શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.1.3

અપઃ પ્રણીય । આગ્નાવૈષ્ણવમેકાદશકપાલં પુરોડાશં નિર્વપત્યગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા અગ્નૌ હિ સર્વાભ્યો દેવતાભ્યો જુહ્વત્યગ્નિર્વૈ યજ્ઞસ્યાવરાર્ધ્યો વિષ્ણુઃ પરાર્ધ્યસ્તત્સર્વાશ્ચૈવૈતદ્દેવતાઃ પરિગૃહ્ય સર્વં ચ યજ્ઞં પરિગૃહ્ય દીક્ષા ઇતિ તસ્માદાગ્નાવૈષ્ણવ એકાદશકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ -

તદ્ધૈકે । આદિત્યેભ્યશ્ચરું નિર્વપન્તિ તદસ્તિ પર્યુદિતમિવાષ્ટૌ પુત્રાસો અદિતેર્યે જાતાસ્તન્વસ્પરિ દેવાં ઉપ પ્રૈત્સપ્તભિઃ પરા માર્તાણ્ડમાસ્યદિતિ -

અષ્ટૌ હ વૈ પુત્રા અદિતેઃ । યાંસ્ત્વેતદ્દેવા આદિત્યા ઇત્યાચક્ષતે સપ્ત હૈવ તેઽવિકૃતં હાષ્ટમં જનયાં ચકાર માર્તાણ્ડં સંદેઘો હૈવાસ યાવાનેવોર્ધ્વસ્તાવાંસ્તિર્યઙ્પુરુષસમ્મિત ઇત્યુ હૈક આહુઃ -

ત ઉ હૈત ઊચુઃ । દેવા આદિત્યા યદસ્માનન્વજનિમા તદમુયેવ ભૂદ્ધન્તેમં વિકરવામેતિ તં વિચક્રુર્યથાયં પુરુષો વિકૃતસ્તસ્ય યાનિ માંસાનિ સંકૃત્ય સંન્યાસુસ્તતો હસ્તી સમભવત્તસ્માદાહુર્ન હસ્તિનં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્પુરુષાજાનો હિ હસ્તીતિ યમુ હ તદ્વિચક્રુઃ સ વિવસ્વાનાદિત્યસ્તસ્યેમાઃ પ્રજાઃ -

સ હોવાચ । રાધ્નવાન્મે સ પ્રજાયાં ય એતમાદિત્યેભ્યશ્ચરું નિર્વપાદિતિ રાધ્નોતિ હૈવ ય એતમાદિત્યેભ્યશ્ચરું નિર્વપત્યયં ત્વેવાગ્નાવૈષ્ણવઃ પ્રજ્ઞાતઃ -

તસ્ય સપ્તદશ સામિધેન્યો ભવન્તિ । ઉપાંશુ દેવતે યજતિ પઞ્ચ પ્રયાજા ભવન્તિ ત્રયોઽનુયાજાઃ સંયાજયન્તિ પત્નીઃ સર્વત્વાયૈવ સમિષ્ટયજુરેવ ન જુહોતિ નેદિદં દીક્ષિતવસનં પરિધાય પુરા યજ્ઞસ્ય સંસ્થાયા અન્તં ગચ્છાનીત્યન્તો હિ યજ્ઞસ્ય સમિષ્ટયજુઃ -

અથાગ્રેણ શાલાં તિષ્ઠન્નભ્યઙ્ક્તે । અરુર્વૈ પુરુષોઽવચ્છિતોઽનરુરેવૈતદ્ભવતિ યદભ્યઙ્ક્તે ગવિ વૈ પુરુષસ્ય ત્વગ્ગોર્વા એતન્નવનીતં ભવતિ સ્વયૈવૈનમેતત્ત્વચા સમર્ધયતિ તસ્માદ્વા અભ્યઙ્ક્તે -

તદ્વૈ નવનીતં ભવતિ । ઘૃતં વૈ દેવાનાં ફાણ્ટમ્મનુષ્યાણામથૈતન્નાહૈવ ઘૃતં નો ફાણ્ટં સ્યાદેવ ઘૃતં સ્યાત્ફાણ્ટમયાતયામતાયૈ તદેનમયાતયામ્નૈવાયાતયામાનં કરોતિ -

