Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 2.5.2

2.5.2.2.5.2.1

varuṇapraghāsaparva
२.५.२.
vaiśvadevena vai prajāpatiḥ / prajāḥ sasṛje tā asya prajāḥ sṛṣṭā varuṇasya yavāñjakṣurvaruṇyo ha vā agre yavastadyannveva varuṇasya yavānprādastasmādvaruṇapraghāsā nāma -

2.5.2.2.5.2.2

tā varuṇo jagrāha / tā varuṇagṛhītāḥ paridīrṇā anatyaśca prāṇatyaśca śiśyire ca niṣeduśca prāṇodānau haivābhyo nāpacakramaturathānyāḥ sarvā devatā apacakramustayorhaivāsya hetoḥ prajā na parābabhūvuḥ -

2.5.2.2.5.2.3

tā etena haviṣā prajāpatirabhiṣajyat / tadyāścaivāsya prajā jātā āsanyāścājātāstā ubhayīrvaruṇapāśātprāmuñcattā asyānamīvā akilbiṣāḥ prajāḥ prājāyata -

2.5.2.2.5.2.4

atha yadeṣa etaiścaturthe māsi yajate / tannāha nvevaitasya tathā prajā varuṇo gṛhṇātīti devā akurvanniti nvevaiṣa etatkaroti yāśca nvevāsya prajā jātā yāścājātāstā ubhayīrvaruṇapāśātpramuñcati tā asyānamīvā akilviṣāḥ prajāḥ prajāyate tasmādvā eṣa etaiścaturthe māsi yajate -

2.5.2.2.5.2.5

tadvai dve vedī dvāvagnī bhavataḥ / tadyaddve vedī dvāvagnī bhavatastadubhayata evaitadvaruṇapāśātprajāḥ pramuñcatītaścordhvā itaścāvācīstasmāddve vedī dvāvagnī bhavataḥ -

2.5.2.2.5.2.6

sa uttarasyāmeva vedau / uttaravedimupakirati na dakṣiṇasyāṃ kṣatraṃ vai varuṇo viśo marutaḥ kṣatramevaitadviśa uttare karoti tasmāduparyāsīnaṃ kṣatriyamadhastādimāḥ prajā upāsate tasmāduttarasyāmeva vedā uttaravedimupakirati na dakṣiṇasyām -

2.5.2.2.5.2.7

athaitānyeva pañca havīṃṣi bhavanti / etairvai havirbhiḥ prajāpatiḥ prajā asṛjataitairubhayato varuṇapāśātprajāḥ prāmuñcaditaścordhvā itaścāvācīstasmādvā etāni pañca havīṃṣi bhavanti -

2.5.2.2.5.2.8

athaindrāgno dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati / prāṇodānau vā indrāgnī tadyathā puṇyaṃ cakruṣe puṇyaṃ kuryādevaṃ tattayorhaivāsya hetoḥ prajā na parābabhūvustatprāṇodānābhyāmevaitatprajā bhiṣajyati prāṇodānau prajāsu dadhāti tasmādaindrāgnau dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati -

2.5.2.2.5.2.9

ubhayatra payasye bhavataḥ / payaso vai prajāḥ sambhavanti payasaḥ sambhūtāstadyata eva sambhūtā yataḥ sambhavanti tata evaitadubhayato varuṇapāśātprajāḥ pramuñcatītaścordhvā itaścāvācīstasmādubhayatra payasye bhavataḥ -

2.5.2.2.5.2.10

vāruṇyuttarā bhavati / varuṇo ha vā asya prajā agṛhṇāttatpratyakṣaṃ varuṇapāśātprajāḥ pramuñcati mārutī dakṣiṇājāmitāyai nveva mārutī bhavati jāmi ha kuryādyadubhe vāruṇyau syātāmato ha vā asya dakṣiṇato marutaḥ prajā ajighāṃsaṃstānetena bhāgenāśamayattasmānmārutī dakṣiṇā -

