Shatapatha Brahmana · Chapter 4.2.4

४.२.४ dhruvagrahaḥ
ayaṃ ha vā asyaiṣa prāṇaḥ / yo'yaṃ purastātsa vai vaiśvānara evātha yo'yaṃ paścātsa dhruvastau ha smaitau dvāvevāgre grahau gṛhṇanti dhruvavaiśvānarāviti tayorayamapyetarhyanyatara eva gṛhyate dhruva eva sa yadi taṃ carakebhyo vā yato vānubruvīta yajamānasya taṃ camase'vanayedathaitameva hotṛcamase -

yadvā asyāvācīnaṃ nābheḥ / tadasyaiṣa ātmanaḥ so'syaiṣa āyureva tasmādanayā gṛhṇātyasyai hi sthālī bhavati sthālyā hyenaṃ gṛhṇātyajarā hīyamamṛtā'jaraṃ hyamṛtamāyustasmādanayā gṛhṇāti -

taṃ vai pūrṇaṃ gṛhṇāti / sarvaṃ vai tadyatpūrṇaṃ sarvaṃ tadyadāyustasmātpūrṇaṃ gṛhṇāti -

vaiśvānarāya gṛhṇāti / saṃvatsaro vai vaiśvānaraḥ saṃvatsara āyustasmādvaiśvānarāya gṛhṇāti -

sa prātaḥsavane gṛhītaḥ / etasmātkālādupaśete tadenaṃ sarvāṇi savanānyatinayati -

taṃ na stūyamāne'vanayet / na ha saṃvatsaraṃ yajamāno'tijīvedyatstūyamāne'vanayet -

taṃ śasyamāne'vanayati / tadenaṃ dvādaśaṃ stotramatinayati tathā paramparamāyuḥ samaśnute tatho ha yajamāno jyogjīvati tasmādbrāhmaṇo'gniṣṭomasatsyādaitasya homānna sarpenna prasrāvayeta tathā sarvamāyuḥ samaśnuta āyurvā asyaiṣa tathā sarvamāyureti -

yadvā asyāvācīnaṃ nābheḥ / tadasyaiṣa ātmanaḥ sa yatpuraitasya homātsarpedvā pra vā srāvayeta dhruvaṃ hāvamehenneddhruvamavamehānīti tasmādvā agniṣṭomasadbhavati tadvai tadyajamāna eva yajamānasya hyeṣa tadātmanaḥ -

sa vā agniṣṭomasadbhavati / yaśo vai somastasmādyaśca some labhate yaścanobhāvevāgacchato yaśa evaitaddraṣṭumāgacchanti tadvā etadyaśo brāhmaṇāḥ samprasṛpyātmandadhate yadbhakṣayanti sa ha yaśa eva bhavati ya evaṃ vidvānbhakṣayati -

te vā ete / sarpanta evāgniṣṭomasadye tadyaśaḥ saṃnidhāya sarpanti te parāñco yaśaso bhavanti tadeṣa parigṛhyaiva punarātmanyaśo dhatte teṣāṃ haiṣa eva yaśasvitamo bhūtvā praiti ya evaṃ vidvānagniṣṭomasadbhavati -

devāśca vā asurāśca / ubhaye prājāpatyāḥ paspṛdhira etasminyajñe prajāpatau pitari saṃvatsare'smākamayaṃ bhaviṣyatyasmākamayaṃ bhaviṣyatīti -

tato devāḥ / arcantaḥ śrāmyantaścerusta etadagniṣṭomasadyaṃ dadṛśusta etenāgniṣṭomasadyena sarvaṃ yajñaṃ samavṛñjantāntarāyannasurānyajñāttatho evaiṣa etenāgniṣṭomasadyena sarvaṃ yajñaṃ saṃvṛṅkte'ntareti sapatnānyajñāttasmādvā 'agniṣṭomasadbhavati -

taṃ gṛhītvottare havirdhāne sādayati prāṇā vai grahā netprāṇānmohayānītyupakīrṇe vā itarāngrahānsādayatyathaitaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya -

yadvā asyordhvaṃ nābheḥ / tadasyaita ātmana uparīva vai tadyadūrdhvaṃ nābheruparīvaitadyadupakīrṇaṃ tasmādupakīrṇe sādayatyathaitaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya -

