Shatapatha Brahmana · Chapter 5.5.4

५.५.४ carakasautrāmaṇiḥ
śyeta āśvino bhavati / śyetāviva hyaśvināvavirmalhā sārasvatī bhavatyṛṣabhamindrāya sutrāmṇa ālabhate durvedā evaṃ samṛddhāḥ paśavo yadyevaṃ samṛddhānna vindedapyajānevālabheraṃste hi suśrapatarā bhavanti sa yadyajānālabheraṃllohita āśvino bhavati tadyadetayā yajate -

tvaṣṭurha vai putraḥ / triṣīrṣā ṣaḍakṣa āsa tasya trīṇyeva mukhānyāsustadyadevaṃ rūpa āsa tasmādviśvarūpo nāma -

tasya somapānamevaikaṃ mukhamāsa / surāpāṇamekamanyasmā aśanāyaikaṃ tamindro didveṣa tasya tāni śīrṣāṇi praciccheda -

sa yatsomapānamāsa / tataḥ kapiñjalaḥ samabhavattasmātsa babhruka iva babhruriva hi somo rājā -

atha yatsurāpāṇamāsa / tataḥ kalaviṅkaḥ samabhavattasmātso'bhimādyatka iva vadatyabhimādyanniva hi surāṃ pītvā vadati -

atha yadanyāsmā aśanāyāsa / tatastittiriḥ samabhavattasmātsa viśvarūpatama iva santyeva ghṛtastokā iva tvanmadhustokā iva tvatparṇeṣvāścutitā evaṃrūpamiva hi sa tenāśanamāvayat -

sa tvaṣṭā cukrodha / kuvinme putramavadhīditi so'pendrameva somamājahre sa yathāyaṃ somaḥ prasuta' evamapendra evāsa -

indro ha vā 'īkṣāṃcakre / idaṃ vai mā somādantaryantīti sa yathā balīyānabalīyasa evamanupahūta eva yo droṇakalaśe śukra āsa taṃ bhakṣayāṃcakāra sa hainaṃ jihiṃsa so'sya viṣvaṅṅeva prāṇebhyo dudrāva mukhāddhaivāsya na dudrāva tasmātprāyaścittirāsa sa yaddhāpi mukhādadroṣyanna haiva prāyaścittirabhaviṣyat -

catvāro vai varṇāḥ / brāhmaṇo rājanyo vaiśyaḥ śūdro na haiteṣāmekaścana bhavati yaḥ somaṃ vamati sa yaddhaiteṣāmekaścitsyātsyāddhaiva prāyaścittiḥ -

sa yannasto'dravat / tataḥ siṃhaḥ samabhavadatha yatkarṇābhyāmadravattato vṛkaḥ samabhavadatha yadavācaḥ prāṇādadravattataḥ śārdūlajyeṣṭhāḥ śvāpadāḥ samabhavannatha yaduttarātprāṇādadravatsā parisrudatha trirniraṣṭhīvattataḥ kuvalaṃ karkandhu badaramiti samabhavatsa sarveṇaiva vyārdhyata sarvaṃ hi somaḥ -

sa somātipūto maṅkuriva cacāra / tametayāśvināvabhiṣajyatāṃ taṃ sarveṇaiva samārdhayatāṃ sarvaṃ hi somaḥ sa vasīyāneveṣṭvā'bhavat -

te devā abruvan / sutrātaṃ batainamatrāsatāmiti tasmātsautrāmaṇī nāma -

sa haitayāpi somātipūtaṃ bhiṣajyet / sarveṇa vā eṣa vyṛdhyate yaṃ somo'tipavate sarvaṃ hi somastaṃ sarveṇaiva samardhayati sarvaṃ hi somaḥ sa vasīyāneveṣṭvā bhavati tasmādu haitayāpi somātipūtaṃ bhiṣajyet -

tadyadetayā rājasūyayājī yajate / sarvānvā eṣa yajñakratūnavarunddhe sarvā iṣṭīrapi darvihomānyo rājasūyena yajate devasṛṣṭā vā eṣeṣṭiryatsautrāmaṇyanayā me'pīṣṭamasadanayāpi sūyā iti tasmādvā etayā rājasūyayājī yajate -

atha yadāśvino bhavati / aśvinau vā enamabhiṣajyatāṃ tatho evainameṣa etadaśvibhyāmeva bhiṣajyati tasmādāśvino bhavati -

atha yatsārasvato bhavati / vāgvai sarasvatī vācā vā enamaśvināvabhiṣajyatāṃ tatho evainameṣa etadvācaiva bhiṣajyati tasmātsārasvato bhavati -

atha yadaindro bhavati indro vai yajñasya devatā tayaivainametadbhiṣajyati tasmādaindro bhavati -

eteṣu paśuṣu / siṃhalomāni vṛkalomāni śārdūlalomānītyāvapatyetadvai tataḥ samabhavadyadenaṃ somo'tyapavata tenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādetānyāvapati -

tadu tathā na kuryāt / ulkayā ha sa nakhinyā paśūnanuṣuvati ya etāni paśuṣvāvapati tasmādu parisrutyevāvapettathā holkayā nakhinyā paśūnnānuṣuvati tatho evainaṃ samardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādu parisrutyevāvapeta -