2.5.2.2.5.2.11

tayorubhayoreva karīrāṇyāvapati / kaṃ vai prajāpatiḥ prajābhyaḥ karīrairakuruta kamvevaiṣa etatprajābhyaḥ kurute -

2.5.2.2.5.2.12

tayorubhayoreva śamīpalāśānyāvapati / śaṃ vai prajāpatiḥ prajābhyaḥ śamīpalāśairakuruta śamvevaiṣa etatprajābhyaḥ kurute -

2.5.2.2.5.2.13

atha kāya ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati / kaṃ vai prajāpatiḥ prajābhyaḥ kāyenaikakapālena puroḍāśenākuruta kamvevaiṣa etatprajābhyaḥ kāyenaikakapālena puroḍāśena kurute tasmātkāya ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati -

2.5.2.2.5.2.14

atha pūrvedyuḥ / anvāhāryapacane'tuṣāniva yavān kṛtvā tānīṣadivopatapya teṣāṃ karambhapātrāṇi kurvanti yāvanto gṛhyāḥ syustāvantyekenātiriktāni -

2.5.2.2.5.2.15

tatrāpi meṣaṃ ca meṣīṃ ca kurvanti / tayormeṣe ca meṣyāṃ ca yadyanaiḍakīrūrṇā vindettāḥ praṇijya niśleṣayedyadyu anaiḍakīrna vindedatho api kuśorṇā eva syuḥ -

2.5.2.2.5.2.16

tadyanmeṣaśca meṣī ca bhavataḥ / eṣa vai pratyakṣaṃ varuṇasya paśuryanmeṣastatpratyakṣaṃ varuṇapāśātprajāḥ pramuñcati yavamayau bhavato yavānhi jakṣuṣīrvaruṇo'gṛhṇānmithunau bhavato mithunādevaitadvaruṇapāśātprajāḥ pramuñcati -

2.5.2.2.5.2.17

sa uttarasyāmeva payasyāyāṃ meṣīmavadadhāti / dakṣiṇasyāṃ meṣamevamiva hi mithunaṃ kḷptamuttarato hi strī pumāṃsamupaśete -

2.5.2.2.5.2.18

sa sarvāṇyeva havīṃṣyadhvaryuḥ / uttarasyāṃ vedāvāsādayatyathaitāmeva payasyāmpratiprasthātā dakṣiṇasyāṃ vedāvāsādayati -

2.5.2.2.5.2.19

āsādya havīṃṣyagniṃ manthati / agnimmanthitvānuprahṛtyābhijuhotyathādhvaryurevāhāgnaye samidhyamānāyānubrūhīti tā ubhāvevedhmāvabhyādhatta ubhau samidhau pariśiṃṣṭa ubhau pūrvāvāghārāvāghārayato'thādhvaryurevāhāgnimagnītsammṛḍḍhītyasammṛṣṭameva bhavati sampreṣitam -

2.5.2.2.5.2.20

atha pratiprasthātā pratiparaiti / sa patnīmudāneṣyanpṛcchati kena carasīti varuṇyaṃ vā etatstrī karoti yadanyasya satyanyena caratyatho nenme'ntaḥśalyā juhavaditi tasmātpṛcchati niruktaṃ vā enaḥ kanīyo bhavati satyaṃ hi bhavati tasmādveva pṛcchati sā yanna pratijānīta jñātibhyo hāsyai tadahitaṃ syāt -

2.5.2.2.5.2.21

tāṃ vācayati / praghāsino havāmahe marutaśca riśādasaḥ karambheṇa sajoṣasa iti yathā puro'nuvākyaivameṣaitayaivainānetebhyaḥ pātrebhyo hvayati -

2.5.2.2.5.2.22

tāni vai pratipuruṣam / yāvanto gṛhyāḥ syutāvantyekenātiriktāni bhavanti tatpratipuruṣamevaitadekaikena yā asya prajā jātāstā varuṇapāśātpramuñcatyekenātiriktāni bhavanti tadyā evāsya prajā ajātāstā varuṇapāśātpramuñcati tasmādekenātiriktāni bhavanti -

