શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.6.1

૩.૬.૧.
ઉદરમેવાસ્ય સદઃ । તસ્માત્સદસિ ભક્ષયન્તિ યદ્ધીદં કિં ચાશ્નન્ત્યુદર એવેદં સર્વં પ્રતિતિષ્ઠત્યથ યદસ્મિન્વિશ્વે દેવા અસીદંસ્તસ્માત્સદો નામ ત ઉ એવાસ્મિન્નેતે બ્રાહ્મણા વિશ્વગોત્રાઃ સીદન્ત્યૈન્દ્રં દેવતયા -

તન્મધ્ય ઔદુમ્બરીં મિનોતિ । અન્નં વા ઊર્ગુદુમ્બર ઉદરમેવાસ્ય સદસ્તન્મધ્યતોઽન્નાદ્યં દધાતિ તસ્માન્મધ્ય ઔદુમ્બરીં મિનોતિ -

અથ ય એષ મધ્યમઃ શઙ્કુર્ભવતિ । વેદેર્જઘનાર્ધે તસ્માત્પ્રાઙ્પ્રક્રામતિ ષડ્વિક્રમાન્દક્ષિણા સપ્તમમપક્રામતિ સમ્પદઃ કામાય તદવટં પરિલિખતિ -

સોઽભ્રિમાદત્તે । દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે નાર્યસીતિ સમાન એતસ્ય યજુષો બન્ધુર્યોષો વા એષા યદભ્રિસ્તસ્માદાહ નાર્યસીતિ -

અથાવટં પરિલિખતિ । ઇદમહં રક્ષસાં ગ્રીવા અપિ કૃન્તામીતિ વજ્રો વા અભ્રિર્વજ્રેણૈવૈતન્નાષ્ટ્રાણાં રક્ષસાં ગ્રીવા અપિ કૃન્તતિ -

અથ ખનતિ । પ્રાઞ્ચમુત્કરમુત્કિરતિ યજમાનેન સમ્માયૌદુમ્બરીમ્પરિવાસયતિ તામગ્રેણ પ્રાચીં નિદધાત્યેતાવન્માત્રાણિ બર્હીંષ્યુપરિષ્ટાદધિનિદધાતિ -

અથ યવમત્યઃ પ્રોક્ષણ્યો ભવન્તિ । આપો હ વા ઓષધીનાં રસસ્તસ્માદોષધયઃ કેવલ્યઃ ખાદિતા ન ધિન્વન્ત્યોષધય ઉ હાપાં રસસ્તસ્માદાપઃ પીતાઃ કેવલ્યો ન ધિન્વન્તિ યદૈવોભય્યઃ સંસૃષ્ટા ભવન્ત્યથૈવ ધિન્વન્તિ તર્હિ હિ સરસા ભવન્તિ સરસાભિઃ પ્રોક્ષાણીતિ -

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ । ઉભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિરે તતો દેવેભ્યઃ સર્વા એવૌષધય ઈયુર્યવા હૈવૈભ્યો નેયુઃ -

તદ્વૈ દેવા અસ્પૃણ્વત । ત એતૈઃ સર્વાઃ સપત્નાનામોષધીરયુવત યદયુવત તસ્માદ્યવા નામ -

તે હોચુઃ । હન્ત યઃ સર્વાસામોષધીનાં રસસ્તં યવેષુ દધામેતિ સ યઃ સર્વાસામોષધીનાં રસ આસીત્તં યવેષ્વદધુસ્તસ્માદ્યત્રાન્યા ઓષધયો મ્લાયન્તિ તદેતે મોદમાના વર્ધન્ત એવં હ્યેષુ રસમદધુસ્તથો એવૈષ એતૈઃ સર્વાઃ સપત્નાનામોષધીર્યુતે તસ્માદ્યવમત્યઃ પ્રોક્ષણ્યો ભવન્તિ -

સ યવાનાવપતિ । યવોઽસિ યવયાસ્મદ્દ્વેષો યવયારાતીરિતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્ત્યથ
પ્રોક્ષત્યેકો વૈ પ્રોક્ષણસ્ય બન્ધુર્મેધ્યામેવૈતત્કરોતિ -

સ પ્રોક્ષતિ । દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેતીમાનેવૈતલ્લોકાનૂર્જા રસેન ભાજયત્યેષુ લોકેષૂર્જં રસં દધાતિ -

