Shatapatha Brahmana · Chapter 2.1.4

२.१.४.
yadaharasya śvo'gnyādheyaṃ syāt / divaivāśnīyānmano ha vai devā manuṣyasyājānanti te'syaitacchvo'gnyādheyaṃ viduste'sya viśve devā gṛhānāgacchanti te'sya gṛheṣūpavasanti sa upavasathaḥ -

tannvevānavakḷptaṃ yo manuṣyeṣvanaśnatsu pūrvo'śnīyādatha kimu yo deveṣvanaśnatsu pūrvo'śnīyāttasmādu divaivāśnīyāttadvapi kāmameva naktamaśnīyānno hyanāhitāgnervratacaryāsti mānuṣo hyevaiṣa tāvadbhavati yāvadanāhitāgnistasmādvapi kāmameva naktamaśnīyāt -

taddhaike'jamupabadhnanti / āgneyo'jo'gnereva sarvatvāyeti vadantastadu tathā na kuryādyadyasyājaḥ syādagnīdha evainaṃ prātardadyāttenaiva taṃ kāmamāpnoti tasmādu tannādriyeta -

atha cātuṣprāśyamodanaṃ pacanti / chandāṃsyanena prīṇīma iti yathā yena vāhanena syantsyantsyāttatsuhitaṃ kartavai brūyādevametaditi vadantastadu tathā na kuryādyadvā asya brāhmaṇāḥ kule vasantyṛtvijaścānṛtvijaśca tenaiva taṃ kāmamāpnoti tasmādu tannādriyeta -

tasya sarpirāsecanaṃ kṛtvā / sarpirāsicyāśvatthīstisraḥ samidho ghṛtenānvajya samidvatībhirghṛtavatībhirṛgbhirabhyādadhati śamīgarbhametadāpnuma iti vadantaḥ sa yaḥ purastātsaṃvatsaramabhyādadhyātsa ha taṃ kāmamāpnuyāttasmādu tannādriyeta -

tadu hovāca bhāllaveyaḥ / yathā vā anyatkariṣyantso'nyatkuryādyathānyadvadiṣyantso'nyadvadedyathānyena pathaiṣyantso'nyena pratipadyetaivaṃ tadya etaṃ cātuṣprāśyamodanaṃ pacedaparāddhireva seti na hi tadavakalpate yasminnagnāvṛcā vā sāmnā vā yajuṣā vā samidhaṃ vābhyādadhyādāhutiṃ vā juhuyādyattaṃ dakṣiṇā vā hareyuranu vā gamayeyurdakṣiṇā vā hyenaṃ harantyanvāhāryapacano bhaviṣyatītyanu vā gamayanti -

atha jāgrati devāḥ / taddevānevaitadupāvartate sa sadevataraḥ śrāntatarastapasvitaro'gnī ādhatte tadvapi kāmameva svapyānno hyanāhitāgnervratacaryāsti mānuṣo hyevaiṣa tāvadbhavati yāvadanāhitāgnistasmādvapi kāmameva svapyāt -

taddhaike'nudite mathitvā / tamudite prāñcamuddharanti tadu tadubhe ahorātre parigṛhṇīmaḥ prāṇodānayormanasaśca vācaśca paryāptyā iti vadantastadu tathā na kuryādubhau haivāsya tathānudita āhitau bhavato'nudite hi mathitvā tamudite prāñcamuddharanti sa ya udita āhavanīyaṃ manthetsa ha tatparyāpnuyāt -

aharvai devāḥ / anapahatapāpmānaḥ pitaro na pāpmānamapahate martyāḥ pitaraḥ purā hāyuṣo mriyate yo'nudite manthatyapahatapāpmāno devā apa pāpmānaṃ hate'mṛtā devā nāmṛtatvasyāśāsti sarvamāyureti śrīrdevāḥ śriyaṃ gacchati yaśo devā yaśo ha bhavati ya evaṃ vidvānudite manthati -

tadāhuḥ / yannarcā na sāmnā na yajuṣāgnirādhīyate'tha kenādhīyata iti brahmaṇo haivaiṣa brahmaṇādhīyate vāgvai brahma tasyai vācaḥ satyameva brahma tā vā etāḥ satyameva vyāhṛtayo bhavanti tadasya satyenaivādhīyate -

bhūriti vai prajāpatiḥ / imāmajanayata bhuva ityantarikṣaṃ svariti divametāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvadime lokāḥ sarveṇaivādhīyate -

bhūriti vai prajāpatiḥ / brahmājanayata bhuva iti kṣatraṃ svariti viśametāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvadbrahma kṣatraṃ viṭsarveṇaivādhiyate -

bhūriti vai prajāpatiḥ / ātmānamajanayata bhuva iti prajāṃ svariti paśūnetāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvadātmā prajā paśavaḥ sarveṇaivādhīyate -

sa vai bhūrbhuva iti / etāvataiva gārhapatyamādadhātyatha yatsarvairādadhyātkenāhavanīyamādadhyāddve akṣare pariśinaṣṭi teno etānyayātayāmāni bhavanti taiḥ sarvaiḥ pañcabhirāhavanīyamādadhāti bhūrbhuvaḥ svariti tānyaṣṭāvakṣarāṇi sampadyante'ṣṭākṣarā vai gāyatrī gāyatramagneśchandaḥ svenaivainametacchandasādhatte -

devānha vā agnī'ādhāsyamānān / tānasurarakṣasāni rarakṣurnāgnirjaniṣyate nāgnī ādhāsyadhva iti tadyadarakṣaṃstasmādrakṣāṃsi -