2.5.2.2.5.2.23

pātrāṇi bhavanti pātreṣu hyaśanamaśyate yavamayāni bhavanti yavānhi jakṣuṣīrvaruṇo'gṛhṇācchūrpeṇa juhoti śūrpeṇa hyaśanaṃ kriyate patnī juhoti mithunādevaitadvaruṇapāśātprajāḥ pramuñcati -

2.5.2.2.5.2.24

purā yajñātpurāhutibhyo juhoti / ahutādo vai viśo viśo vai maruto yatra vai prajāpateḥ prajā varuṇagṛhītāḥ paridīrṇā anatyaśca prāṇatyaśca śiśyire ca niṣeduśca taddhāsāṃ marutaḥ pāpmānaṃ vimethire tatho evaitasya prajānāṃ marutaḥ pāpmānaṃ vimathnate tasmātpurā yajñātpurāhutibhyo juhoti -

2.5.2.2.5.2.25

sa vai dakṣiṇe'gnau juhoti / yadgrāme yadaraṇya iti grāme vā hyaraṇye vainaḥ kriyate yatsabhāyāṃ yadindriya iti yatsabhāyāmiti yanmānuṣa iti tadāha yadindriya iti yaddevatreti tadāha yadenaścakṛmā vayamidaṃ tadavayajāmahe svāheti yatkiṃ ca vayamenaścakṛmedaṃ vayaṃ tasmātsarvasmātpramucyāmaha ityevaitadāha -

2.5.2.2.5.2.26

athaindrīṃ marutvatīṃ japati / yatra vai prajāpateḥ prajānāṃ marutaḥ pāpmānaṃ vimethire taddhekṣāṃ cakra ime ha me prajā na vimathnīranniti -

2.5.2.2.5.2.27

sa etāmaindrīṃ marutvatīmajapat / kṣatraṃ vā indro viśo marutaḥ kṣatraṃ vai viśo niṣeddhā niṣiddhā asanniti tasmādaindrī -

2.5.2.2.5.2.28

mo ṣū ṇaḥ / indrātra pṛtsu devairasti hi ṣmā te śuṣminnavayāḥ mahaścidyasya mīḍhuṣo yavyā haviṣmato maruto vandate gīriti -

2.5.2.2.5.2.29

athaināṃ vācayati / akran karma karmakṛta ityakranhi karma karmakṛtaḥ saha vācā mayobhuveti saha hi vācākrandevebhyaḥ karma kṛtveti devebhyo hi karma kṛtvāstampreta sacābhuva ityanyato hyoḍhayā saha bhavanti tasmādāha sacābhuva ityastampreteti jaghanārdho vā eṣa yajñasya yatpatnī tāmetatprācīṃ yajñaṃ prāsīṣadadgṛhā vā astaṃ gṛhāḥ pratiṣṭhā tadgṛheṣvevaināmetatpratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati -

2.5.2.2.5.2.30

pratiparāṇīyodaiti pratiprasthātā / sammṛjantyagniṃ sammṛṣṭe'gnau tā ubhāvevottarāvāghārāvāghārayato'thādhvaryurevāśrāvya hotāraṃ pravṛṇīte pravṛto hotottarasyai vederhotṛṣadana upaviśatyupaviśya prasauti tā ubhāveva prasūtau sruca ādāyātikrāmato'tikramyāśrāvyādhvaryurevāha samidho yajeti yaja yajeti caturthecaturthe prayāje samānayamānau navabhiḥ prayājaiścarataḥ -

2.5.2.2.5.2.31

athādhvaryurevāhāgnaye'nubrūhīti / āgneyamājyabhāgaṃ tā ubhāveva caturājyasyāvadāyātikrāmato'tikramyāśrāvyādhvaryurevāhāgniṃ yajeti tā ubhāveva vaṣaṭkṛte juhutaḥ -

