શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 5.5.4

૫.૫.૪ ચરકસૌત્રામણિઃ
શ્યેત આશ્વિનો ભવતિ । શ્યેતાવિવ હ્યશ્વિનાવવિર્મલ્હા સારસ્વતી ભવત્યૃષભમિન્દ્રાય સુત્રામ્ણ આલભતે દુર્વેદા એવં સમૃદ્ધાઃ પશવો યદ્યેવં સમૃદ્ધાન્ન વિન્દેદપ્યજાનેવાલભેરંસ્તે હિ સુશ્રપતરા ભવન્તિ સ યદ્યજાનાલભેરંલ્લોહિત આશ્વિનો ભવતિ તદ્યદેતયા યજતે -

ત્વષ્ટુર્હ વૈ પુત્રઃ । ત્રિષીર્ષા ષડક્ષ આસ તસ્ય ત્રીણ્યેવ મુખાન્યાસુસ્તદ્યદેવં રૂપ આસ તસ્માદ્વિશ્વરૂપો નામ -

તસ્ય સોમપાનમેવૈકં મુખમાસ । સુરાપાણમેકમન્યસ્મા અશનાયૈકં તમિન્દ્રો દિદ્વેષ તસ્ય તાનિ શીર્ષાણિ પ્રચિચ્છેદ -

સ યત્સોમપાનમાસ । તતઃ કપિઞ્જલઃ સમભવત્તસ્માત્સ બભ્રુક ઇવ બભ્રુરિવ હિ સોમો રાજા -

અથ યત્સુરાપાણમાસ । તતઃ કલવિઙ્કઃ સમભવત્તસ્માત્સોઽભિમાદ્યત્ક ઇવ વદત્યભિમાદ્યન્નિવ હિ સુરાં પીત્વા વદતિ -

અથ યદન્યાસ્મા અશનાયાસ । તતસ્તિત્તિરિઃ સમભવત્તસ્માત્સ વિશ્વરૂપતમ ઇવ સન્ત્યેવ ઘૃતસ્તોકા ઇવ ત્વન્મધુસ્તોકા ઇવ ત્વત્પર્ણેષ્વાશ્ચુતિતા એવંરૂપમિવ હિ સ તેનાશનમાવયત્ -

સ ત્વષ્ટા ચુક્રોધ । કુવિન્મે પુત્રમવધીદિતિ સોઽપેન્દ્રમેવ સોમમાજહ્રે સ યથાયં સોમઃ પ્રસુતઽ એવમપેન્દ્ર એવાસ -

ઇન્દ્રો હ વા ઽઈક્ષાંચક્રે । ઇદં વૈ મા સોમાદન્તર્યન્તીતિ સ યથા બલીયાનબલીયસ એવમનુપહૂત એવ યો દ્રોણકલશે શુક્ર આસ તં ભક્ષયાંચકાર સ હૈનં જિહિંસ સોઽસ્ય વિષ્વઙ્ઙેવ પ્રાણેભ્યો દુદ્રાવ મુખાદ્ધૈવાસ્ય ન દુદ્રાવ તસ્માત્પ્રાયશ્ચિત્તિરાસ સ યદ્ધાપિ મુખાદદ્રોષ્યન્ન હૈવ પ્રાયશ્ચિત્તિરભવિષ્યત્ -

ચત્વારો વૈ વર્ણાઃ । બ્રાહ્મણો રાજન્યો વૈશ્યઃ શૂદ્રો ન હૈતેષામેકશ્ચન ભવતિ યઃ સોમં વમતિ સ યદ્ધૈતેષામેકશ્ચિત્સ્યાત્સ્યાદ્ધૈવ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ -

સ યન્નસ્તોઽદ્રવત્ । તતઃ સિંહઃ સમભવદથ યત્કર્ણાભ્યામદ્રવત્તતો વૃકઃ સમભવદથ યદવાચઃ પ્રાણાદદ્રવત્તતઃ શાર્દૂલજ્યેષ્ઠાઃ શ્વાપદાઃ સમભવન્નથ યદુત્તરાત્પ્રાણાદદ્રવત્સા પરિસ્રુદથ ત્રિર્નિરષ્ઠીવત્તતઃ કુવલં કર્કન્ધુ બદરમિતિ સમભવત્સ સર્વેણૈવ વ્યાર્ધ્યત સર્વં હિ સોમઃ -

સ સોમાતિપૂતો મઙ્કુરિવ ચચાર । તમેતયાશ્વિનાવભિષજ્યતાં તં સર્વેણૈવ સમાર્ધયતાં સર્વં હિ સોમઃ સ વસીયાનેવેષ્ટ્વાઽભવત્ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । સુત્રાતં બતૈનમત્રાસતામિતિ તસ્માત્સૌત્રામણી નામ -

