શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.2.4

૪.૨.૪ ધ્રુવગ્રહઃ
અયં હ વા અસ્યૈષ પ્રાણઃ । યોઽયં પુરસ્તાત્સ વૈ વૈશ્વાનર એવાથ યોઽયં પશ્ચાત્સ ધ્રુવસ્તૌ હ સ્મૈતૌ દ્વાવેવાગ્રે ગ્રહૌ ગૃહ્ણન્તિ ધ્રુવવૈશ્વાનરાવિતિ તયોરયમપ્યેતર્હ્યન્યતર એવ ગૃહ્યતે ધ્રુવ એવ સ યદિ તં ચરકેભ્યો વા યતો વાનુબ્રુવીત યજમાનસ્ય તં ચમસેઽવનયેદથૈતમેવ હોતૃચમસે -

યદ્વા અસ્યાવાચીનં નાભેઃ । તદસ્યૈષ આત્મનઃ સોઽસ્યૈષ આયુરેવ તસ્માદનયા ગૃહ્ણાત્યસ્યૈ હિ સ્થાલી ભવતિ સ્થાલ્યા હ્યેનં ગૃહ્ણાત્યજરા હીયમમૃતાઽજરં હ્યમૃતમાયુસ્તસ્માદનયા ગૃહ્ણાતિ -

તં વૈ પૂર્ણં ગૃહ્ણાતિ । સર્વં વૈ તદ્યત્પૂર્ણં સર્વં તદ્યદાયુસ્તસ્માત્પૂર્ણં ગૃહ્ણાતિ -

વૈશ્વાનરાય ગૃહ્ણાતિ । સંવત્સરો વૈ વૈશ્વાનરઃ સંવત્સર આયુસ્તસ્માદ્વૈશ્વાનરાય ગૃહ્ણાતિ -

સ પ્રાતઃસવને ગૃહીતઃ । એતસ્માત્કાલાદુપશેતે તદેનં સર્વાણિ સવનાન્યતિનયતિ -

તં ન સ્તૂયમાનેઽવનયેત્ । ન હ સંવત્સરં યજમાનોઽતિજીવેદ્યત્સ્તૂયમાનેઽવનયેત્ -

તં શસ્યમાનેઽવનયતિ । તદેનં દ્વાદશં સ્તોત્રમતિનયતિ તથા પરમ્પરમાયુઃ સમશ્નુતે તથો હ યજમાનો જ્યોગ્જીવતિ તસ્માદ્બ્રાહ્મણોઽગ્નિષ્ટોમસત્સ્યાદૈતસ્ય હોમાન્ન સર્પેન્ન પ્રસ્રાવયેત તથા સર્વમાયુઃ સમશ્નુત આયુર્વા અસ્યૈષ તથા સર્વમાયુરેતિ -

યદ્વા અસ્યાવાચીનં નાભેઃ । તદસ્યૈષ આત્મનઃ સ યત્પુરૈતસ્ય હોમાત્સર્પેદ્વા પ્ર વા સ્રાવયેત ધ્રુવં હાવમેહેન્નેદ્ધ્રુવમવમેહાનીતિ તસ્માદ્વા અગ્નિષ્ટોમસદ્ભવતિ તદ્વૈ તદ્યજમાન એવ યજમાનસ્ય હ્યેષ તદાત્મનઃ -

સ વા અગ્નિષ્ટોમસદ્ભવતિ । યશો વૈ સોમસ્તસ્માદ્યશ્ચ સોમે લભતે યશ્ચનોભાવેવાગચ્છતો યશ એવૈતદ્દ્રષ્ટુમાગચ્છન્તિ તદ્વા એતદ્યશો બ્રાહ્મણાઃ સમ્પ્રસૃપ્યાત્મન્દધતે યદ્ભક્ષયન્તિ સ હ યશ એવ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ભક્ષયતિ -