2.5.2.2.5.2.32

athādhvaryurevāha somāyānubrūhīti / saumyamājyabhāgaṃ tā ubhāveva caturājyasyāvadāyātikrāmato'tikramyāśrāvyādhvaryurevāha somaṃ yajeti tā ubhāveva vaṣaṭkṛte juhutaḥ -

2.5.2.2.5.2.33

tadyatkiṃ ca vācā kartavyam / adhvaryureva tatkaroti na pratiprasthātā tadyadadhvaryurevāśrāvayatīhaiva yatra vaṣaṭkriyate -

2.5.2.2.5.2.34

kṛtānukara eva pratiprasthātā / kṣatraṃ vai varuṇo viśo marutastatkṣatrāyaivaitadviśaṃ kṛtānukarāmanuvartmānaṃ karoti pratyudyāminīṃ ha kṣatrāya viśaṃ kuryādyadapi pratiprasthātā''śrāvayettasmānna pratiprasthātā''śrāvayati -

2.5.2.2.5.2.35

prāṇāveva pratiprasthātā / srucau kṛtvopāste'thādhvaryurevaitairhavirbhiḥ pracaratyāgneyenāṣṭākapālena puroḍāśena saumyena caruṇā sāvitreṇa dvādaśakapālena vāṣṭākapālena vā puroḍāśena sārasvatena caruṇā pauṣṇena caruṇaindrāgnena dvādaśakapālena puroḍāśena -

2.5.2.2.5.2.36

athaitābhyāṃ payasyābhyāṃ pracariṣyantau vipariharataḥ / sa yo meṣo bhavati mārutyāṃ taṃ vāruṇyāmavadadhāti yā meṣī bhavati vāruṇyāṃ tāmmārutyāmavadadhāti tadyadevaṃ vipariharataḥ kṣatraṃ vai varuṇo vīryampumānvīryamevaitatkṣatre dhatto'vīryā vai strī viśo marutastadavīryāmevaitadviśaṃ kurutastasmādevaṃ vipariharataḥ -

2.5.2.2.5.2.37

athādhvaryurevāha varuṇāyānubrūhīti / sa upastṛṇīta ājyamathāsyai vāruṇyai payasyāyai dviravadyati so'nyatareṇāvadānena saha meṣamavadadhātyathopariṣṭādājyasyābhighārayati pratyanaktyavadāne atikrāmatyatikramyāśrāvyāha varuṇaṃ yajeti vaṣaṭkṛte juhoti -

2.5.2.2.5.2.38

savye pāṇāvadhvaryuḥ / srucau kṛtvā dakṣiṇena pratiprasthāturvā so'nvārabhyāha marudbhyo'nubrūhītyupastṛṇīta ājyaṃ pratiprasthātāthāsyai mārutyai payasyāyai dviravadyati so'nyatareṇāvadānena saha meṣīmavadadhātyathopariṣṭādājyasyābhighārayati pratyanaktyavadāne atikrāmatyathādhvaryurevāśrāvyāha maruto yajeti vaṣaṭkṛte juhoti -

2.5.2.2.5.2.39

athādhvaryureva kāyena / ekakapālena puroḍāśena pracarati kāyenaikakapālena puroḍāśena pracaryādhvaryurevāhāgnaye sviṣṭakṛte'nubrūhīti sa sarveṣāmeva haviṣāmadhvaryuḥ sakṛtsakṛdavadyatyathaitasyā eva payasyāyai pratiprasthātā sakṛdavadyatyathopariṣṭāddvirājyasyābhighārayatastā ubhāvevātikrāmato'tikramyāśrāvyādhvaryurevāhāgniṃ sviṣṭakṛtaṃ yajeti tā ubhāveva vaṣaṭkṛte juhutaḥ -

2.5.2.2.5.2.40

athādhvaryureva prāśitramavadyati / iḍāṃ samavadāya pratiprasthātre'tiprajihīte tatrāpi pratiprasthātā mārutyai payasyāyai dvirabhyavadyatyathopariṣṭāddvirājyasyābhighārayatyupahūya mārjayante -

