શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 3.3-2

૩.૩.૪ સોમાનયનમ્
નીડે કૃષ્ણાજિનમાસ્તૃણાતિ । અદિત્યાસ્ત્વગસીતિ સોઽસાવેવ બન્ધુરથૈનમાસાદયત્યદિત્યૈ સદ આસીદેતીયં વૈ પૃથિવ્યદિતિઃ સેયં પ્રતિષ્ઠા તદસ્યામેવૈનમેતત્પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ તસ્માદાહાદિત્યૈ સદ આસીદેતિ -

અથૈવમભિપદ્ય વાચયતિ । અસ્તભ્નાદ્દ્યાં વૃષભો અન્તરિક્ષમિતિ દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાસ્તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસઙાદ્બિભયાચક્રુસ્ત એનમેતજ્જ્યાયાંસમેવ વધાચ્ચક્રુર્યદાહાસ્તભ્નાદ્દ્યાં વૃષભો અન્તરિક્ષમિતિ -

અમિમીત વરિમાણં પૃથિવ્યા ઇતિ । તદેનેનેમાંલ્લોકાનાસ્પૃણોતિ તસ્ય હિ ન હન્તાસ્તિ ન વધો યેનેમે લોકા આસ્પૃતાસ્તસ્માદાહામિમીત વરિમાણં પૃથિવ્યા ઇતિ -

આસીદદ્વિશ્વા ભુવનાનિ સમ્રાડિતિ । તદેનેનેદં સર્વમાસ્પૃણોતિ તસ્ય હિ ન હન્તાસ્તિ ન વધો યેનેદં સર્વમાસ્પૃતં તસ્માદાહાસીદદ્વિશ્વા ભુવનાનિ સમ્રાડિતિ -

વિશ્વેત્તાનિ વરુણસ્ય વ્રતાનીતિ તદસ્મા ઇદં સર્વમનુવર્ત્મ કરોતિ યદિદં કિં ચ ન કં ચન પ્રત્યુદ્યામિનં તસ્માદાહ વિશ્વેત્તાનિ વરુણસ્ય વ્રતાનીતિ -

અથ સોમપર્યાણહનેન પર્યાણહ્યતિ । નેદેનં નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ પ્રમૃશાનિતિ ગર્ભો વા એષ ભવતિ તિર ઇવ વૈ ગર્ભાસ્તિર ઇવૈતત્પર્યાણદ્ધં તિર ઇવ વૈ દેવા મનુષ્યેભ્યસ્તિર ઇવૈતદ્યત્પર્યાણદ્ધં તસ્માદ્વૈ પર્યાણહ્યતિ -

સ પર્યાણહ્યતિ । વનેષુ વ્યન્તરિક્ષં તતાનેતિ વનેષુ હીદમન્તરિક્ષં વિતતં વૃક્ષાગ્રેષુ વાજમર્વત્સુ પય ઉસ્રિયાસ્વિતિ વીર્યં વૈ વાજાઃ પુમાંસોઽર્વન્તઃ પુંસ્વેવૈતદ્વીર્યં દધાતિ પય ઉસ્રિયાસ્વિતિ પયો હીદમુસ્રિયાસુ હિતં હૃત્સુ ક્રતું વરુણો વિક્ષ્વગ્નિમિતિ હૃત્સુ હ્યયં ક્રતુર્મનોજવઃ પ્રવિષ્ટો વિક્ષ્વગ્નિમિતિ વિક્ષુ હ્યયં પ્રજાસ્વગ્નિર્દિવિ સૂર્યમદધાત્સોમમદ્રાવિતિ દિવિ હ્યસૌ સૂર્યો હિતઃ સોમમદ્રાવિતિ ગિરિષુ હિ સોમસ્તસ્માદાહ દિવિ સૂર્યમદધાત્સોમમદ્રાવિતિ -

અથ યદિ દ્વે કૃષ્ણાજિને ભવતઃ । તયોરન્યતરત્પ્રત્યાનહ્યતિ પ્રતીનાહભાજનં યદ્યુ એકં ભવતિ કૃષ્ણાજિનગ્રીવા એવાવકૃત્ય પ્રત્યાનહ્યતિ પ્રતીનાહભાજનં સૂર્યસ્ય ચક્ષુરારોહાગ્નેરક્ષ્ણઃ કનીનકં યત્રૈતશેભિરીયસે ભ્રાજમાનો વિપશ્ચિતેતિ સૂર્યમેવૈતત્પુરસ્તાત્કરોતિ સૂર્યઃ પુરસ્તાન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યપઘ્નન્નેત્યથાભયેનાનાષ્ટ્રેણ પરિવહન્તિ -

ઉદ્ધતે પ્રઽઉગ્યે ફલકે ભવતઃ । તદન્તરેણ તિષ્ઠન્ત્સુબ્રહ્મણ્યઃ પ્રાજતિ શ્રેયાન્વા એષોઽભ્યારોહાદ્ભવતિ કો હ્યેતમર્હત્યભ્યારોઢું તસ્માદન્તરેણ તિષ્ઠન્પ્રાજતિ -