તમભ્યનક્તિ । શીર્ષતોઽગ્ર આ પાદાભ્યામનુલોમં મહીનાં પયોઽસીતિ (વાસં ૪.૩) મહ્ય ઇતિ હ વા એતાસામેકં નામ યદ્ગવાં તાસાં વા એતત્પયો ભવતિ તસ્માદાહ મહીનામ્પયોઽસીતિ વર્ચોદા અસિ વર્ચો મે દેહીતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

અથાક્ષ્યાવાનક્તિ । અરુર્વૈ પુરુષસ્યાક્ષિ પ્રશાન્મમેતિ હ સ્માહ યાજ્ઞવલ્ક્યો દુરક્ષ ઇવ હાસ પૂયો હૈવાસ્ય દૂષીકા તે એવૈતદનરુષ્કરોતિ યદક્ષ્યાવાનક્તિ -

યત્ર વૈ દેવાઃ । અસુરરક્ષસાનિ જઘ્નુસ્તચ્છુષ્ણો દાનવઃ પ્રત્યઙ્પતિત્વા મનુષ્યાણામક્ષીણિ પ્રવિવેશ સ એષ કનીનકઃ કુમારક ઇવ પરિભાસતે તસ્મા એવૈતદ્યજ્ઞમુપપ્રયન્ત્સર્વતોઽશ્મપુરાં પરિદધાત્યશ્મા હ્યાઞ્જનમ્ -

ત્રૈકકુદં ભવતિ । યત્ર વા ઇન્દ્રો વૃત્રમહંસ્તસ્ય યદક્ષ્યાસીત્તં ગિરિં ત્રિકકુદમકરોત્તદ્યત્ત્રૈકકુદં ભવતિ ચક્ષુષ્યેવૈતચ્ચક્ષુર્દધાતિ તસ્માત્ત્રૈકકુદં ભવતિ યદિ ત્રૈકકુદં ન વિન્દેદપ્યત્રૈકકુદમેવ સ્યાત્સમાની હ્યેવાઞ્જનસ્ય બન્ધુતા -

શરેષીકયાનક્તિ । વજ્રો વૈ શરો વિરક્ષસ્તાયૈ સતૂલા ભવત્યમૂલં વા ઇદમુભયતઃ પરિચ્છિન્નં રક્ષોઽન્તરિક્ષમનુચરતિ યથાયં પુરુષોઽમૂલ ઉભયતઃ પરિચ્છિન્નોઽન્તરિક્ષમનુચરતિ તદ્યત્સતૂલા ભવતિ વિરક્ષસ્તાયૈ -

સ દક્ષિણમેવાગ્ર આનક્તિ । સવ્યં વા અગ્રે માનુષેઽથૈવં દેવત્રા -

સ આનક્તિ । વૃત્રસ્યાસિ કનીનક ઇતિ(વા.સં. ૪.૩) વૃત્રસ્ય હ્યેષ કનીનકશ્ચક્ષુર્દા અસિ ચક્ષુર્મે દેહીતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

સ દક્ષિણં સકૃદ્યજુષાનક્તિ । સકૃત્તૂષ્ણીમથોત્તરં સકૃદ્યજુષાનક્તિ દ્વિસ્તૂષ્ણીં તદુત્તરમેવૈતદુત્તરાવત્કરોતિ -

તદ્યત્પઞ્ચ કૃત્વ આનક્તિ । સંવત્સરસમ્મિતો વૈ યજ્ઞઃ પઞ્ચ વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય તં પઞ્ચભિરાપ્નોતિ તસ્માત્પઞ્ચ કૃત્વ આનક્તિ -

અથૈનં દર્ભપવિત્રેણ પાવયતિ । અમેધ્યો વૈ પુરુષો યદનૃતં વદતિ તેન પૂતિરન્તરતો મેધ્યા વૈ દર્ભા મેધ્યો ભૂત્વા દીક્ષા ઇતિ પવિત્રં વૈ દર્ભાઃ પવિત્રપૂતો દીક્ષા ઇતિ તસ્માદેનં દર્ભપવિત્રેણ પાવયતિ -

તદ્વા એકં સ્યાત્ । એકો હ્યેવાયં પવતે તદેતસ્યૈવ રૂપેણ તસ્માદેકં સ્યાત્ -

અથો અપિ ત્રીણિ સ્યુઃ । એકો હ્યેવાયં પવતે સોઽયં પુરુષેઽન્તઃપ્રવિષ્ટસ્ત્રેધાવિહિતઃ પ્રાણ ઉદાનો વ્યાન ઇતિ તદેતસ્યૈવાનુ માત્રાં તસ્માત્ત્રીણિ સ્યુઃ -

