શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.6

બ્રાહ્મણ

૧ -અંશુગ્રહઃ--તત્ર અંશુગ્રહસ્યાધિદૈવતયા પ્રાજાપત્યત્વમધ્યાત્મતયાઽઽત્મત્વમધિભૂતતયા સર્વતનૂત્વમુપપાદ્ય સાર્થવાદં સોપપત્તિકં ચતુઃસ્રક્તિનૌદુમ્બરેણ પાત્રેણાંશુગ્રહગ્રહણવિધાનમ્, અંશુગ્રહસમ્બન્ધિ નોઽદ્ર્યાદાનાંશુનિવપનાવુપસર્જનાદ્ર્યુદ્યમનપૂર્વકસકૃદભિષવનાનવાનન્હવનં પ્રાગુક્તગ્રહણં ચેત્યેતસ્ય પદાર્થજાતસ્ય તૂષ્ણીમનુષ્ઠેયત્વોપવર્ણનં, સાર્થવાદમનામિકાયામવબદ્ધસ્ય હિરણ્યસ્યાવઘ્રાણં વિધાય ઔપતપસ્વિને રામસ્ય મતેનોચ્છ્વસન્નંશુગ્રહો હોતવ્ય ઇતિ વિધાનમ્, આશ્વતરાશ્વેર્બુડિલસ્ય મતેન ગ્રાવાણમુદ્યમ્યૈવાંશુગ્રહ ગૃહ્ણીયાત્તં નાભિષુણુયાદિતિ સોપપત્તિકમભિષવનપ્રત્યાખ્યાનં, યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય મતેન તુ સકૃદભિષુણુયાદેવ મંત્રેણોક્તત્વાદિતિ સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનમ્, અંશુગ્રહસમ્બન્ધિન્યા દ્વાદશાનાં પ્રથમગર્ભાણાં પષ્ઠૌહીનાં ધેનૂનાં દક્ષિણાત્યેન સાર્થવાદં વિધાનં, તત્ર કૌકૂસ્તમતેન ઋષભપઞ્ચવિંશાનાં ચતુર્વિંશતીનાં પ્રથમગર્ભાણાં પષ્ઠૌહીનાં ધેનૂનાં હિરણ્યસ્ય ચ દક્ષિણાત્વેન દાનવિધાનમ્, એતસ્યાંશુગ્રહસ્ય ગ્રહણં યજમાનો જ્ઞાતપ્રિયાનૂચાનાન્યતમશ્ચેત્તસ્ય સહસ્રસર્વવેદસવિશ્વજિત્ - સર્વપૃષ્ઠ્ય - વાજપેય રાજસૂય-સત્રેષુ કર્તવ્યં નાન્યત્રેતિ પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ વિષુવદહઃ-તત્ર ગવામયનિકે વિષુવત્યહન્યેષોંઽશુગ્રહો વિકુર્યાત્સ ચ વિકારઃ સમંત્રકગ્રહણરૂપ ઇતિ પ્રદર્શનં, ગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મંત્રસ્ય વિનિયોજનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ પશ્વયનમ્-તત્ર ગવામયનિકે પશ્વાલમ્ભવિષયે સવનીયવિકલ્પાસ્ત્રયઃ-તત્ર પ્રત્ય- હમાગ્નેયાદિવારુણાન્તા પશ્વેકાદશિની વા, પ્રત્યહમૈન્દ્રાગ્નો વા, પ્રત્યહં સ્તોમાયનં વેતિ કલ્પત્રયં પ્રથમપશુત્વેન નિરૂપ્ય દ્વિતીયઃ પશુઃ સૌર્ય ઉપાલમ્ભ્યો વૈષુવતેઽહ્નિ; ગવામયનસ્યૈવોપાન્યમહાવ્રતાખ્યેઽહ્નિ તુ દ્વિતીયઃ પશુઃ પ્રાજાપત્ય ઉપાલમ્ભ્ય ઇત્યાદિ વિધાનમ્ ।
