Shatapatha Brahmana · Chapter 3.6.1

३.६.१.
udaramevāsya sadaḥ / tasmātsadasi bhakṣayanti yaddhīdaṃ kiṃ cāśnantyudara evedaṃ sarvaṃ pratitiṣṭhatyatha yadasminviśve devā asīdaṃstasmātsado nāma ta u evāsminnete brāhmaṇā viśvagotrāḥ sīdantyaindraṃ devatayā -

tanmadhya audumbarīṃ minoti / annaṃ vā ūrgudumbara udaramevāsya sadastanmadhyato'nnādyaṃ dadhāti tasmānmadhya audumbarīṃ minoti -

atha ya eṣa madhyamaḥ śaṅkurbhavati / vederjaghanārdhe tasmātprāṅprakrāmati ṣaḍvikramāndakṣiṇā saptamamapakrāmati sampadaḥ kāmāya tadavaṭaṃ parilikhati -

so'bhrimādatte / devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmādade nāryasīti samāna etasya yajuṣo bandhuryoṣo vā eṣā yadabhristasmādāha nāryasīti -

athāvaṭaṃ parilikhati / idamahaṃ rakṣasāṃ grīvā api kṛntāmīti vajro vā abhrirvajreṇaivaitannāṣṭrāṇāṃ rakṣasāṃ grīvā api kṛntati -

atha khanati / prāñcamutkaramutkirati yajamānena sammāyaudumbarīmparivāsayati tāmagreṇa prācīṃ nidadhātyetāvanmātrāṇi barhīṃṣyupariṣṭādadhinidadhāti -

atha yavamatyaḥ prokṣaṇyo bhavanti / āpo ha vā oṣadhīnāṃ rasastasmādoṣadhayaḥ kevalyaḥ khāditā na dhinvantyoṣadhaya u hāpāṃ rasastasmādāpaḥ pītāḥ kevalyo na dhinvanti yadaivobhayyaḥ saṃsṛṣṭā bhavantyathaiva dhinvanti tarhi hi sarasā bhavanti sarasābhiḥ prokṣāṇīti -

devāśca vā asurāśca / ubhaye prājāpatyāḥ paspṛdhire tato devebhyaḥ sarvā evauṣadhaya īyuryavā haivaibhyo neyuḥ -

tadvai devā aspṛṇvata / ta etaiḥ sarvāḥ sapatnānāmoṣadhīrayuvata yadayuvata tasmādyavā nāma -

te hocuḥ / hanta yaḥ sarvāsāmoṣadhīnāṃ rasastaṃ yaveṣu dadhāmeti sa yaḥ sarvāsāmoṣadhīnāṃ rasa āsīttaṃ yaveṣvadadhustasmādyatrānyā oṣadhayo mlāyanti tadete modamānā vardhanta evaṃ hyeṣu rasamadadhustatho evaiṣa etaiḥ sarvāḥ sapatnānāmoṣadhīryute tasmādyavamatyaḥ prokṣaṇyo bhavanti -

sa yavānāvapati / yavo'si yavayāsmaddveṣo yavayārātīriti nātra tirohitamivāstyatha
prokṣatyeko vai prokṣaṇasya bandhurmedhyāmevaitatkaroti -

sa prokṣati / dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tvetīmānevaitallokānūrjā rasena bhājayatyeṣu lokeṣūrjaṃ rasaṃ dadhāti -

atha yāḥ prokṣaṇyaḥ pariśiṣyante / tā avaṭe'vanayati śundhantāṃ lokāḥ pitṛṣadanā iti pitṛdevatyo vai kūpaḥ khātastamevaitanmedhyaṃ karoti -

atha barhīṃṣi / prācīnāgrāṇi codīcīnāgrāṇi cāvastṛṇāti pitṛṣadanamasīti pitṛdevatya
vā asyā etadbhavati yannikhātaṃ sā yathā nikhātauṣadhiṣu mitā syādevametāsvoṣadhiṣu mitā bhavati -

tāmucchrayati / uddivaṃ stabhānāntarikṣaṃ pṛṇa dṛṃhasva pṛthivyāmitīmānevaitallokānūrjā rasena bhājayatyeṣu lokeṣūrjaṃ rasaṃ dadhāti -

atha minoti / dyutānastvā māruto minotviti yo vā ayaṃ pavata eṣa dyutāno mārutastadenāmetena minoti mitrāvaruṇau dhruveṇa dharmaṇeti prāṇodānau vai mitrāvaruṇau tadenāṃ prāṇodānābhyāṃ minoti -

atha paryūhati / brahmavani tvā kṣatravani rāyaspoṣavani paryūhāmīti bahvī vai yajuḥṣvāśīstadbrahma ca kṣatraṃ cāśāsta ubhe vīrye rāyaspoṣavanīti bhūmā vai rāyaspoṣastadbhūmānamāśāste -