તે વા એતે । સર્પન્ત એવાગ્નિષ્ટોમસદ્યે તદ્યશઃ સંનિધાય સર્પન્તિ તે પરાઞ્ચો યશસો ભવન્તિ તદેષ પરિગૃહ્યૈવ પુનરાત્મન્યશો ધત્તે તેષાં હૈષ એવ યશસ્વિતમો ભૂત્વા પ્રૈતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિષ્ટોમસદ્ભવતિ -

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ । ઉભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિર એતસ્મિન્યજ્ઞે પ્રજાપતૌ પિતરિ સંવત્સરેઽસ્માકમયં ભવિષ્યત્યસ્માકમયં ભવિષ્યતીતિ -

તતો દેવાઃ । અર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુસ્ત એતદગ્નિષ્ટોમસદ્યં દદૃશુસ્ત એતેનાગ્નિષ્ટોમસદ્યેન સર્વં યજ્ઞં સમવૃઞ્જન્તાન્તરાયન્નસુરાન્યજ્ઞાત્તથો એવૈષ એતેનાગ્નિષ્ટોમસદ્યેન સર્વં યજ્ઞં સંવૃઙ્ક્તેઽન્તરેતિ સપત્નાન્યજ્ઞાત્તસ્માદ્વા ઽઅગ્નિષ્ટોમસદ્ભવતિ -

તં ગૃહીત્વોત્તરે હવિર્ધાને સાદયતિ પ્રાણા વૈ ગ્રહા નેત્પ્રાણાન્મોહયાનીત્યુપકીર્ણે વા ઇતરાન્ગ્રહાન્સાદયત્યથૈતં વ્યુહ્ય ન તૃણં ચનાન્તર્ધાય -

યદ્વા અસ્યોર્ધ્વં નાભેઃ । તદસ્યૈત આત્મન ઉપરીવ વૈ તદ્યદૂર્ધ્વં નાભેરુપરીવૈતદ્યદુપકીર્ણં તસ્માદુપકીર્ણે સાદયત્યથૈતં વ્યુહ્ય ન તૃણં ચનાન્તર્ધાય -

યદ્વા અસ્યાવાચીનં નાભેઃ । તદસ્યૈષ આત્મનોઽધ ઇવ વૈ તદ્યદવાચીનં નાભેરધ ઇવૈતદ્યદ્વ્યુહ્ય ન તૃણં ચનાન્તર્ધાય તસ્માદેતં વ્યુહ્ય ન તૃણં ચનાન્તર્ધાય સાદયતિ -

એષ વૈ પ્રજાપતિઃ । ય એષ યજ્ઞસ્તાયતે યસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાતા એતમ્વેવાપ્યેતર્હ્યનુ પ્રજાયન્તે સ યાનુપકીર્ણે સાદયતિ તસ્માદ્યાસ્તાનનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તા અન્યેનાત્મનોઽસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠન્તિ યા વૈ શફૈઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ તા અન્યેનાત્મનોઽસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠન્ત્યથ યદેતં વ્યુહ્ય ન તૃણં ચનાન્તર્ધાય સાદયતિ તસ્માદ્યા એતમનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે યા આત્મનૈવાસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠન્તિ મનુષ્યાશ્ચ શ્વાપદાશ્ચ -

તદ્વા એતત્ । અસ્યા એવાન્યદુત્તરં કરોતિ યદુપકિરતિ સ યાનુપકીર્ણે સાદયતિ તસ્માદ્યાસ્તાનનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તા અન્યેનૈવાત્મનોઽસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠન્તિ શફૈઃ -

તદ્વા એતત્ । આહવનીયે જુહ્વતિ પુરોડાશં ધાનાઃ કરમ્ભં દધ્યામિક્ષામિતિ તદ્યથા મુખ આસિઞ્ચેદેવં તદથૈષ એકરૂપ ઉપશેત આપ ઇવૈવ તસ્માદ્યદનેન મુખેન નાનારૂપમશનમશ્નાત્યથૈતેન પ્રાણેનૈકરૂપમેવ પ્રસ્રાવયતેઽપ ઇવૈવાથ યસ્માદ્ધ્રુવો નામ -

દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાઃ । તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસઙ્ગાદ્બિભયાંચક્રુસ્તાન્દક્ષિણતોઽસુરરક્ષસાન્યાસેજુસ્તેષામેતાન્દક્ષિણાન્ગ્રહાનુજ્જઘ્નુરપ્યેતદ્દક્ષિણં હવિર્ધાનમુજ્જઘ્નુરથૈતમેવ ન શેકુરુદ્ધન્તું તદુત્તરમેવ હવિર્ધાનં દક્ષિણં હવિર્ધાનમદૃંહત્તદ્યદેતં ન શેકુરુદ્ધન્તું તસ્માદ્ધ્રુવો નામ -

તં વૈ ગોપાયન્તિ । શિરો વા એષ એતસ્યૈ ગાયત્ર્યૈ યજ્ઞો વૈ ગાયત્રી દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ દ્વાદશ શસ્ત્રાણિ તચ્ચતુર્વિંશતિશ્ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી તસ્યા એષ શિરઃ શ્રીર્વૈ શિરઃ શ્રીર્હિ વૈ શિરસ્તસ્માદ્યોઽર્ધસ્ય શ્રેષ્ઠો ભવત્યસાવમુષ્યાર્ધસ્ય શિર ઇત્યાહુઃ શ્રેષ્ઠો હ વ્યથેત યદેષ વ્યથેત યજમાનો વૈ શ્રેષ્ઠો નેદ્યજમાનો વ્યથાતા ઇતિ તસ્માદ્વૈ ગોપાયન્તિ -

વત્સો વા એષઃ । એતસ્યૈ ગાયત્ર્યૈ યજ્ઞો વૈ ગાયત્રી દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ દ્વાદશ શસ્ત્રાણિ તચ્ચતુર્વિંશતિશ્ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી તસ્યા એષ વત્સસ્તં યદ્ગોપાયન્તિ ગોપાયન્તિ વા ઇમાન્વત્સાન્દોહાય યદિદં પયો દુહ્ર એવમિયં ગાયત્રી યજમાનાય સર્વાન્કામાન્દોહાતા ઇતિ તસ્માદ્વૈ ગોપાયન્તિ -

અથ યદધ્વર્યુશ્ચ પ્રતિપ્રસ્થાતા ચ । નિશ્ચ ક્રામતઃ પ્ર ચ પદ્યેતે યથા બદ્ધવત્સોપાચરેદેવમેતં ગ્રહમુપાચરતસ્તમવનયતિ ગાયત્રીમેવૈતત્પ્રસ્રાવયતિ પ્રત્તેયં ગાયત્રી યજમાનાય સર્વાન્કામાન્દોહાતા ઇતિ તસ્માદ્વા અવનયતિ -

સોઽવનયતિ । ધ્રુવં ધ્રુવેણ મનસા વાચા સોમમવનયામીતિ ગૃહ્ણામીતિ વાથા ન ઇન્દ્ર ઇદ્વિશોઽસપત્નાઃ સમનસસ્કરદિતિ યથા ન ઇન્દ્ર ઇમાઃ પ્રજા વિશઃ શ્રિયૈ યશસેઽન્નાદ્યાયાસપત્નાઃ સંમનસઃ કરવદિત્યેવૈતદાહ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા વૈશ્વાનરમૃત આ જાતમગ્નિમ્ । કવિં સમ્રાજમતિથિં જનાનામાસન્ના પાત્રં જનયન્ત દેવાઃ । ઉપયામગૃહીતોઽસિ ધ્રુવોઽસિ ધ્રુવક્ષિતિર્ધ્રુવાણાં ધ્રુવતમોઽચ્યુતાનામચ્યુતક્ષિત્તમ એષ તે યોનિર્વૈશ્વાનરાય ત્વેતિ(વા.સં. શુક્‍લયજુર્વેદઃ।અધ્યાયઃ ૦૭।૭.૨૪ ) સાદયતિ વ્યુહ્ય ન તૃણં ચનાન્તર્ધાય વૈશ્વાનરાય હ્યેનં ગૃહ્ણાતિ -