અથ યાઃ પ્રોક્ષણ્યઃ પરિશિષ્યન્તે । તા અવટેઽવનયતિ શુન્ધન્તાં લોકાઃ પિતૃષદના ઇતિ પિતૃદેવત્યો વૈ કૂપઃ ખાતસ્તમેવૈતન્મેધ્યં કરોતિ -

અથ બર્હીંષિ । પ્રાચીનાગ્રાણિ ચોદીચીનાગ્રાણિ ચાવસ્તૃણાતિ પિતૃષદનમસીતિ પિતૃદેવત્ય
વા અસ્યા એતદ્ભવતિ યન્નિખાતં સા યથા નિખાતૌષધિષુ મિતા સ્યાદેવમેતાસ્વોષધિષુ મિતા ભવતિ -

તામુચ્છ્રયતિ । ઉદ્દિવં સ્તભાનાન્તરિક્ષં પૃણ દૃંહસ્વ પૃથિવ્યામિતીમાનેવૈતલ્લોકાનૂર્જા રસેન ભાજયત્યેષુ લોકેષૂર્જં રસં દધાતિ -

અથ મિનોતિ । દ્યુતાનસ્ત્વા મારુતો મિનોત્વિતિ યો વા અયં પવત એષ દ્યુતાનો મારુતસ્તદેનામેતેન મિનોતિ મિત્રાવરુણૌ ધ્રુવેણ ધર્મણેતિ પ્રાણોદાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ તદેનાં પ્રાણોદાનાભ્યાં મિનોતિ -

અથ પર્યૂહતિ । બ્રહ્મવનિ ત્વા ક્ષત્રવનિ રાયસ્પોષવનિ પર્યૂહામીતિ બહ્વી વૈ યજુઃષ્વાશીસ્તદ્બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાશાસ્ત ઉભે વીર્યે રાયસ્પોષવનીતિ ભૂમા વૈ રાયસ્પોષસ્તદ્ભૂમાનમાશાસ્તે -

અથ પર્યૃષતિ । બ્રહ્મ દૃંહ ક્ષત્રં દૃંહાયુર્દૃંહ પ્રજાં દૃંહેત્યાશીરેવૈષૈતસ્ય કર્મણ આશિષમેવૈતદાશાસ્તે સમમ્ભૂમિ પર્યર્ષણં કરોતિ ગર્તસ્ય વા ઉપરિ ભૂમ્યથૈવં દેવત્રા તથા હાગર્તમિદ્ભવતિ -

અથાપ ઉપનિનયતિ । યત્ર વા અસ્યૈ ખનન્તઃ ક્રૂરીકુર્વન્ત્યપઘ્નન્તિ શાન્તિરાપસ્તદદ્ભિઃ શાન્ત્યા શમયતિ તદદ્ભિઃ સંદધાતિ તસ્માદપ ઉપનિનયતિ -

અથૈવમભિપદ્ય વાચયતિ । ધ્રુવાસિ ધ્રુવોઽયં યજમાનોઽસ્મિન્નાયતને પ્રજયા ભૂયાદિતિ પશુભિરિતિ વૈવં યં કામં કામયતે સોઽસ્મૈ કામઃ સમૃધ્યતે -

અથ સ્રુવેણોપહત્યાજ્યમ્ । વિષ્ટપમભિ જુહોતિ ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી પૂર્યેથામિતિ તદિમે દ્યાવાપૃથિવી ઊર્જા રસેન ભાજયત્યનયોરૂર્જં રસં દધાતિ તે રસવત્યા ઉપજીવનીયે ઇમાઃ પ્રજા ઉપજીવન્તિ -

અથ ચ્છદિરધિનિદધાતિ । ઇન્દ્રસ્ય ચ્છદિરસીત્યૈન્દ્રં હિ સદો વિશ્વજનસ્ય છાયેતિ
વિશ્વગોત્રા હ્યસ્મિન્બ્રાહ્મણા આસતે તદુભયતશ્છદિષી ઉપદધાત્યુત્તરતસ્ત્રીણિ પરસ્ત્રીણિ તાનિ નવ ભવન્તિ ત્રિવૃદ્વૈ યજ્ઞો નવ વૈ ત્રિવૃત્તસ્માન્નવ ભવન્તિ -