પલાશશાખયા પ્રાજતિ । યત્ર વૈ ગાયત્રી સોમમચ્છાપતત્તદસ્યા આહરન્ત્યા અપાદસ્તાભ્યાયત્ય પર્ણં પ્રચિચ્છેદ ગાયત્ર્યૈ વા સોમસ્ય વા રાજ્ઞસ્તત્પતિત્વા પર્ણોઽભવત્તસ્માત્પર્ણો નામ તદ્યદેવાત્ર સોમસ્ય ન્યક્તં તદિહાપ્યસદિતિ તસ્માત્પલાશશાખયા પ્રાજતિ -

અથાનડ્વાહાવાજન્તિ । તૌ યદિ કૃષ્ણૌ સ્યાતામન્યતરો વા કૃષ્ણસ્તત્રવિદ્યાદ્વર્ષિષ્યત્યૈષમઃ પર્જન્યો વૃષ્ટિમાન્ભવિષ્યતીત્યેતદુ વિજ્ઞાનમ્ -

અથ યુનક્તિ । ઉસ્રાવેતં ધૂર્ષાહાવિત્યુસ્રૌ હિ ભવતો ધૂર્ષાહાવિતિ ધૂર્ષાહૌ હિ ભવતો યુજ્યેથામનશ્રૂ ઇતિ યુજ્યેતે હ્યનશ્રૂ ઇત્યનાર્તાવિતિ તત્ અવીરહણાવિત્યપાપકૃતાવિતિ તદ્બ્રહ્મચોદનાવિતિ બ્રહ્મચોદનૌ હિ ભવતઃ સ્વસ્તિ યજમાનસ્ય ગૃહાન્ગચ્છતમિતિ યથૈનાવન્તરા નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ ન હિંસ્યુરેવમેતદાહ -

અથ પશ્ચાત્પરિક્રમ્ય । અપાલમ્બમભિપદ્યાહ સોમાય ક્રીતાયાનુબ્રૂહીતિ સોમાય પર્યુહ્યમાણાયેતિ વાઽતો યતરથા કામયેત -

અથ વાચયતિ । ભદ્રો મેઽસિ પ્રચ્યવસ્વ ભુવસ્પત ઇતિ ભદ્રો હ્યસ્યૈષ ભવતિ તસ્માન્નાન્યમાદ્રિયતેઽપ્યસ્ય રાજાનઃ સભાગા આગચ્છન્તિ પૂર્વો રાજ્ઞોઽભિવદતિ ભદ્રો હિ ભવતિ તસ્માદાહ ભદ્રો મેઽસીતિ પ્રચ્યવસ્વ ભુવસ્પત ઇતિ ભુવનાનાં હ્યેષ પતિર્વિશ્વાન્યભિ ધામાનીત્યઙ્ગાનિ વૈ વિશ્વાનિ ધામાન્યઙ્ગાન્યેવૈતદભ્યાહ મા ત્વા પરિપરિણો વિદન્મા ત્વા પરિપન્થિનો વિદન્મા ત્વા વૃકા અઘાયવો વિદન્નિતિ યથૈનમન્તરા નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ ન વિન્દેયુરેવમેતદાહ -

શ્યેનો ભૂત્વા પરાપતેતિ । વય એવૈનમેતદ્ભૂતં પ્રપાતયતિ યદ્વા ઉગ્રં તન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ નાન્વવયન્ત્યેતદ્વૈ વયસામોજિષ્ઠં બલિષ્ઠં યચ્છ્યેનસ્તમેવૈતદ્ભૂતં પ્રપાતયતિ યદાહ શ્યેનો ભૂત્વા પરાપતેતિ -

અથ શરીરમેવાન્વવહન્તિ । યજમાનસ્ય ગૃહાન્ગચ્છ તન્નૌ સંસ્કૃતમિતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

અથ સુબ્રહ્મણ્યામાહ્વયતિ । યથા યેભ્યઃ પક્ષ્યન્ત્સ્યાત્તાન્બ્રૂયાદિત્યહે વઃ પક્તાસ્મીત્યેવમેવૈતદ્દેવેભ્યો યજ્ઞં નિવેદયતિ સુબ્રહ્મણ્યો૩ં સુબ્રહ્મ્ણ્યો૩ ઇતિ બ્રહ્મ હિ દેવાન્પ્રચ્યાવયતિ ત્રિષ્કૃત્વ આહ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ -

ઇન્દ્રાગચ્છેતિ । ઇન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા તસ્માદાહેન્દ્રાગચ્છેતિ હરિવ આગચ્છ મેધાતિથેર્મેષ વૃષણશ્વસ્ય મેને ગૌરાવસ્કન્દિન્નહલ્યાયૈ જારેતિ તદ્યાન્યેવાસ્ય ચરણાનિ તૈરેવૈનમેતત્પ્રમુમોદયિષતિ -

કૌશિક બ્રાહ્મણ ગૌતમ બ્રુવાણેતિ । શશ્વદ્ધૈતદારુણિનાઽધુનોપજ્ઞાતં યદ્ગૌતમ બ્રુવાણેતિ સ યદિ કામયેત બ્રૂયાદેતદ્યદ્યુ કામયેતાપિ નાદ્રિયેતેત્યહે સુત્યામિતિ યાવદહે સુત્યા ભવતિ -

