Shatapatha Brahmana · Chapter 3.1.3

apaḥ praṇīya / āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirvai sarvā devatā agnau hi sarvābhyo devatābhyo juhvatyagnirvai yajñasyāvarārdhyo viṣṇuḥ parārdhyastatsarvāścaivaitaddevatāḥ parigṛhya sarvaṃ ca yajñaṃ parigṛhya dīkṣā iti tasmādāgnāvaiṣṇava ekādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati -

taddhaike / ādityebhyaścaruṃ nirvapanti tadasti paryuditamivāṣṭau putrāso aditerye jātāstanvaspari devāṃ upa praitsaptabhiḥ parā mārtāṇḍamāsyaditi -

aṣṭau ha vai putrā aditeḥ / yāṃstvetaddevā ādityā ityācakṣate sapta haiva te'vikṛtaṃ hāṣṭamaṃ janayāṃ cakāra mārtāṇḍaṃ saṃdegho haivāsa yāvānevordhvastāvāṃstiryaṅpuruṣasammita ityu haika āhuḥ -

ta u haita ūcuḥ / devā ādityā yadasmānanvajanimā tadamuyeva bhūddhantemaṃ vikaravāmeti taṃ vicakruryathāyaṃ puruṣo vikṛtastasya yāni māṃsāni saṃkṛtya saṃnyāsustato hastī samabhavattasmādāhurna hastinaṃ pratigṛhṇīyātpuruṣājāno hi hastīti yamu ha tadvicakruḥ sa vivasvānādityastasyemāḥ prajāḥ -

sa hovāca / rādhnavānme sa prajāyāṃ ya etamādityebhyaścaruṃ nirvapāditi rādhnoti haiva ya etamādityebhyaścaruṃ nirvapatyayaṃ tvevāgnāvaiṣṇavaḥ prajñātaḥ -

tasya saptadaśa sāmidhenyo bhavanti / upāṃśu devate yajati pañca prayājā bhavanti trayo'nuyājāḥ saṃyājayanti patnīḥ sarvatvāyaiva samiṣṭayajureva na juhoti nedidaṃ dīkṣitavasanaṃ paridhāya purā yajñasya saṃsthāyā antaṃ gacchānītyanto hi yajñasya samiṣṭayajuḥ -

athāgreṇa śālāṃ tiṣṭhannabhyaṅkte / arurvai puruṣo'vacchito'narurevaitadbhavati yadabhyaṅkte gavi vai puruṣasya tvaggorvā etannavanītaṃ bhavati svayaivainametattvacā samardhayati tasmādvā abhyaṅkte -

tadvai navanītaṃ bhavati / ghṛtaṃ vai devānāṃ phāṇṭammanuṣyāṇāmathaitannāhaiva ghṛtaṃ no phāṇṭaṃ syādeva ghṛtaṃ syātphāṇṭamayātayāmatāyai tadenamayātayāmnaivāyātayāmānaṃ karoti -

tamabhyanakti / śīrṣato'gra ā pādābhyāmanulomaṃ mahīnāṃ payo'sīti (vāsaṃ ४.३) mahya iti ha vā etāsāmekaṃ nāma yadgavāṃ tāsāṃ vā etatpayo bhavati tasmādāha mahīnāmpayo'sīti varcodā asi varco me dehīti nātra tirohitamivāsti -

athākṣyāvānakti / arurvai puruṣasyākṣi praśānmameti ha smāha yājñavalkyo durakṣa iva hāsa pūyo haivāsya dūṣīkā te evaitadanaruṣkaroti yadakṣyāvānakti -

yatra vai devāḥ / asurarakṣasāni jaghnustacchuṣṇo dānavaḥ pratyaṅpatitvā manuṣyāṇāmakṣīṇi praviveśa sa eṣa kanīnakaḥ kumāraka iva paribhāsate tasmā evaitadyajñamupaprayantsarvato'śmapurāṃ paridadhātyaśmā hyāñjanam -

traikakudaṃ bhavati / yatra vā indro vṛtramahaṃstasya yadakṣyāsīttaṃ giriṃ trikakudamakarottadyattraikakudaṃ bhavati cakṣuṣyevaitaccakṣurdadhāti tasmāttraikakudaṃ bhavati yadi traikakudaṃ na vindedapyatraikakudameva syātsamānī hyevāñjanasya bandhutā -

