શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.1.4

૨.૧.૪.
યદહરસ્ય શ્વોઽગ્ન્યાધેયં સ્યાત્ । દિવૈવાશ્નીયાન્મનો હ વૈ દેવા મનુષ્યસ્યાજાનન્તિ તેઽસ્યૈતચ્છ્વોઽગ્ન્યાધેયં વિદુસ્તેઽસ્ય વિશ્વે દેવા ગૃહાનાગચ્છન્તિ તેઽસ્ય ગૃહેષૂપવસન્તિ સ ઉપવસથઃ -

તન્ન્વેવાનવકૢપ્તં યો મનુષ્યેષ્વનશ્નત્સુ પૂર્વોઽશ્નીયાદથ કિમુ યો દેવેષ્વનશ્નત્સુ પૂર્વોઽશ્નીયાત્તસ્માદુ દિવૈવાશ્નીયાત્તદ્વપિ કામમેવ નક્તમશ્નીયાન્નો હ્યનાહિતાગ્નેર્વ્રતચર્યાસ્તિ માનુષો હ્યેવૈષ તાવદ્ભવતિ યાવદનાહિતાગ્નિસ્તસ્માદ્વપિ કામમેવ નક્તમશ્નીયાત્ -

તદ્ધૈકેઽજમુપબધ્નન્તિ । આગ્નેયોઽજોઽગ્નેરેવ સર્વત્વાયેતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદ્યદ્યસ્યાજઃ સ્યાદગ્નીધ એવૈનં પ્રાતર્દદ્યાત્તેનૈવ તં કામમાપ્નોતિ તસ્માદુ તન્નાદ્રિયેત -

અથ ચાતુષ્પ્રાશ્યમોદનં પચન્તિ । છન્દાંસ્યનેન પ્રીણીમ ઇતિ યથા યેન વાહનેન સ્યન્ત્સ્યન્ત્સ્યાત્તત્સુહિતં કર્તવૈ બ્રૂયાદેવમેતદિતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદ્યદ્વા અસ્ય બ્રાહ્મણાઃ કુલે વસન્ત્યૃત્વિજશ્ચાનૃત્વિજશ્ચ તેનૈવ તં કામમાપ્નોતિ તસ્માદુ તન્નાદ્રિયેત -

તસ્ય સર્પિરાસેચનં કૃત્વા । સર્પિરાસિચ્યાશ્વત્થીસ્તિસ્રઃ સમિધો ઘૃતેનાન્વજ્ય સમિદ્વતીભિર્ઘૃતવતીભિરૃગ્ભિરભ્યાદધતિ શમીગર્ભમેતદાપ્નુમ ઇતિ વદન્તઃ સ યઃ પુરસ્તાત્સંવત્સરમભ્યાદધ્યાત્સ હ તં કામમાપ્નુયાત્તસ્માદુ તન્નાદ્રિયેત -

તદુ હોવાચ ભાલ્લવેયઃ । યથા વા અન્યત્કરિષ્યન્ત્સોઽન્યત્કુર્યાદ્યથાન્યદ્વદિષ્યન્ત્સોઽન્યદ્વદેદ્યથાન્યેન પથૈષ્યન્ત્સોઽન્યેન પ્રતિપદ્યેતૈવં તદ્ય એતં ચાતુષ્પ્રાશ્યમોદનં પચેદપરાદ્ધિરેવ સેતિ ન હિ તદવકલ્પતે યસ્મિન્નગ્નાવૃચા વા સામ્ના વા યજુષા વા સમિધં વાભ્યાદધ્યાદાહુતિં વા જુહુયાદ્યત્તં દક્ષિણા વા હરેયુરનુ વા ગમયેયુર્દક્ષિણા વા હ્યેનં હરન્ત્યન્વાહાર્યપચનો ભવિષ્યતીત્યનુ વા ગમયન્તિ -