દેવા બ્રહ્માણ આગચ્છતેતિ । તદ્દેવાંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચાહૈતૈર્હ્યત્રોભયૈરર્થો ભવતિ યદ્દેવૈશ્ચ બ્રાહ્મણૈશ્ચ -

અથ પ્રતિપ્રસ્થાતા । અગ્રેણ શાલામગ્નીષોમીયેણ પશુના પ્રત્યુપતિષ્ઠતેઽગ્નીષોમૌ વા એતમન્તર્જમ્ભ આદધાતે યો દીક્ષત આગ્નાવૈષ્ણવં હ્યદો દીક્ષણીયં હવિર્ભવતિ યો વૈ વિષ્ણુઃ સોમઃ સ હવિર્વા એષ ભવતિ યો દીક્ષતે તદેનમન્તર્જમ્ભ આદધાતે તત્પશુનાત્માનં નિષ્ક્રીણીતે -

તદ્ધૈકે । આહવનીયાદુલ્મુકમાહરન્ત્યયમગ્નિરયં સોમસ્તાભ્યાં સહસદ્ભ્યાં નિષ્ક્રેષ્યામહ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદ્યત્ર વા એતૌ ક્વ ચ તત્સહૈવ -

સ વૈ દ્વિરૂપો ભવતિ । દ્વિદેવત્યો હિ ભવતિ દેવતયોરસમદે કૃષ્ણસારઙ્ગસ્યાદિત્યાહુરેતદ્ધ્યેનયો રૂપતમમિવેતિ યદિ કૃષ્ણસારઙ્ગં ન વિન્દેદથો અપિ લોહિતસારઙ્ગ સ્યાત્ -

તસ્મિન્વાચયતિ । નમો મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ચક્ષસે મહો દેવાય તદૃતં સપર્યત દૂરે દૃશે દેવજાતાય કેતવે દિવસ્પુત્રાય સૂર્યાય શંસતેતિ નમ એવાસ્મા એતત્કરોતિ મિત્રધેયમેવૈનેનૈતત્કુરુતે -

અથાધ્વર્યુરારોહણં વિમુઞ્ચતિ । વરુણસ્યોત્તમ્ભનમસીત્યુપસ્તમ્ભનેનોપસ્તભ્નાતિ વરુણસ્ય સ્કમ્ભસર્જની સ્થ ઇતિ શમ્યે ઉદ્વૃહતિ સ યદાહ વરુણસ્ય સ્કમ્ભસર્જની સ્થ ઇતિ વરુણ્યો હ્યેષ એતર્હિ ભવતિ યત્સોમઃ ક્રીતઃ -

અથ ચત્વારો રાજાસન્દીમાદદતે । દ્વૌ વા અસ્મૈ માનુષાય રાજ્ઞ આદદાતે અથૈતાં ચત્વારો યોઽસ્ય સકૃત્સર્વસ્યેષ્ટે -

ઔદુમ્બરી ભવતિ । અન્નં વા ઊર્ગુદુમ્બર ઊર્જોઽન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ તસ્માદૌદુમ્બરી ભવતિ -

નાભિદઘ્ના ભવતિ । અત્ર વા અન્નં પ્રતિતિષ્ઠત્યન્નં સોમસ્તસ્માન્નાભિદઘ્ના ભવત્યત્રો એવ રેતસ આશયો રેતઃ સોમસ્તસ્માદત્રદઘ્ના ભવતિ -

તામભિમૃશતિ । વરુણસ્ય ઋતસદન્યસીત્યથ કૃષ્ણાજિનમાસ્તૃણાતિ વરુણસ્ય ઋતસદનમસીત્યથૈનમાસાદયતિ વરુણસ્ય ઋતસદનમાસીદેતિ સ યદાહ વરુણસ્ય ઋતસદનમાસીદેતિ વરુણ્યો હ્યેષ એતર્હિ ભવતિ -

અથૈનં શાલાં પ્રપાદયતિ । સ પ્રપાદયન્વાચયતિ યા તે ધામાનિ હવિષા યજન્તિ તા તે વિશ્વા પરિભૂરસ્તુ યજ્ઞમ્ । ગયસ્ફાનઃ પ્રતરણઃ સુવીરોઽવીરહા પ્રચરા સોમ દુર્યાનિતિ ગૃહા વૈ દુર્યા ગૃહાન્નઃ શિવઃ શાન્તોઽપાપકૃત્પ્રચરેત્યેવૈતદાહ -

અત્ર હૈકે । ઉદપાત્રમુપનિનયન્તિ યથા રાજ્ઞ આગતાયોદકમાહરેદેવમેતદિતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાન્માનુષં હ તે યજ્ઞે કુર્વન્તિ વ્યૃદ્ધં વૈ તદ્યજ્ઞસ્ય યન્માનુષં નેદ્વ્યૃદ્ધં યજ્ઞે કરવાણીતિ તસ્માન્નોપનિનયેત્ -