બ્રાહ્મણ

૪ મહાવ્રતીયગ્રહઃ-તત્રાદૌ મહાવ્રતીયગ્રહસ્યોત્પત્તિં વિધાય મહાવ્રતીયેતિસંજ્ઞાનિર્વચનં, સપ્રયોજનં મહાવ્રતીયગ્રહગ્રહણવિધાનં, તચ્ચ ગ્રહણમ્ ઽ ઇન્દ્રાય વિમૃધે ઽ તલ્લિંગકમંત્રેણ કર્તવ્યમથવા ઽવાચસ્પતયે વિશ્વકર્મણેઽ તલ્લિંગકમંત્રેણ કર્તવ્યમથવા ઽઇન્દ્રાય વિશ્વકર્મણેઽ તલ્લિંગકમંત્રેણ કર્તવ્યમિતિ સકારણં વિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૫ ગ્રહોપાસનમ્-તત્ર ગ્રહાધિકારપ્રસઙ્ગાદાધ્યાત્મિકાધિભૌતિકગ્રહાણાં પ્રદર્શનં ગ્રહશબ્દસ્ય નિર્વચનાન્તરં ચ, જ્યોતિષ્ટોમાદિયાગેષુ ગ્રહાણાં મધ્યે યદ્ગ્રહસ્ય બહ્વશનનિમિત્તયાઽઽર્ત્યાઽઽર્તત્વં તદ્દૈવત્યગ્રહસ્ય વાઙ્નામાન્નાદિભિરુપાસનં વિધાયાધિભૌતિકસ્ય સોમગ્રહસ્યાધિયજ્ઞિકે ઉપસંહરણમ્, અધિદૈવસ્ય તદાત્મકસ્ય ગ્રહસ્યાભિચારિકં સમંત્રકં સપ્રકારકં સફલમુપસ્થાનવિધાનં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણ

૬ યજ્ઞોપચારઃ-તત્ર સાખ્યાયિકં ઋત્વિગ્વરિષ્ઠસ્ય બ્રહ્મિષ્ઠસ્ય બ્રહ્મણો દક્ષિણત- ઉપવેશનવિધાનં યજ્ઞેષુ યત્કર્મસ્થાનવિશેષતયા કર્તવ્યત્વેન ન ચોદિતં તત્કર્મવિહારાદુત્તરસ્મિન્દેશે વિધેયમિતિ નિયમનં ચ, પ્રસંગાદ્ બ્રાહ્મણાચ્છંસિનો વરણવિધાનમ્, ઇતરેષામવૃતાનાં બ્રાહ્મણાનાં દક્ષિણદિશ્યવસ્થાનવિધાનં ચ, પ્રસ્તોત્રામન્ત્રિતસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રસવજપવિધાનં મૈત્રાવરુણકર્તૃકજપવિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૭ પુરશ્ચરણોપનિષત્-તસ્યાં ચ સૌમ્યેઽધ્વરે સોપપત્તિકં સફલં ત્રય્યા વિદ્યાયાઃ પ્રયુઞ્જનપ્રદર્શનં, વક્ષ્યમાણમિથુનસ્યોપોદ્ધાતાર્થં વેદસિદ્ધસ્યૈવ સદસિ કરણસ્યાનુવાદકથનં, પુરશ્ચરણશબ્દનિર્વચનં, વક્ષ્યમાણસ્ય મિથુનક્રમસ્યો- પન્યાસાર્થમનુવાદકરણકથનમ્, ઋક્સા- મ્નોર્વાક્ત્વં યજુષાં મનસ્ત્વં ચોપપાદ્ય સદસિ ઋક્સામભ્યામનુષ્ઠિતં પ્રજ્ઞાયતે હવિર્દ્ધાનેન યજુષાઽનુષ્ઠિતં ન પ્રજ્ઞાયતે ઇત્યાદિ સહેતુકં કથનં, દેવૈઃ પ્રાર્થિતાયા