સ હૈતયાપિ સોમાતિપૂતં ભિષજ્યેત્ । સર્વેણ વા એષ વ્યૃધ્યતે યં સોમોઽતિપવતે સર્વં હિ સોમસ્તં સર્વેણૈવ સમર્ધયતિ સર્વં હિ સોમઃ સ વસીયાનેવેષ્ટ્વા ભવતિ તસ્માદુ હૈતયાપિ સોમાતિપૂતં ભિષજ્યેત્ -

તદ્યદેતયા રાજસૂયયાજી યજતે । સર્વાન્વા એષ યજ્ઞક્રતૂનવરુન્દ્ધે સર્વા ઇષ્ટીરપિ દર્વિહોમાન્યો રાજસૂયેન યજતે દેવસૃષ્ટા વા એષેષ્ટિર્યત્સૌત્રામણ્યનયા મેઽપીષ્ટમસદનયાપિ સૂયા ઇતિ તસ્માદ્વા એતયા રાજસૂયયાજી યજતે -

અથ યદાશ્વિનો ભવતિ । અશ્વિનૌ વા એનમભિષજ્યતાં તથો એવૈનમેષ એતદશ્વિભ્યામેવ ભિષજ્યતિ તસ્માદાશ્વિનો ભવતિ -

અથ યત્સારસ્વતો ભવતિ । વાગ્વૈ સરસ્વતી વાચા વા એનમશ્વિનાવભિષજ્યતાં તથો એવૈનમેષ એતદ્વાચૈવ ભિષજ્યતિ તસ્માત્સારસ્વતો ભવતિ -

અથ યદૈન્દ્રો ભવતિ ઇન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા તયૈવૈનમેતદ્ભિષજ્યતિ તસ્માદૈન્દ્રો ભવતિ -

એતેષુ પશુષુ । સિંહલોમાનિ વૃકલોમાનિ શાર્દૂલલોમાનીત્યાવપત્યેતદ્વૈ તતઃ સમભવદ્યદેનં સોમોઽત્યપવત તેનૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માદેતાન્યાવપતિ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । ઉલ્કયા હ સ નખિન્યા પશૂનનુષુવતિ ય એતાનિ પશુષ્વાવપતિ તસ્માદુ પરિસ્રુત્યેવાવપેત્તથા હોલ્કયા નખિન્યા પશૂન્નાનુષુવતિ તથો એવૈનં સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માદુ પરિસ્રુત્યેવાવપેત -

અથ પૂર્વેદ્યુઃ । પરિસ્રુતં સંદધાત્યાશ્વિભ્યાં પચ્યસ્વ સરસ્વત્યૈ પચ્યસ્વેન્દ્રાય સુત્રામ્ણે પચ્યસ્વેતિ સા યદા પરિસ્રુદ્ભવત્યથૈનયા પ્રચરતિ -

દ્વાવગ્ની ઉદ્ધરન્તિ । ઉત્તરવેદાવેવોત્તરમુદ્ધતે દક્ષિણં નેત્સોમાહુતીશ્ચ સુરાહુતીશ્ચ સહ જુહવામેતિ તસ્માદ્દ્વાવગ્ની ઉદ્ધરન્ત્યુત્તરવેદાવેવોત્તરમુદ્ધતે દક્ષિણમથ યદા વપાભિઃ પ્રચરત્યથૈતયા પરિસ્રુતા પ્રચરતિ -

તાં દર્ભૈઃ પાવયતિ । પૂતાસદિતિ વાયુઃ પૂતઃ પવિત્રેણ પ્રત્યઙ્સોમો અતિસ્રુતઃ। ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખેતિ તત્કુવલસક્તૂન્કર્કન્ધુસક્તૂન્બદરસક્તૂનિત્યાવપત્યેતદ્વૈ તતઃસમભવદ્યત્ત્રિર્નિરષ્ઠીવત્તેનૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માદેતાનાવપતિ -

અથ ગ્રહાન્ગૃહ્ણાતિ । એકં વા ત્રીન્વૈકસ્ત્વેવ ગ્રહીતવ્ય એકા હિ પુરોરુગ્ભવત્યેકાનુવાક્યૈકા યાજ્યા તસ્માદેકા એવ ગ્રહીતવ્યઃ -

સ ગૃહ્ણાતિ । કુવિદઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્યથા દાન્ત્યનુપૂર્વં વિયૂય ઇહેહૈષાં કૃણુહિ ભોજનાનિ યે બર્હિષો નમૌક્તિં યજન્તિ ઉપયામગૃહીતોઽસ્યશ્વિભ્યાં ત્વા સરસ્વત્યૈ ત્વેન્દ્રાય ત્વા સુત્રામ્ણ ઇતિ યદ્યુ ત્રીન્ગૃહ્ણીયાદેતયૈવ ગૃહ્ણીયાદુપયામૈસ્તુ તર્હિ નાના ગૃહ્ણીયાદથાહાશ્વિભ્યાં સરસ્વત્યા ઇન્દ્રાય સુત્રામ્ણેઽનુબ્રૂહીતિ -