yadvā asyāvācīnaṃ nābheḥ / tadasyaiṣa ātmano'dha iva vai tadyadavācīnaṃ nābheradha ivaitadyadvyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya tasmādetaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya sādayati -

eṣa vai prajāpatiḥ / ya eṣa yajñastāyate yasmādimāḥ prajāḥ prajātā etamvevāpyetarhyanu prajāyante sa yānupakīrṇe sādayati tasmādyāstānanu prajāḥ prajāyante tā anyenātmano'syāṃ pratitiṣṭhanti yā vai śaphaiḥ pratitiṣṭhanti tā anyenātmano'syāṃ pratitiṣṭhantyatha yadetaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya sādayati tasmādyā etamanu prajāḥ prajāyante yā ātmanaivāsyāṃ pratitiṣṭhanti manuṣyāśca śvāpadāśca -

tadvā etat / asyā evānyaduttaraṃ karoti yadupakirati sa yānupakīrṇe sādayati tasmādyāstānanu prajāḥ prajāyante tā anyenaivātmano'syāṃ pratitiṣṭhanti śaphaiḥ -

tadvā etat / āhavanīye juhvati puroḍāśaṃ dhānāḥ karambhaṃ dadhyāmikṣāmiti tadyathā mukha āsiñcedevaṃ tadathaiṣa ekarūpa upaśeta āpa ivaiva tasmādyadanena mukhena nānārūpamaśanamaśnātyathaitena prāṇenaikarūpameva prasrāvayate'pa ivaivātha yasmāddhruvo nāma -

devā ha vai yajñaṃ tanvānāḥ / te'surarakṣasebhya āsaṅgādbibhayāṃcakrustāndakṣiṇato'surarakṣasānyāsejusteṣāmetāndakṣiṇāngrahānujjaghnurapyetaddakṣiṇaṃ havirdhānamujjaghnurathaitameva na śekuruddhantuṃ taduttarameva havirdhānaṃ dakṣiṇaṃ havirdhānamadṛṃhattadyadetaṃ na śekuruddhantuṃ tasmāddhruvo nāma -

taṃ vai gopāyanti / śiro vā eṣa etasyai gāyatryai yajño vai gāyatrī dvādaśa stotrāṇi dvādaśa śastrāṇi taccaturviṃśatiścaturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī tasyā eṣa śiraḥ śrīrvai śiraḥ śrīrhi vai śirastasmādyo'rdhasya śreṣṭho bhavatyasāvamuṣyārdhasya śira ityāhuḥ śreṣṭho ha vyatheta yadeṣa vyatheta yajamāno vai śreṣṭho nedyajamāno vyathātā iti tasmādvai gopāyanti -

vatso vā eṣaḥ / etasyai gāyatryai yajño vai gāyatrī dvādaśa stotrāṇi dvādaśa śastrāṇi taccaturviṃśatiścaturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī tasyā eṣa vatsastaṃ yadgopāyanti gopāyanti vā imānvatsāndohāya yadidaṃ payo duhra evamiyaṃ gāyatrī yajamānāya sarvānkāmāndohātā iti tasmādvai gopāyanti -

atha yadadhvaryuśca pratiprasthātā ca / niśca krāmataḥ pra ca padyete yathā baddhavatsopācaredevametaṃ grahamupācaratastamavanayati gāyatrīmevaitatprasrāvayati pratteyaṃ gāyatrī yajamānāya sarvānkāmāndohātā iti tasmādvā avanayati -

so'vanayati / dhruvaṃ dhruveṇa manasā vācā somamavanayāmīti gṛhṇāmīti vāthā na indra idviśo'sapatnāḥ samanasaskaraditi yathā na indra imāḥ prajā viśaḥ śriyai yaśase'nnādyāyāsapatnāḥ saṃmanasaḥ karavadityevaitadāha -

athāto gṛhṇātyeva / mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā vaiśvānaramṛta ā jātamagnim / kaviṃ samrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ janayanta devāḥ / upayāmagṛhīto'si dhruvo'si dhruvakṣitirdhruvāṇāṃ dhruvatamo'cyutānāmacyutakṣittama eṣa te yonirvaiśvānarāya tveti(vā.saṃ. śuk‍layajurvedaḥ/adhyāyaḥ ०७|७.२४ ) sādayati vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya vaiśvānarāya hyenaṃ gṛhṇāti -