Shatapatha Brahmana · Verses 3.3-2

३.३.४ somānayanam
nīḍe kṛṣṇājinamāstṛṇāti / adityāstvagasīti so'sāveva bandhurathainamāsādayatyadityai sada āsīdetīyaṃ vai pṛthivyaditiḥ seyaṃ pratiṣṭhā tadasyāmevainametatpratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati tasmādāhādityai sada āsīdeti -

athaivamabhipadya vācayati / astabhnāddyāṃ vṛṣabho antarikṣamiti devā ha vai yajñaṃ tanvānāste'surarakṣasebhya āsaṅādbibhayācakrusta enametajjyāyāṃsameva vadhāccakruryadāhāstabhnāddyāṃ vṛṣabho antarikṣamiti -

amimīta varimāṇaṃ pṛthivyā iti / tadenenemāṃllokānāspṛṇoti tasya hi na hantāsti na vadho yeneme lokā āspṛtāstasmādāhāmimīta varimāṇaṃ pṛthivyā iti -

āsīdadviśvā bhuvanāni samrāḍiti / tadenenedaṃ sarvamāspṛṇoti tasya hi na hantāsti na vadho yenedaṃ sarvamāspṛtaṃ tasmādāhāsīdadviśvā bhuvanāni samrāḍiti -

viśvettāni varuṇasya vratānīti tadasmā idaṃ sarvamanuvartma karoti yadidaṃ kiṃ ca na kaṃ cana pratyudyāminaṃ tasmādāha viśvettāni varuṇasya vratānīti -

atha somaparyāṇahanena paryāṇahyati / nedenaṃ nāṣṭrā rakṣāṃsi pramṛśāniti garbho vā eṣa bhavati tira iva vai garbhāstira ivaitatparyāṇaddhaṃ tira iva vai devā manuṣyebhyastira ivaitadyatparyāṇaddhaṃ tasmādvai paryāṇahyati -

sa paryāṇahyati / vaneṣu vyantarikṣaṃ tatāneti vaneṣu hīdamantarikṣaṃ vitataṃ vṛkṣāgreṣu vājamarvatsu paya usriyāsviti vīryaṃ vai vājāḥ pumāṃso'rvantaḥ puṃsvevaitadvīryaṃ dadhāti paya usriyāsviti payo hīdamusriyāsu hitaṃ hṛtsu kratuṃ varuṇo vikṣvagnimiti hṛtsu hyayaṃ kraturmanojavaḥ praviṣṭo vikṣvagnimiti vikṣu hyayaṃ prajāsvagnirdivi sūryamadadhātsomamadrāviti divi hyasau sūryo hitaḥ somamadrāviti giriṣu hi somastasmādāha divi sūryamadadhātsomamadrāviti -

atha yadi dve kṛṣṇājine bhavataḥ / tayoranyataratpratyānahyati pratīnāhabhājanaṃ yadyu ekaṃ bhavati kṛṣṇājinagrīvā evāvakṛtya pratyānahyati pratīnāhabhājanaṃ sūryasya cakṣurārohāgnerakṣṇaḥ kanīnakaṃ yatraitaśebhirīyase bhrājamāno vipaściteti sūryamevaitatpurastātkaroti sūryaḥ purastānnāṣṭrā rakṣāṃsyapaghnannetyathābhayenānāṣṭreṇa parivahanti -

uddhate pra'ugye phalake bhavataḥ / tadantareṇa tiṣṭhantsubrahmaṇyaḥ prājati śreyānvā eṣo'bhyārohādbhavati ko hyetamarhatyabhyāroḍhuṃ tasmādantareṇa tiṣṭhanprājati -

palāśaśākhayā prājati / yatra vai gāyatrī somamacchāpatattadasyā āharantyā apādastābhyāyatya parṇaṃ praciccheda gāyatryai vā somasya vā rājñastatpatitvā parṇo'bhavattasmātparṇo nāma tadyadevātra somasya nyaktaṃ tadihāpyasaditi tasmātpalāśaśākhayā prājati -

athānaḍvāhāvājanti / tau yadi kṛṣṇau syātāmanyataro vā kṛṣṇastatravidyādvarṣiṣyatyaiṣamaḥ parjanyo vṛṣṭimānbhaviṣyatītyetadu vijñānam -

atha yunakti / usrāvetaṃ dhūrṣāhāvityusrau hi bhavato dhūrṣāhāviti dhūrṣāhau hi bhavato yujyethāmanaśrū iti yujyete hyanaśrū ityanārtāviti tat avīrahaṇāvityapāpakṛtāviti tadbrahmacodanāviti brahmacodanau hi bhavataḥ svasti yajamānasya gṛhāngacchatamiti yathaināvantarā nāṣṭrā rakṣāṃsi na hiṃsyurevametadāha -

atha paścātparikramya / apālambamabhipadyāha somāya krītāyānubrūhīti somāya paryuhyamāṇāyeti vā'to yatarathā kāmayeta -

atha vācayati / bhadro me'si pracyavasva bhuvaspata iti bhadro hyasyaiṣa bhavati tasmānnānyamādriyate'pyasya rājānaḥ sabhāgā āgacchanti pūrvo rājño'bhivadati bhadro hi bhavati tasmādāha bhadro me'sīti pracyavasva bhuvaspata iti bhuvanānāṃ hyeṣa patirviśvānyabhi dhāmānītyaṅgāni vai viśvāni dhāmānyaṅgānyevaitadabhyāha mā tvā paripariṇo vidanmā tvā paripanthino vidanmā tvā vṛkā aghāyavo vidanniti yathainamantarā nāṣṭrā rakṣāṃsi na vindeyurevametadāha -