2.5.2.2.5.2.41

athādhvaryurevāha brahmanprasthāsyāmi / samidhamādhāyāgnimagnītsammṛḍḍhīti sa srucorevādhvaryuḥ pṛṣadājyaṃ vyānayate'tha yadi pratiprasthātuḥ pṛṣadājyambhavati tatsa dvedhā vyānayata uto tatra pṛṣadājyaṃ na bhavati sa yadevopabhṛtyājyaṃ tatsa dvedhā vyānayate tā ubhāvevātikrāmato'tikramyāśrāvyādhvaryurevāha devānyajeti yaja yajeti caturthecaturthe'nuyāje samānayamānau navabhiranuyājaiścaratastadyannava prayājaṃ bhavati navānuyājaṃ tadubhayata evaitadvaruṇapāśātprajāḥ pramuñcatītaścordhvā itaścāvācīstasmānnavaprayājaṃ bhavati navānuyājam -

2.5.2.2.5.2.42

tā ubhāveva sādayitvā sruco vyūhataḥ / sruco vyuhya paridhīntsamajya paridhimabhipadyāśrāvyādhvaryurevāheṣitā daivyā hotāro bhadravācyāya preṣito mānuṣaḥ sūktavākāyeti sūktavākaṃ hotā pratipadyate'thaitā ubhāveva prastarau samullumpata ubhāvanupraharata ubhau tṛṇe apagṛhyopāsāte yadā hotā sūktavākamāha -

2.5.2.2.5.2.43

athāgnīdāhānuprahareti / tā ubhāvevānupraharata ubhāvātmānā upaspṛśete -

2.5.2.2.5.2.44

athāha saṃvadasveti / agānagnīdagañchrāvaya śrauṣaṭ svagā daivyā hotṛbhyaḥ svastirmānuṣebhyaḥ śaṃ yorbrūhītyadhvaryurevaitadāha tā ubhāveva paridhīnanupraharata ubhau srucaḥ sampragṛhya sphye sādayataḥ -

2.5.2.2.5.2.45

athādhvaryureva pratiparetya / patnīḥ saṃyājayatyupāsta eva pratiprasthātā patnīḥ saṃyājyodaityadhvaryuḥ -

2.5.2.2.5.2.46

trīṇi samiṣṭayajūṃṣi juhoti / tūṣṇīmeva pratiprasthātā srucaṃ pragṛhṇāti tadye vaiśvadevena yajamānayorvāsasī parihite syātāṃ te evātrāpi syātāmathāsyai vāruṇyai payasyāyai kṣāmakarṣamiśramādāyāvabhṛthaṃ yanti varuṇyaṃ vā etannirvaruṇatāyai tatra na sāma gīyate na hyatra sāmnā kiṃ cana kriyate tūṣṇīmevetyābhyavetyopamārayati -

2.5.2.2.5.2.47

avabhṛtha nicumpuṇa / nicerurasi nicumpuṇaḥ ava devairdevakṛtameno'yāsiṣamava martyairmartyakṛtaṃ pururāvṇo deva riṣaspāhīti kāmaṃ haite yasmai kāmayeta tasmai dadyānna hi dīkṣitavasane bhavataḥ sa yathāhistvaco nirmucyetaivaṃ sarvasmātpāpmano nirmucyate -

2.5.2.2.5.2.48

atha keśaśmaśrūptvā / samārohyāgnī udavasāyeva hyetena yajate na hi tadavakalpate yaduttaravedāvagnihotraṃ juhuyāttasmādudavasyati gṛhānitvā nirmathyāgnī paurṇamāsena yajata utsannayajña iva vā eṣa yaccāturmāsyānyathaiṣa kḷptaḥ pratiṣṭhito yajño yatpaurṇamāsaṃ tatkḷptenaivaitadyajñenāntataḥ pratitiṣṭhati tasmādudavasyati -

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0