atha paryṛṣati / brahma dṛṃha kṣatraṃ dṛṃhāyurdṛṃha prajāṃ dṛṃhetyāśīrevaiṣaitasya karmaṇa āśiṣamevaitadāśāste samambhūmi paryarṣaṇaṃ karoti gartasya vā upari bhūmyathaivaṃ devatrā tathā hāgartamidbhavati -

athāpa upaninayati / yatra vā asyai khanantaḥ krūrīkurvantyapaghnanti śāntirāpastadadbhiḥ śāntyā śamayati tadadbhiḥ saṃdadhāti tasmādapa upaninayati -

athaivamabhipadya vācayati / dhruvāsi dhruvo'yaṃ yajamāno'sminnāyatane prajayā bhūyāditi paśubhiriti vaivaṃ yaṃ kāmaṃ kāmayate so'smai kāmaḥ samṛdhyate -

atha sruveṇopahatyājyam / viṣṭapamabhi juhoti ghṛtena dyāvāpṛthivī pūryethāmiti tadime dyāvāpṛthivī ūrjā rasena bhājayatyanayorūrjaṃ rasaṃ dadhāti te rasavatyā upajīvanīye imāḥ prajā upajīvanti -

atha cchadiradhinidadhāti / indrasya cchadirasītyaindraṃ hi sado viśvajanasya chāyeti
viśvagotrā hyasminbrāhmaṇā āsate tadubhayataśchadiṣī upadadhātyuttaratastrīṇi parastrīṇi tāni nava bhavanti trivṛdvai yajño nava vai trivṛttasmānnava bhavanti -

tadudīcīnavaṃśaṃ sado bhavati / prācīnavaṃśaṃ havirdhānametadvai devānāṃ niṣkevalyaṃ yaddhavirdhānaṃ tasmāttatra nāśnanti na bhakṣayanti niṣkevalyaṃ hyetaddevānāṃ sa yo ha tatrāśnīyādvā bhakṣayedvā mūrdhā hāsya vipatedathaite miśre yadāgnīdhraṃ ca sadaśca tasmāttayoraśnanti tasmādbhakṣayanti miśre hyete udīcī vai manuṣyāṇāṃ diktasmādudīcīnavaṃśaṃ sado bhavati -

pari tvā girvaṇo gira imā bhavantu viśvataḥ / vṛddhāyumanu vṛddhayo juṣṭā bhavantu juṣṭaya itīndro vai girvā viśo giro viśaivaitatkṣatraṃ paribṛṃhati tadidaṃ kṣatramubhayato viśā parivṛḍham -

atha laspūjanyā spandyayā prasīvyati / indrasya syūrasītyatha granthiṃ karotīndrasyadhruvo'sīti nedvyavapadyātā iti prakṛte karmanviṣyati tatho hādhvaryuṃ vā yajamānaṃ vā grāho na vindati tanniṣṭhitamabhimṛśatyaindramasītyaindraṃ hi sadaḥ -

atha havirdhānayoḥ / jaghanārdhaṃ samanvīkṣyottareṇāgnīdhraṃ minoti tasyārdhamantarvedi syādardhaṃ bahirvedyatho api bhūyo'rdhādantarvedi syātkanīyo bahirvedyatho api sarvamevāntarvedi syāttanniṣṭhitamabhimṛśati vaiśvadevamasīti dvayenaitadvaiśvadevaṃ yadasminpūrve dyurviśve devā vasatīvarīṣūpavasanti tena vaiśvadevam -

devā ha vai yajñaṃ tanvānāḥ / te'surarakṣasebhya āsaṅgādbibhayāṃcakrustāndakṣiṇato'surarakṣasānyāsejustāntsadaso jigyusteṣāmetāndhiṣṇyānudvāpayāṃcakrurya ete'ntaḥsadasam -

sarve ha sma vā ete purā jvalanti / yathāyamāhavanīyo yathā gārhapatyo yathāgnīdhrīyastadyata enānudavāpayaṃstata evaitanna jvalanti tānāgnīdhramabhisaṃrurudhustānapyardhamāgnīdhrasya jigyustato viśve devā amṛtatvamapājayaṃstasmādvaiśvadevam -

tāndevāḥ pratisamaindhata / yathā pratyavasyettasmādenāntsavane savana eva pratisamindhate tasmādyaḥ samṛddhaḥ sa āgnīdhraṃ kuryādyo vai jñāto'nūcānaḥ sa samṛddhastasmādagnīdhe prathamāya dakṣiṇāṃ nayantyato hi viśve devā amṛtatvamapājayaṃstasmādyaṃ dīkṣitānāmabalyaṃ vindedāgnīdhramenaṃ nayateti brūyāttadanārtaṃ tannāriṣyatīti tadyadato viśve devā amṛtatvamapājayaṃstasmādvaiśvadevam -