Shatapatha Brahmana · Chapter 4.6
brāhmaṇa
१ -aṃśugrahaḥ--tatra aṃśugrahasyādhidaivatayā prājāpatyatvamadhyātmatayā''tmatvamadhibhūtatayā sarvatanūtvamupapādya sārthavādaṃ sopapattikaṃ catuḥsraktinaudumbareṇa pātreṇāṃśugrahagrahaṇavidhānam, aṃśugrahasambandhi no'dryādānāṃśunivapanāvupasarjanādryudyamanapūrvakasakṛdabhiṣavanānavānanhavanaṃ prāguktagrahaṇaṃ cetyetasya padārthajātasya tūṣṇīmanuṣṭheyatvopavarṇanaṃ, sārthavādamanāmikāyāmavabaddhasya hiraṇyasyāvaghrāṇaṃ vidhāya aupatapasvine rāmasya matenocchvasannaṃśugraho hotavya iti vidhānam, āśvatarāśverbuḍilasya matena grāvāṇamudyamyaivāṃśugraha gṛhṇīyāttaṃ nābhiṣuṇuyāditi sopapattikamabhiṣavanapratyākhyānaṃ, yājñavalkyasya matena tu sakṛdabhiṣuṇuyādeva maṃtreṇoktatvāditi sopapattikaṃ pratipādanam, aṃśugrahasambandhinyā dvādaśānāṃ prathamagarbhāṇāṃ paṣṭhauhīnāṃ dhenūnāṃ dakṣiṇātyena sārthavādaṃ vidhānaṃ, tatra kaukūstamatena ṛṣabhapañcaviṃśānāṃ caturviṃśatīnāṃ prathamagarbhāṇāṃ paṣṭhauhīnāṃ dhenūnāṃ hiraṇyasya ca dakṣiṇātvena dānavidhānam, etasyāṃśugrahasya grahaṇaṃ yajamāno jñātapriyānūcānānyatamaścettasya sahasrasarvavedasaviśvajit - sarvapṛṣṭhya - vājapeya rājasūya-satreṣu kartavyaṃ nānyatreti pratipādanaṃ cetyādi /
brāhmaṇa
२ viṣuvadahaḥ-tatra gavāmayanike viṣuvatyahanyeṣoṃ'śugraho vikuryātsa ca vikāraḥ samaṃtrakagrahaṇarūpa iti pradarśanaṃ, grahaṇamanūdya tatra maṃtrasya viniyojanaṃ ceti /
brāhmaṇa
३ paśvayanam-tatra gavāmayanike paśvālambhaviṣaye savanīyavikalpāstrayaḥ-tatra pratya- hamāgneyādivāruṇāntā paśvekādaśinī vā, pratyahamaindrāgno vā, pratyahaṃ stomāyanaṃ veti kalpatrayaṃ prathamapaśutvena nirūpya dvitīyaḥ paśuḥ saurya upālambhyo vaiṣuvate'hni; gavāmayanasyaivopānyamahāvratākhye'hni tu dvitīyaḥ paśuḥ prājāpatya upālambhya ityādi vidhānam /
brāhmaṇa
४ mahāvratīyagrahaḥ-tatrādau mahāvratīyagrahasyotpattiṃ vidhāya mahāvratīyetisaṃjñānirvacanaṃ, saprayojanaṃ mahāvratīyagrahagrahaṇavidhānaṃ, tacca grahaṇam ' indrāya vimṛdhe ' talliṃgakamaṃtreṇa kartavyamathavā 'vācaspataye viśvakarmaṇe' talliṃgakamaṃtreṇa kartavyamathavā 'indrāya viśvakarmaṇe' talliṃgakamaṃtreṇa kartavyamiti sakāraṇaṃ vidhānaṃ ceti /
brāhmaṇa
५ grahopāsanam-tatra grahādhikāraprasaṅgādādhyātmikādhibhautikagrahāṇāṃ pradarśanaṃ grahaśabdasya nirvacanāntaraṃ ca, jyotiṣṭomādiyāgeṣu grahāṇāṃ madhye yadgrahasya bahvaśananimittayā''rtyā''rtatvaṃ taddaivatyagrahasya vāṅnāmānnādibhirupāsanaṃ vidhāyādhibhautikasya somagrahasyādhiyajñike upasaṃharaṇam, adhidaivasya tadātmakasya grahasyābhicārikaṃ samaṃtrakaṃ saprakārakaṃ saphalamupasthānavidhānaṃ cetyādi