સોઽન્વાહ । યુવં સુરામમશ્વિના નમુચાવાસુરે સચા વિપિપાના શુભસ્પતી ઇન્દ્રં કર્મસ્વાવતમિત્યાશ્રાવ્યાહાશ્વિનૌ સરસ્વતીમિન્દ્રં સુત્રામાણં યજેતિ -

સ યજતિ । પુત્રમિવ પિતરાવશ્વિનોભેન્દ્રાવથુઃ કાવ્યૈર્દંસનાભિઃ યત્સુરામં વ્યપિબઃ શચીભિઃ સરસ્વતી ત્વા મઘવન્નભિષ્ણગિતિ દ્વિર્હોતા વષટ્કરોતિ દ્વિરધ્વર્યુર્જુહોત્યાહરતિ ભક્ષં યદ્યુ ત્રીન્ગૃહ્ણીયાદેતસ્યૈવાનુ હોમમિતરૌ હૂયેતે -

અથ કુમ્ભઃ । શતવિતૃણ્ણો વા ભવતિ નવવિતૃણો વા સ યદિ શતવિતૃણ્ણઃ શતાયુર્વા અયં પુરુષઃ શતતેજાઃ શતવીર્યસ્તસ્માચ્છતવિતૃણ્ણો યદ્યુ નવવિતૃણ્ણો નવેમે પુરુષે પ્રાણાસ્તસ્માન્નવવિતૃણ્ણઃ -

તં શિક્યોદુતમ્ । ઉપર્યુપર્યાહવનીયં ધારયન્તિ સા યા પરિશિષ્ટા પરિસ્રુદ્ભવતિ તામાસિઞ્ચતિ તાં વિક્ષરન્તીમુપતિષ્ઠતે પિતૄણાં સોમવતાં તિસૃભિરૃગ્ભિઃ પિતૄણાં બર્હિષદાં તિસૃભિરૃગ્ભિઃ પિતૄણામગ્નિષ્વાત્તાનાં તિસૃભિરૃગ્ભિસ્તદ્યદેવમુપતિષ્ઠતે યત્ર વૈ સોમ ઇન્દ્રમત્યપવત સ યત્પિતૄનગચ્છત્ત્રયા વૈ પિતરસ્તેનૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માદેવમુપતિષ્ઠતે -

અથૈતાનિ હવીંષિ નિર્વપતિ । સાવિત્રં દ્વાદશકપાલં વાઽષ્ટાકપાલં વા પુરોડાશં વારુણં યવમયં ચરુમૈન્દ્રમેકાદશકપાલં પુરોડાશમ્ -

સ યત્સાવિત્રો ભવતિ । સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા સવિતૃપ્રસૂત એવૈતદ્ભિષજ્યતિ તસ્માત્સાવિત્રો ભવતિ -

અથ યદ્વારુણો ભવતિ । વરુણો વા આર્પયિતા તદ્ય એવાર્પયિતા તેનૈવૈતદ્ભિષજ્યતિ તસ્માદ્વારુણો ભવતિ -

અથ યદૈન્દ્રો ભવતિ । ઇન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા સા યૈવ યજ્ઞસ્ય દેવતા તયૈવૈતદ્ભિષજ્યતિ તસ્માદૈન્દ્રો ભવતિ -

સ યદિ હૈતયાપિ સોમાતિપૂતં ભિષજ્યેત્ । ઇષ્ટા અનુયાજા ભવન્ત્યવ્યૂઢેસ્રુચાવથૈતૈર્હવિર્ભિઃ પ્રચરતિ પશ્ચાદ્વૈ સોમોઽતિપવતે પશ્ચાદેવૈનમેતેન મેધેનાપિદધાત્યાશ્વિનમુ તર્હિ દ્વિકપાલં પુરોડાશં નિર્વપેદથ યદા વપાભિઃ પ્રચરત્યથૈતેનાશ્વિનેન દ્વિકપાલેન પુરોડાશેન પ્રચરતિ -

તદુ તથા ન કુર્યાત્ । હ્વલતિ વા એષ યો યજ્ઞપથાદેત્યેતિ વા એષ યજ્ઞપથાદ્ય એવં કરોતિ તસ્માદ્યત્રૈવૈતેષાં પશૂનાં વપાભિઃ પ્રચરન્તિ તદેવૈતૈર્હવિર્ભિઃ પ્રચરેયુર્નો તર્હ્યાશ્વિનં દ્વિકપાલં પુરોડાશં નિર્વપેત્ -

તસ્ય નપુંસકો ગૌર્દક્ષિણા । ન વા એષ સ્ત્રી ન પુમાન્યન્નપુંસકો ગૌર્યદહ પુમાંસ્તેન ન સ્ત્રી યદુ સ્ત્રી તેનો ન પુમાંસ્તસ્માન્નપુંસકો ગૌર્દક્ષિણાઽશ્વા વા રથવાહી સા હિ ન સ્ત્રી ન પુમાન્યદશ્વા રથવાહી યદહ રથં વહતિ તેન ન સ્ત્રી યદુ સ્ત્રી તેનો ન પુમાંસ્તસ્માદશ્વા રથવાહી દક્ષિણા -