તદુદીચીનવંશં સદો ભવતિ । પ્રાચીનવંશં હવિર્ધાનમેતદ્વૈ દેવાનાં નિષ્કેવલ્યં યદ્ધવિર્ધાનં તસ્માત્તત્ર નાશ્નન્તિ ન ભક્ષયન્તિ નિષ્કેવલ્યં હ્યેતદ્દેવાનાં સ યો હ તત્રાશ્નીયાદ્વા ભક્ષયેદ્વા મૂર્ધા હાસ્ય વિપતેદથૈતે મિશ્રે યદાગ્નીધ્રં ચ સદશ્ચ તસ્માત્તયોરશ્નન્તિ તસ્માદ્ભક્ષયન્તિ મિશ્રે હ્યેતે ઉદીચી વૈ મનુષ્યાણાં દિક્તસ્માદુદીચીનવંશં સદો ભવતિ -

પરિ ત્વા ગિર્વણો ગિર ઇમા ભવન્તુ વિશ્વતઃ । વૃદ્ધાયુમનુ વૃદ્ધયો જુષ્ટા ભવન્તુ જુષ્ટય ઇતીન્દ્રો વૈ ગિર્વા વિશો ગિરો વિશૈવૈતત્ક્ષત્રં પરિબૃંહતિ તદિદં ક્ષત્રમુભયતો વિશા પરિવૃઢમ્ -

અથ લસ્પૂજન્યા સ્પન્દ્યયા પ્રસીવ્યતિ । ઇન્દ્રસ્ય સ્યૂરસીત્યથ ગ્રન્થિં કરોતીન્દ્રસ્યધ્રુવોઽસીતિ નેદ્વ્યવપદ્યાતા ઇતિ પ્રકૃતે કર્મન્વિષ્યતિ તથો હાધ્વર્યું વા યજમાનં વા ગ્રાહો ન વિન્દતિ તન્નિષ્ઠિતમભિમૃશત્યૈન્દ્રમસીત્યૈન્દ્રં હિ સદઃ -

અથ હવિર્ધાનયોઃ । જઘનાર્ધં સમન્વીક્ષ્યોત્તરેણાગ્નીધ્રં મિનોતિ તસ્યાર્ધમન્તર્વેદિ સ્યાદર્ધં બહિર્વેદ્યથો અપિ ભૂયોઽર્ધાદન્તર્વેદિ સ્યાત્કનીયો બહિર્વેદ્યથો અપિ સર્વમેવાન્તર્વેદિ સ્યાત્તન્નિષ્ઠિતમભિમૃશતિ વૈશ્વદેવમસીતિ દ્વયેનૈતદ્વૈશ્વદેવં યદસ્મિન્પૂર્વે દ્યુર્વિશ્વે દેવા વસતીવરીષૂપવસન્તિ તેન વૈશ્વદેવમ્ -

દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાઃ । તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસઙ્ગાદ્બિભયાંચક્રુસ્તાન્દક્ષિણતોઽસુરરક્ષસાન્યાસેજુસ્તાન્ત્સદસો જિગ્યુસ્તેષામેતાન્ધિષ્ણ્યાનુદ્વાપયાંચક્રુર્ય એતેઽન્તઃસદસમ્ -

સર્વે હ સ્મ વા એતે પુરા જ્વલન્તિ । યથાયમાહવનીયો યથા ગાર્હપત્યો યથાગ્નીધ્રીયસ્તદ્યત એનાનુદવાપયંસ્તત એવૈતન્ન જ્વલન્તિ તાનાગ્નીધ્રમભિસંરુરુધુસ્તાનપ્યર્ધમાગ્નીધ્રસ્ય જિગ્યુસ્તતો વિશ્વે દેવા અમૃતત્વમપાજયંસ્તસ્માદ્વૈશ્વદેવમ્ -

તાન્દેવાઃ પ્રતિસમૈન્ધત । યથા પ્રત્યવસ્યેત્તસ્માદેનાન્ત્સવને સવન એવ પ્રતિસમિન્ધતે તસ્માદ્યઃ સમૃદ્ધઃ સ આગ્નીધ્રં કુર્યાદ્યો વૈ જ્ઞાતોઽનૂચાનઃ સ સમૃદ્ધસ્તસ્માદગ્નીધે પ્રથમાય દક્ષિણાં નયન્ત્યતો હિ વિશ્વે દેવા અમૃતત્વમપાજયંસ્તસ્માદ્યં દીક્ષિતાનામબલ્યં વિન્દેદાગ્નીધ્રમેનં નયતેતિ બ્રૂયાત્તદનાર્તં તન્નારિષ્યતીતિ તદ્યદતો વિશ્વે દેવા અમૃતત્વમપાજયંસ્તસ્માદ્વૈશ્વદેવમ્ -