brāhmaṇa
६ yajñopacāraḥ-tatra sākhyāyikaṃ ṛtvigvariṣṭhasya brahmiṣṭhasya brahmaṇo dakṣiṇata- upaveśanavidhānaṃ yajñeṣu yatkarmasthānaviśeṣatayā kartavyatvena na coditaṃ tatkarmavihārāduttarasmindeśe vidheyamiti niyamanaṃ ca, prasaṃgād brāhmaṇācchaṃsino varaṇavidhānam, itareṣāmavṛtānāṃ brāhmaṇānāṃ dakṣiṇadiśyavasthānavidhānaṃ ca, prastotrāmantritasya brahmaṇaḥ prasavajapavidhānaṃ maitrāvaruṇakartṛkajapavidhānaṃ cetyādi /
brāhmaṇa
७ puraścaraṇopaniṣat-tasyāṃ ca saumye'dhvare sopapattikaṃ saphalaṃ trayyā vidyāyāḥ prayuñjanapradarśanaṃ, vakṣyamāṇamithunasyopoddhātārthaṃ vedasiddhasyaiva sadasi karaṇasyānuvādakathanaṃ, puraścaraṇaśabdanirvacanaṃ, vakṣyamāṇasya mithunakramasyo- panyāsārthamanuvādakaraṇakathanam, ṛksā- mnorvāktvaṃ yajuṣāṃ manastvaṃ copapādya sadasi ṛksāmabhyāmanuṣṭhitaṃ prajñāyate havirddhānena yajuṣā'nuṣṭhitaṃ na prajñāyate ityādi sahetukaṃ kathanaṃ, devaiḥ prārthitāyā vācaḥ saphalaṃ prāggamanapūrvakaṃ praiṣānuvacanopākaraṇādikarmaṇaḥ prajñāpanakathanaṃ, havirdhāne ṛcā prātaranuvākādeḥ sayugbhavananirūpaṇaṃ sadasi yajuṣā audumbaryucchrayaṇādeḥ sayugbhavananirūpaṇaṃ ca, sārthavādaṃ sadohavirdhānayoḥ pariśrayaṇakaraṇapratipādanaṃ, prasaṅgādadvāreṇa sadohavirdhāne prekṣamāṇasya ' mā prekṣathāḥ ' iti sahetukaṃ niṣedhakathanaṃ ca, ṛksāmnoḥ somasyāpāṃ ca mithunasampattiṃ tatkāryaṃ ca pradarśya tayoritihāsasya yajñe upasaṃraṇaṃ, sākhyāyikaṃ sopapattikaṃ sakāraṇaṃ sārthavādaṃ yajurtredasādhyakarmaṇa upāṃśucaraṇalakṣaṇadharmaviśeṣasya vidhānam, adhvaryoḥ puraśca- raṇanimittatvakathanam, anyeṣvapi karmasvetasyaiva dharmasyāvṛt-iti saphalaḥ puraścaraṇopasaṃhāraścetyādi /
brāhmaṇa
८ satrotthānaṃ-tatra dīkṣā-niṣat-satra- āsana-upāyana-satrāyaṇa-utthāne-
tyādiśabdānāṃ nirvacanaṃ, tatrāpi dīkṣā śabdasya prāyaṇīyādyaśeṣavacanavratānuṣṭhānatvena netavyatayā punaḥ satrādīnāṃ- sakalaprayogavacanasya darśanaṃ, satreṇa dīkṣiṣyamāṇā yadi agniṃ ceṣyamāṇā bhaveyustadā- teṣāṃ sarveṣāṃ yajvanāmagnīnāmekīkaraṇāya taiḥ kriyamāṇe manthane manthanagataprakārabhedādvā manthanottaraṃ gṛhapatyāhavanīye svasvāgneraṅgāraprāsanaṃ vā jātasya jātasya svasvāgneḥ sakalasyānupraharaṇaṃ vā gṛhapaterevā- raṇyorjaniṣyamāṇamagnimuddiśya ' ayaṃ naḥ sarveṣāṃ sādhāraṇa ' iti saṃvādakaraṇamityevamagnīnāṃ saṃsargakaraṇaprakārabhedādvā prājāpatyasya paśoranuṣṭhānasya kālaviṣayaka- niyamavikalpaviśeṣanibandhanādvā trayaḥ pakṣā bhavanti teṣāṃ trayāṇāmapi pakṣāṇāṃ setikartavyatākaṃ saviśeṣaṃ nirūpaṇaṃ tatrāpi prathamapakṣasya yājñavalkyasammatatvapradarśanaṃ ca, śālāgārhapatyapuroḍāśapatnīsaṃyājā ekāhavadvidheyā iti sahetukaṃ saphalaṃ pratipādanaṃ cetyādi /
brāhmaṇa
९ satrotthānaprakalpanam-tatrādau āhutidvayasyotpattyarthamākhyāyikā, tataḥ prasaṅgātpuruṣārthāśane niyamavidhānaṃ, satrātmakasya dvādaśāhasya madhye yo daśarātrastasya daśame'hani satrotthānaṃ kartavyamiti kālaviśeṣaṃ vidhāyaikaikasya yajamānasya sarveṣvahaḥsu vāgyamanapūrvamavasthānamanyeṣāṃ tu samidāharaṇārthaṃ svadhyāyārthaṃ vā vane gamanaṃ tatra gatvā'haviṣa ucchiṣṭasyāpi cāśanaṃ kartavyamiti prāsaṅgikaṃ vidhānam, aparāhṇe dīkṣitānāmapa upasparśanapūrvaṃka patnīśālāyāṃ praveśanavidhānaṃ, dīkṣiteṣu samanvārabdheśvadhvaryoḥ śālādvārye iharatirityupasṛja- nniti caitābhyāṃ mantrābhyāṃ dvayorāhutyorhomakaraṇavidhānaṃ, dīkṣitāḥ ' prāñca upaniṣkrāmanti ' ityādyuktaprakāreṇa sañcaramārgeṇaityottarasya havirdhānasya javanyāyāṃ kūbaryāmuttaravedervottarāyāṃ śroṇau 'satrasya ṛddhiḥ ' iti sāma gāyaṃtītye- tannirūpaṇam, uktasāmagānapraśaṃsārthamarthavādakathanam, dīkṣitānāṃ havirddhānānnirgatya sadaḥ praviśya svasvadhiṣṇyeṣūpaveśanārthaṃ sañcaraṇamārganirūpaṇaṃ tatra sañcaraṇe sakāraṇamaticchaṃdaskasya ' yuvantamindrā ' ityasya mantrasya viniyojanaṃ, prājāpatyasya vāyorgrahasya grahaṇādanantaraṃ kriyamāṇasya stotropākaraṇasya praśaṃsā- rthamarthavādakathanam, tatra stotropākaraṇaṃ sārparājñīṣu ṛkṣu stuvīteti saviśeṣaṃ nirūpaṇaṃ, hotustasminna jānati gṛhapatervā caturhotravyākhyānaśastrapaṭhanavidhānam,
tatrokte śastre'dhvaryoḥ pratigara-vidhānam, sarveṣāṃ sārthavādaṃ brahmodyavadanakathanam, astamite audumbarīṃ sthūṇāmupasaṃgamya sarveṣāṃ sārthavādaṃ vāgyamanavidhānam, astamite sadaso niṣkramya sarve uttaravedimapareṇopaviśeyuriti pratipādanaṃ, pratiprasthāturvasatīvarīṇāṃ pariharaṇaṃ vidhāya satrarddhikāmānāṃ vāgvisarjanavidhānaṃ, anekakāmānāṃ tu ' bhūrbhuvaḥ svaḥ' iti mantreṇa vāgvisarjanavidhānaṃ, tatrāśīrāśāsanaṃ ca, gṛhapatestadanujñayā'nyasya vā subrahmaṇyāhvānavidhānaṃ
subrahmaṇya upa mā hvayasva
ityanujñāṃ labdhvā sarveṣāṃ samidho'bhyādhānakathanaṃ cetyādi /
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0