atha pūrvedyuḥ / parisrutaṃ saṃdadhātyāśvibhyāṃ pacyasva sarasvatyai pacyasvendrāya sutrāmṇe pacyasveti sā yadā parisrudbhavatyathainayā pracarati -

dvāvagnī uddharanti / uttaravedāvevottaramuddhate dakṣiṇaṃ netsomāhutīśca surāhutīśca saha juhavāmeti tasmāddvāvagnī uddharantyuttaravedāvevottaramuddhate dakṣiṇamatha yadā vapābhiḥ pracaratyathaitayā parisrutā pracarati -

tāṃ darbhaiḥ pāvayati / pūtāsaditi vāyuḥ pūtaḥ pavitreṇa pratyaṅsomo atisrutaḥ/ indrasya yujyaḥ sakheti tatkuvalasaktūnkarkandhusaktūnbadarasaktūnityāvapatyetadvai tataḥsamabhavadyattrirniraṣṭhīvattenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādetānāvapati -

atha grahāngṛhṇāti / ekaṃ vā trīnvaikastveva grahītavya ekā hi purorugbhavatyekānuvākyaikā yājyā tasmādekā eva grahītavyaḥ -

sa gṛhṇāti / kuvidaṅga yavamanto yavaṃ cidyathā dāntyanupūrvaṃ viyūya ihehaiṣāṃ kṛṇuhi bhojanāni ye barhiṣo namauktiṃ yajanti upayāmagṛhīto'syaśvibhyāṃ tvā sarasvatyai tvendrāya tvā sutrāmṇa iti yadyu trīngṛhṇīyādetayaiva gṛhṇīyādupayāmaistu tarhi nānā gṛhṇīyādathāhāśvibhyāṃ sarasvatyā indrāya sutrāmṇe'nubrūhīti -

so'nvāha / yuvaṃ surāmamaśvinā namucāvāsure sacā vipipānā śubhaspatī indraṃ karmasvāvatamityāśrāvyāhāśvinau sarasvatīmindraṃ sutrāmāṇaṃ yajeti -

sa yajati / putramiva pitarāvaśvinobhendrāvathuḥ kāvyairdaṃsanābhiḥ yatsurāmaṃ vyapibaḥ śacībhiḥ sarasvatī tvā maghavannabhiṣṇagiti dvirhotā vaṣaṭkaroti dviradhvaryurjuhotyāharati bhakṣaṃ yadyu trīngṛhṇīyādetasyaivānu homamitarau hūyete -

atha kumbhaḥ / śatavitṛṇṇo vā bhavati navavitṛṇo vā sa yadi śatavitṛṇṇaḥ śatāyurvā ayaṃ puruṣaḥ śatatejāḥ śatavīryastasmācchatavitṛṇṇo yadyu navavitṛṇṇo naveme puruṣe prāṇāstasmānnavavitṛṇṇaḥ -

taṃ śikyodutam / uparyuparyāhavanīyaṃ dhārayanti sā yā pariśiṣṭā parisrudbhavati tāmāsiñcati tāṃ vikṣarantīmupatiṣṭhate pitṝṇāṃ somavatāṃ tisṛbhirṛgbhiḥ pitṝṇāṃ barhiṣadāṃ tisṛbhirṛgbhiḥ pitṝṇāmagniṣvāttānāṃ tisṛbhirṛgbhistadyadevamupatiṣṭhate yatra vai soma indramatyapavata sa yatpitṝnagacchattrayā vai pitarastenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādevamupatiṣṭhate -

athaitāni havīṃṣi nirvapati / sāvitraṃ dvādaśakapālaṃ vā'ṣṭākapālaṃ vā puroḍāśaṃ vāruṇaṃ yavamayaṃ carumaindramekādaśakapālaṃ puroḍāśam -

sa yatsāvitro bhavati / savitā vai devānāṃ prasavitā savitṛprasūta evaitadbhiṣajyati tasmātsāvitro bhavati -

atha yadvāruṇo bhavati / varuṇo vā ārpayitā tadya evārpayitā tenaivaitadbhiṣajyati tasmādvāruṇo bhavati -

atha yadaindro bhavati / indro vai yajñasya devatā sā yaiva yajñasya devatā tayaivaitadbhiṣajyati tasmādaindro bhavati -

sa yadi haitayāpi somātipūtaṃ bhiṣajyet / iṣṭā anuyājā bhavantyavyūḍhesrucāvathaitairhavirbhiḥ pracarati paścādvai somo'tipavate paścādevainametena medhenāpidadhātyāśvinamu tarhi dvikapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapedatha yadā vapābhiḥ pracaratyathaitenāśvinena dvikapālena puroḍāśena pracarati -

tadu tathā na kuryāt / hvalati vā eṣa yo yajñapathādetyeti vā eṣa yajñapathādya evaṃ karoti tasmādyatraivaiteṣāṃ paśūnāṃ vapābhiḥ pracaranti tadevaitairhavirbhiḥ pracareyurno tarhyāśvinaṃ dvikapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapet -

tasya napuṃsako gaurdakṣiṇā / na vā eṣa strī na pumānyannapuṃsako gauryadaha pumāṃstena na strī yadu strī teno na pumāṃstasmānnapuṃsako gaurdakṣiṇā'śvā vā rathavāhī sā hi na strī na pumānyadaśvā rathavāhī yadaha rathaṃ vahati tena na strī yadu strī teno na pumāṃstasmādaśvā rathavāhī dakṣiṇā -