વાચઃ સફલં પ્રાગ્ગમનપૂર્વકં પ્રૈષાનુવચનોપાકરણાદિકર્મણઃ પ્રજ્ઞાપનકથનં, હવિર્ધાને ઋચા પ્રાતરનુવાકાદેઃ સયુગ્ભવનનિરૂપણં સદસિ યજુષા ઔદુમ્બર્યુચ્છ્રયણાદેઃ સયુગ્ભવનનિરૂપણં ચ, સાર્થવાદં સદોહવિર્ધાનયોઃ પરિશ્રયણકરણપ્રતિપાદનં, પ્રસઙ્ગાદદ્વારેણ સદોહવિર્ધાને પ્રેક્ષમાણસ્ય ઽ મા પ્રેક્ષથાઃ ઽ ઇતિ સહેતુકં નિષેધકથનં ચ, ઋક્સામ્નોઃ સોમસ્યાપાં ચ મિથુનસમ્પત્તિં તત્કાર્યં ચ પ્રદર્શ્ય તયોરિતિહાસસ્ય યજ્ઞે ઉપસંરણં, સાખ્યાયિકં સોપપત્તિકં સકારણં સાર્થવાદં યજુર્ત્રેદસાધ્યકર્મણ ઉપાંશુચરણલક્ષણધર્મવિશેષસ્ય વિધાનમ્, અધ્વર્યોઃ પુરશ્ચ- રણનિમિત્તત્વકથનમ્, અન્યેષ્વપિ કર્મસ્વેતસ્યૈવ ધર્મસ્યાવૃત્-ઇતિ સફલઃ પુરશ્ચરણોપસંહારશ્ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૮ સત્રોત્થાનં-તત્ર દીક્ષા-નિષત્-સત્ર- આસન-ઉપાયન-સત્રાયણ-ઉત્થાને-
ત્યાદિશબ્દાનાં નિર્વચનં, તત્રાપિ દીક્ષા શબ્દસ્ય પ્રાયણીયાદ્યશેષવચનવ્રતાનુષ્ઠાનત્વેન નેતવ્યતયા પુનઃ સત્રાદીનાં- સકલપ્રયોગવચનસ્ય દર્શનં, સત્રેણ દીક્ષિષ્યમાણા યદિ અગ્નિં ચેષ્યમાણા ભવેયુસ્તદા- તેષાં સર્વેષાં યજ્વનામગ્નીનામેકીકરણાય તૈઃ ક્રિયમાણે મન્થને મન્થનગતપ્રકારભેદાદ્વા મન્થનોત્તરં ગૃહપત્યાહવનીયે સ્વસ્વાગ્નેરઙ્ગારપ્રાસનં વા જાતસ્ય જાતસ્ય સ્વસ્વાગ્નેઃ સકલસ્યાનુપ્રહરણં વા ગૃહપતેરેવા- રણ્યોર્જનિષ્યમાણમગ્નિમુદ્દિશ્ય ઽ અયં નઃ સર્વેષાં સાધારણ ઽ ઇતિ સંવાદકરણમિત્યેવમગ્નીનાં સંસર્ગકરણપ્રકારભેદાદ્વા પ્રાજાપત્યસ્ય પશોરનુષ્ઠાનસ્ય કાલવિષયક- નિયમવિકલ્પવિશેષનિબન્ધનાદ્વા ત્રયઃ પક્ષા ભવન્તિ તેષાં ત્રયાણામપિ પક્ષાણાં સેતિકર્તવ્યતાકં સવિશેષં નિરૂપણં તત્રાપિ પ્રથમપક્ષસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસમ્મતત્વપ્રદર્શનં ચ, શાલાગાર્હપત્યપુરોડાશપત્નીસંયાજા એકાહવદ્વિધેયા ઇતિ સહેતુકં સફલં પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૯ સત્રોત્થાનપ્રકલ્પનમ્-તત્રાદૌ આહુતિદ્વયસ્યોત્પત્ત્યર્થમાખ્યાયિકા, તતઃ પ્રસઙ્ગાત્પુરુષાર્થાશને નિયમવિધાનં, સત્રાત્મકસ્ય