tato devā etaṃ vajraṃ dadṛśuḥ / yadaśvaṃ taṃ purastādudaśrayaṃstasyābhaye'nāṣṭre nivāte'gnirajāyata tasmādyatrāgniṃ manthiṣyantsyāttadaśvamānetavai brūyātsa pūrveṇopatiṣṭhate vajramevaitaducchrayati tasyābhaye'nāṣṭre nivāte'gnirjāyate -

sa vai pūrvavāṭsyāt / sa hyaparimitaṃ vīryamabhivardhate yadi pūrvavāhaṃ na vindedapi ya eva kaścāśvaḥ syādyadyaśvaṃ na vindedapyanaḍvāneva syādeṣa hyevānaḍuho bandhuḥ -

taṃ yatra prāñcaṃ haranti / tatpurastādaśvaṃ nayanti tatpurastādevaitannāṣṭrā rakṣāṃsyapaghnannetyathābhayenānāṣṭreṇa haranti -

taṃ vai tathaiva hareyuḥ / yathainameṣa pratyaṅṅupācaredeṣa vai yajño yadagniḥ pratyaṅhaivainaṃ yajñaḥ praviśati taṃ kṣipre yajña upanamatyatha yasmātparāṅ bhavati parāṅu haivāsmādyajño bhavati sa yo hainaṃ tatrānuvyāharetparāṅsmādyajño'bhūditīśvaro ha yattathaiva syāt -

eṣa u vai prāṇaḥ / taṃ vai tathaiva hareyuryathainameṣa pratyaṅṅupācaretpratyaṅhaivainaṃ prāṇaḥ praviśatyatha yasmātparāṅbhavati parāṅu haivāsmātprāṇo bhavati sa yo hainaṃ tatrānuvyāharetparāṅsmātprāṇo'bhūditīśvaro ha yattathaiva syāt -

ayaṃ vai yajño yo'yaṃ pavate / taṃ vai tathaiva hareyuryathainameṣa pratyaṅṅupācaretpratyaṅhaivainaṃ yajñaḥ praviśati taṃ kṣipre yajña upanamatyatha yasmātparāṅbhavati parāṅu haivāsmādyajño bhavati sa yo hainaṃ tatrānuvyāharetparāṅsmādyajño'bhūditīśvaro ha yattathaiva syāt -

eṣa u vai prāṇaḥ / te vai tathaiva hareyuryathainameṣa pratyaṅṅupācaretpratyaṅhaivainaṃ prāṇaḥ praviśatyatha yasmātparāṅbhavati parāṅu haivāsmātprāṇo bhavati sa yo hainaṃ tatrānuvyāharetparāṅsmātprāṇo'bhūditīśvaro ha yattathaiva syāttasmādu tathaiva hareyuḥ -

athāśvamākramayati / tamākramayya prāñcamunnayati taṃ punarāvartayati tamudañcaṃ pramuñcati vīryaṃ vā aśvo nedasmādidaṃ parāgvīryamasaditi tasmātpunarāvartayati -

tamaśvasya pada ādhatte / vīryaṃ vā aśvo vīrya evainametadādhatte tasmādaśvasya pada ādhatte -

sa vai tūṣṇīmevāgra upaspṛśati / athodyacchatyathopaspṛśati bhūrbhuvaḥ svarityeva tṛtīyenādadhāti trayo vā ime lokāstadimānevaitallokānāpnotyetannvekam -

athedaṃ dvitīyam / tūṣṇīmevāgra upaspṛśatyathodyacchati bhūrbhuvaḥ svarityeva dvitīyenādadhāti yo vā asyāmapratiṣṭhito bhāramudyacchati nainaṃ śaknotyudyantuṃ saṃ hainaṃ śṛṇāti -

sa yattūṣṇīmupaspṛśati / tadasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhanti so'syāṃ pratiṣṭhita ādhatte tathā na vyathate tadu haitatpaśceva dadhrira āsuriḥ pāñcirmādhukiḥ sarvaṃ vā anyadiyasitamiva prathamenaivodyatyādadhyādbhūrbhuvaḥ svariti tadevāniyasitamityato yatamathā kāmayeta tathā kuryāt -

atha purastātparītya / pūrvārdhamulmukānāmabhipadya japati dyauriva bhūmnā pṛthivīva varimṇeti yathāsau dyaurbahvī nakṣatrairevambahurbhūyāsamityevaitadāha yadāha dyauriva bhūmneti pṛthivīva varimṇeti yatheyampṛthivyurvyevamururbhūyāsamityevaitadāha tasyāste pṛthivi devayajani pṛṣṭha ityasyai hyenaṃ pṛṣṭha ādhatte'gnimannādamannādyāyādadha ityannādo'gnirannādo bhūyāsamityevaitadāha saiṣāśīreva sa yadi kāmayeta japedetadyadyu kāmayetāpi nādriyeta -

atha sarparājñyā ṛgbhirupatiṣṭhate / āyaṃ gauḥ pṛśnirakramīdasadanmātaraṃ puraḥpitaraṃ ca prayantsvaḥ antaścarati rocanāsya prāṇādapānatī vyakhyanmahiṣo divamtriṃśaddhāma virājati vākpataṅgāya dhīyate prati vastoraha dyubhiriti tadyadevāsyātra sambhārairvā nakṣatrairvartubhirvādhānena vānāptaṃ bhavati tadevāsyaitena sarvamāptaṃ bhavati tasmātsarparājñyā ṛgbhirupatiṣṭhate -

tadāhuḥ / na sarparājñyā ṛgbhirupatiṣṭhetetīyaṃ vai pṛthivī sarparājñī sa yadevāsyāmādhatte tatsarvān kāmānāpnoti tasmānna sarparājñyā ṛgbhirupatiṣṭheteti -