śareṣīkayānakti / vajro vai śaro virakṣastāyai satūlā bhavatyamūlaṃ vā idamubhayataḥ paricchinnaṃ rakṣo'ntarikṣamanucarati yathāyaṃ puruṣo'mūla ubhayataḥ paricchinno'ntarikṣamanucarati tadyatsatūlā bhavati virakṣastāyai -

sa dakṣiṇamevāgra ānakti / savyaṃ vā agre mānuṣe'thaivaṃ devatrā -

sa ānakti / vṛtrasyāsi kanīnaka iti(vā.saṃ. ४.३) vṛtrasya hyeṣa kanīnakaścakṣurdā asi cakṣurme dehīti nātra tirohitamivāsti -

sa dakṣiṇaṃ sakṛdyajuṣānakti / sakṛttūṣṇīmathottaraṃ sakṛdyajuṣānakti dvistūṣṇīṃ taduttaramevaitaduttarāvatkaroti -

tadyatpañca kṛtva ānakti / saṃvatsarasammito vai yajñaḥ pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya taṃ pañcabhirāpnoti tasmātpañca kṛtva ānakti -

athainaṃ darbhapavitreṇa pāvayati / amedhyo vai puruṣo yadanṛtaṃ vadati tena pūtirantarato medhyā vai darbhā medhyo bhūtvā dīkṣā iti pavitraṃ vai darbhāḥ pavitrapūto dīkṣā iti tasmādenaṃ darbhapavitreṇa pāvayati -

tadvā ekaṃ syāt / eko hyevāyaṃ pavate tadetasyaiva rūpeṇa tasmādekaṃ syāt -

atho api trīṇi syuḥ / eko hyevāyaṃ pavate so'yaṃ puruṣe'ntaḥpraviṣṭastredhāvihitaḥ prāṇa udāno vyāna iti tadetasyaivānu mātrāṃ tasmāttrīṇi syuḥ -

atho api sapta syuḥ / sapta vā ime śīrṣanprāṇāstasmātsapta syustriḥsaptānyeva syurekaviṃśatireṣaiva sampat -

taṃ saptabhiḥ saptabhiḥ pāvayati / citpatirmā punātviti(vāsaṃ ४.४) prajāpatirvai citpatiḥ prajāpatirmā punātvityevaitadāha vākpatirmā punātviti prajāpatirvai vākpatiḥ prajāpatirmā punātvityevaitadāha devo mā savitā punātviti tadvai supūtaṃ yaṃ devaḥ savitā punāttasmādāha devo mā savitā punātvityacchidreṇa pavitreṇeti yo vā ayaṃ pavata eṣo'cchidraṃ pavitrametenaitadāha sūryasya raśmibhirityete vai pavitāro yatsūryasya raśmayastasmādāha sūryasya raśmibhiriti -

tasya te pavitrapata iti (vā.saṃ. ४.४ )/ pavitrapatirhi bhavati pavitrapūtasyeti pavitrapūto hi bhavati yatkāmaḥ pune tacchakeyamiti yajñasyodṛcaṃ gacchānītyevaitadāha -

athāśiṣāmārambhaṃ vācayati / ā vo devāsa īmahe vāmaṃ prayatyadhvare ā vo devāsa āśiṣo yajñiyāso havāmaha iti (vā.saṃ. ४.५) tadasmai svāḥ satīrṛtvija āśiṣa āśāsate -

athāṅgulīrnyacati / svāhā yajñaṃ manasa iti dve svāhororantarikṣāditi dve svāhā dyāvāpṛthivībhyāmiti dve svāhā vātādārabha iti muṣṭī karoti na vai yajñaḥ pratyakṣamivārabhe yathāyaṃ daṇḍo vā vāso vā paro'kṣaṃ vai devāḥ paro'kṣaṃ yajñaḥ -

sa yadāha / svāhā yajñaṃ manasa iti (vā.saṃ. ४.६) tanmanasa ārabhate svāhororantarikṣāditi tadantarikṣādārabhate svāhā dyāvāpṛthivībhyāmiti tadābhyāṃ dyāvāpṛthivībhyāmārabhate yayoridaṃ sarvamadhi svāhā vātādārabha iti vāto vai yajñastadyajñaṃ pratyakṣamārabhate -

atha yatsvāhā svāheti karoti / yajño vai svāhākāro yajñamevaitadātmandhatte'tro eva vācaṃ yacchati vāgvai yajño yajñamevaitadātmandhatte -

athainaṃ śālāṃ prapādayati / sa jaghanenāhavanīyametyagreṇa gārhapatyaṃ so'sya saṃcaro bhavatyā sutyāyai tadyadasyaiṣa saṃcaro bhavatyā sutyāyā agnirvai yoniryajñasya garbho dīkṣito'ntareṇa vai yoniṃ garbhaḥ saṃcarati sa yatsa tatraijati tvat, pari tvadāvartate/ tasmādime garbhā ejanti tvat, pari tvadāvartante tasmādasyaiṣa saṃcaro bhavatyā sutyāyai -