અથો અપિ સપ્ત સ્યુઃ । સપ્ત વા ઇમે શીર્ષન્પ્રાણાસ્તસ્માત્સપ્ત સ્યુસ્ત્રિઃસપ્તાન્યેવ સ્યુરેકવિંશતિરેષૈવ સમ્પત્ -

તં સપ્તભિઃ સપ્તભિઃ પાવયતિ । ચિત્પતિર્મા પુનાત્વિતિ(વાસં ૪.૪) પ્રજાપતિર્વૈ ચિત્પતિઃ પ્રજાપતિર્મા પુનાત્વિત્યેવૈતદાહ વાક્પતિર્મા પુનાત્વિતિ પ્રજાપતિર્વૈ વાક્પતિઃ પ્રજાપતિર્મા પુનાત્વિત્યેવૈતદાહ દેવો મા સવિતા પુનાત્વિતિ તદ્વૈ સુપૂતં યં દેવઃ સવિતા પુનાત્તસ્માદાહ દેવો મા સવિતા પુનાત્વિત્યચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણેતિ યો વા અયં પવત એષોઽચ્છિદ્રં પવિત્રમેતેનૈતદાહ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિરિત્યેતે વૈ પવિતારો યત્સૂર્યસ્ય રશ્મયસ્તસ્માદાહ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિરિતિ -

તસ્ય તે પવિત્રપત ઇતિ (વા.સં. ૪.૪ )। પવિત્રપતિર્હિ ભવતિ પવિત્રપૂતસ્યેતિ પવિત્રપૂતો હિ ભવતિ યત્કામઃ પુને તચ્છકેયમિતિ યજ્ઞસ્યોદૃચં ગચ્છાનીત્યેવૈતદાહ -

અથાશિષામારમ્ભં વાચયતિ । આ વો દેવાસ ઈમહે વામં પ્રયત્યધ્વરે આ વો દેવાસ આશિષો યજ્ઞિયાસો હવામહ ઇતિ (વા.સં. ૪.૫) તદસ્મૈ સ્વાઃ સતીરૃત્વિજ આશિષ આશાસતે -

અથાઙ્ગુલીર્ન્યચતિ । સ્વાહા યજ્ઞં મનસ ઇતિ દ્વે સ્વાહોરોરન્તરિક્ષાદિતિ દ્વે સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામિતિ દ્વે સ્વાહા વાતાદારભ ઇતિ મુષ્ટી કરોતિ ન વૈ યજ્ઞઃ પ્રત્યક્ષમિવારભે યથાયં દણ્ડો વા વાસો વા પરોઽક્ષં વૈ દેવાઃ પરોઽક્ષં યજ્ઞઃ -

સ યદાહ । સ્વાહા યજ્ઞં મનસ ઇતિ (વા.સં. ૪.૬) તન્મનસ આરભતે સ્વાહોરોરન્તરિક્ષાદિતિ તદન્તરિક્ષાદારભતે સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામિતિ તદાભ્યાં દ્યાવાપૃથિવીભ્યામારભતે યયોરિદં સર્વમધિ સ્વાહા વાતાદારભ ઇતિ વાતો વૈ યજ્ઞસ્તદ્યજ્ઞં પ્રત્યક્ષમારભતે -

અથ યત્સ્વાહા સ્વાહેતિ કરોતિ । યજ્ઞો વૈ સ્વાહાકારો યજ્ઞમેવૈતદાત્મન્ધત્તેઽત્રો એવ વાચં યચ્છતિ વાગ્વૈ યજ્ઞો યજ્ઞમેવૈતદાત્મન્ધત્તે -

અથૈનં શાલાં પ્રપાદયતિ । સ જઘનેનાહવનીયમેત્યગ્રેણ ગાર્હપત્યં સોઽસ્ય સંચરો ભવત્યા સુત્યાયૈ તદ્યદસ્યૈષ સંચરો ભવત્યા સુત્યાયા અગ્નિર્વૈ યોનિર્યજ્ઞસ્ય ગર્ભો દીક્ષિતોઽન્તરેણ વૈ યોનિં ગર્ભઃ સંચરતિ સ યત્સ તત્રૈજતિ ત્વત્, પરિ ત્વદાવર્તતે। તસ્માદિમે ગર્ભા એજન્તિ ત્વત્, પરિ ત્વદાવર્તન્તે તસ્માદસ્યૈષ સંચરો ભવત્યા સુત્યાયૈ -