śyeno bhūtvā parāpateti / vaya evainametadbhūtaṃ prapātayati yadvā ugraṃ tannāṣṭrā rakṣāṃsi nānvavayantyetadvai vayasāmojiṣṭhaṃ baliṣṭhaṃ yacchyenastamevaitadbhūtaṃ prapātayati yadāha śyeno bhūtvā parāpateti -

atha śarīramevānvavahanti / yajamānasya gṛhāngaccha tannau saṃskṛtamiti nātra tirohitamivāsti -

atha subrahmaṇyāmāhvayati / yathā yebhyaḥ pakṣyantsyāttānbrūyādityahe vaḥ paktāsmītyevamevaitaddevebhyo yajñaṃ nivedayati subrahmaṇyo३ṃ subrahmṇyo३ iti brahma hi devānpracyāvayati triṣkṛtva āha trivṛddhi yajñaḥ -

indrāgaccheti / indro vai yajñasya devatā tasmādāhendrāgaccheti hariva āgaccha medhātithermeṣa vṛṣaṇaśvasya mene gaurāvaskandinnahalyāyai jāreti tadyānyevāsya caraṇāni tairevainametatpramumodayiṣati -

kauśika brāhmaṇa gautama bruvāṇeti / śaśvaddhaitadāruṇinā'dhunopajñātaṃ yadgautama bruvāṇeti sa yadi kāmayeta brūyādetadyadyu kāmayetāpi nādriyetetyahe sutyāmiti yāvadahe sutyā bhavati -

devā brahmāṇa āgacchateti / taddevāṃśca brāhmaṇāṃścāhaitairhyatrobhayairartho bhavati yaddevaiśca brāhmaṇaiśca -

atha pratiprasthātā / agreṇa śālāmagnīṣomīyeṇa paśunā pratyupatiṣṭhate'gnīṣomau vā etamantarjambha ādadhāte yo dīkṣata āgnāvaiṣṇavaṃ hyado dīkṣaṇīyaṃ havirbhavati yo vai viṣṇuḥ somaḥ sa havirvā eṣa bhavati yo dīkṣate tadenamantarjambha ādadhāte tatpaśunātmānaṃ niṣkrīṇīte -

taddhaike / āhavanīyādulmukamāharantyayamagnirayaṃ somastābhyāṃ sahasadbhyāṃ niṣkreṣyāmaha iti vadantastadu tathā na kuryādyatra vā etau kva ca tatsahaiva -

sa vai dvirūpo bhavati / dvidevatyo hi bhavati devatayorasamade kṛṣṇasāraṅgasyādityāhuretaddhyenayo rūpatamamiveti yadi kṛṣṇasāraṅgaṃ na vindedatho api lohitasāraṅga syāt -

tasminvācayati / namo mitrasya varuṇasya cakṣase maho devāya tadṛtaṃ saparyata dūre dṛśe devajātāya ketave divasputrāya sūryāya śaṃsateti nama evāsmā etatkaroti mitradheyamevainenaitatkurute -

athādhvaryurārohaṇaṃ vimuñcati / varuṇasyottambhanamasītyupastambhanenopastabhnāti varuṇasya skambhasarjanī stha iti śamye udvṛhati sa yadāha varuṇasya skambhasarjanī stha iti varuṇyo hyeṣa etarhi bhavati yatsomaḥ krītaḥ -

atha catvāro rājāsandīmādadate / dvau vā asmai mānuṣāya rājña ādadāte athaitāṃ catvāro yo'sya sakṛtsarvasyeṣṭe -

audumbarī bhavati / annaṃ vā ūrgudumbara ūrjo'nnādyasyāvaruddhyai tasmādaudumbarī bhavati -

nābhidaghnā bhavati / atra vā annaṃ pratitiṣṭhatyannaṃ somastasmānnābhidaghnā bhavatyatro eva retasa āśayo retaḥ somastasmādatradaghnā bhavati -

tāmabhimṛśati / varuṇasya ṛtasadanyasītyatha kṛṣṇājinamāstṛṇāti varuṇasya ṛtasadanamasītyathainamāsādayati varuṇasya ṛtasadanamāsīdeti sa yadāha varuṇasya ṛtasadanamāsīdeti varuṇyo hyeṣa etarhi bhavati -

athainaṃ śālāṃ prapādayati / sa prapādayanvācayati yā te dhāmāni haviṣā yajanti tā te viśvā paribhūrastu yajñam / gayasphānaḥ prataraṇaḥ suvīro'vīrahā pracarā soma duryāniti gṛhā vai duryā gṛhānnaḥ śivaḥ śānto'pāpakṛtpracaretyevaitadāha -

atra haike / udapātramupaninayanti yathā rājña āgatāyodakamāharedevametaditi vadantastadu tathā na kuryānmānuṣaṃ ha te yajñe kurvanti vyṛddhaṃ vai tadyajñasya yanmānuṣaṃ nedvyṛddhaṃ yajñe karavāṇīti tasmānnopaninayet -