દ્વાદશાહસ્ય મધ્યે યો દશરાત્રસ્તસ્ય દશમેઽહનિ સત્રોત્થાનં કર્તવ્યમિતિ કાલવિશેષં વિધાયૈકૈકસ્ય યજમાનસ્ય સર્વેષ્વહઃસુ વાગ્યમનપૂર્વમવસ્થાનમન્યેષાં તુ સમિદાહરણાર્થં સ્વધ્યાયાર્થં વા વને ગમનં તત્ર ગત્વાઽહવિષ ઉચ્છિષ્ટસ્યાપિ ચાશનં કર્તવ્યમિતિ પ્રાસઙ્ગિકં વિધાનમ્, અપરાહ્ણે દીક્ષિતાનામપ ઉપસ્પર્શનપૂર્વંક પત્નીશાલાયાં પ્રવેશનવિધાનં, દીક્ષિતેષુ સમન્વારબ્ધેશ્વધ્વર્યોઃ શાલાદ્વાર્યે ઇહરતિરિત્યુપસૃજ- ન્નિતિ ચૈતાભ્યાં મન્ત્રાભ્યાં દ્વયોરાહુત્યોર્હોમકરણવિધાનં, દીક્ષિતાઃ ઽ પ્રાઞ્ચ ઉપનિષ્ક્રામન્તિ ઽ ઇત્યાદ્યુક્તપ્રકારેણ સઞ્ચરમાર્ગેણૈત્યોત્તરસ્ય હવિર્ધાનસ્ય જવન્યાયાં કૂબર્યામુત્તરવેદેર્વોત્તરાયાં શ્રોણૌ ઽસત્રસ્ય ઋદ્ધિઃ ઽ ઇતિ સામ ગાયંતીત્યે- તન્નિરૂપણમ્, ઉક્તસામગાનપ્રશંસાર્થમર્થવાદકથનમ્, દીક્ષિતાનાં હવિર્દ્ધાનાન્નિર્ગત્ય સદઃ પ્રવિશ્ય સ્વસ્વધિષ્ણ્યેષૂપવેશનાર્થં સઞ્ચરણમાર્ગનિરૂપણં તત્ર સઞ્ચરણે સકારણમતિચ્છંદસ્કસ્ય ઽ યુવન્તમિન્દ્રા ઽ ઇત્યસ્ય મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, પ્રાજાપત્યસ્ય વાયોર્ગ્રહસ્ય ગ્રહણાદનન્તરં ક્રિયમાણસ્ય સ્તોત્રોપાકરણસ્ય પ્રશંસા- ર્થમર્થવાદકથનમ્, તત્ર સ્તોત્રોપાકરણં સાર્પરાજ્ઞીષુ ઋક્ષુ સ્તુવીતેતિ સવિશેષં નિરૂપણં, હોતુસ્તસ્મિન્ન જાનતિ ગૃહપતેર્વા ચતુર્હોત્રવ્યાખ્યાનશસ્ત્રપઠનવિધાનમ્,
તત્રોક્તે શસ્ત્રેઽધ્વર્યોઃ પ્રતિગર-વિધાનમ્, સર્વેષાં સાર્થવાદં બ્રહ્મોદ્યવદનકથનમ્, અસ્તમિતે ઔદુમ્બરીં સ્થૂણામુપસંગમ્ય સર્વેષાં સાર્થવાદં વાગ્યમનવિધાનમ્, અસ્તમિતે સદસો નિષ્ક્રમ્ય સર્વે ઉત્તરવેદિમપરેણોપવિશેયુરિતિ પ્રતિપાદનં, પ્રતિપ્રસ્થાતુર્વસતીવરીણાં પરિહરણં વિધાય સત્રર્દ્ધિકામાનાં વાગ્વિસર્જનવિધાનં, અનેકકામાનાં તુ ઽ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃઽ ઇતિ મન્ત્રેણ વાગ્વિસર્જનવિધાનં, તત્રાશીરાશાસનં ચ, ગૃહપતેસ્તદનુજ્ઞયાઽન્યસ્ય વા સુબ્રહ્મણ્યાહ્વાનવિધાનં
સુબ્રહ્મણ્ય ઉપ મા હ્વયસ્વ
ઇત્યનુજ્ઞાં લબ્ધ્વા સર્વેષાં સમિધોઽભ્યાધાનકથનં ચેત્યાદિ ।