અથ જાગ્રતિ દેવાઃ । તદ્દેવાનેવૈતદુપાવર્તતે સ સદેવતરઃ શ્રાન્તતરસ્તપસ્વિતરોઽગ્ની આધત્તે તદ્વપિ કામમેવ સ્વપ્યાન્નો હ્યનાહિતાગ્નેર્વ્રતચર્યાસ્તિ માનુષો હ્યેવૈષ તાવદ્ભવતિ યાવદનાહિતાગ્નિસ્તસ્માદ્વપિ કામમેવ સ્વપ્યાત્ -

તદ્ધૈકેઽનુદિતે મથિત્વા । તમુદિતે પ્રાઞ્ચમુદ્ધરન્તિ તદુ તદુભે અહોરાત્રે પરિગૃહ્ણીમઃ પ્રાણોદાનયોર્મનસશ્ચ વાચશ્ચ પર્યાપ્ત્યા ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદુભૌ હૈવાસ્ય તથાનુદિત આહિતૌ ભવતોઽનુદિતે હિ મથિત્વા તમુદિતે પ્રાઞ્ચમુદ્ધરન્તિ સ ય ઉદિત આહવનીયં મન્થેત્સ હ તત્પર્યાપ્નુયાત્ -

અહર્વૈ દેવાઃ । અનપહતપાપ્માનઃ પિતરો ન પાપ્માનમપહતે મર્ત્યાઃ પિતરઃ પુરા હાયુષો મ્રિયતે યોઽનુદિતે મન્થત્યપહતપાપ્માનો દેવા અપ પાપ્માનં હતેઽમૃતા દેવા નામૃતત્વસ્યાશાસ્તિ સર્વમાયુરેતિ શ્રીર્દેવાઃ શ્રિયં ગચ્છતિ યશો દેવા યશો હ ભવતિ ય એવં વિદ્વાનુદિતે મન્થતિ -

તદાહુઃ । યન્નર્ચા ન સામ્ના ન યજુષાગ્નિરાધીયતેઽથ કેનાધીયત ઇતિ બ્રહ્મણો હૈવૈષ બ્રહ્મણાધીયતે વાગ્વૈ બ્રહ્મ તસ્યૈ વાચઃ સત્યમેવ બ્રહ્મ તા વા એતાઃ સત્યમેવ વ્યાહૃતયો ભવન્તિ તદસ્ય સત્યેનૈવાધીયતે -

ભૂરિતિ વૈ પ્રજાપતિઃ । ઇમામજનયત ભુવ ઇત્યન્તરિક્ષં સ્વરિતિ દિવમેતાવદ્વા ઇદં સર્વં યાવદિમે લોકાઃ સર્વેણૈવાધીયતે -

ભૂરિતિ વૈ પ્રજાપતિઃ । બ્રહ્માજનયત ભુવ ઇતિ ક્ષત્રં સ્વરિતિ વિશમેતાવદ્વા ઇદં સર્વં યાવદ્બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્સર્વેણૈવાધિયતે -

ભૂરિતિ વૈ પ્રજાપતિઃ । આત્માનમજનયત ભુવ ઇતિ પ્રજાં સ્વરિતિ પશૂનેતાવદ્વા ઇદં સર્વં યાવદાત્મા પ્રજા પશવઃ સર્વેણૈવાધીયતે -

સ વૈ ભૂર્ભુવ ઇતિ । એતાવતૈવ ગાર્હપત્યમાદધાત્યથ યત્સર્વૈરાદધ્યાત્કેનાહવનીયમાદધ્યાદ્દ્વે અક્ષરે પરિશિનષ્ટિ તેનો એતાન્યયાતયામાનિ ભવન્તિ તૈઃ સર્વૈઃ પઞ્ચભિરાહવનીયમાદધાતિ ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ તાન્યષ્ટાવક્ષરાણિ સમ્પદ્યન્તેઽષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી ગાયત્રમગ્નેશ્છન્દઃ સ્વેનૈવૈનમેતચ્છન્દસાધત્તે -

દેવાન્હ વા અગ્નીઽઆધાસ્યમાનાન્ । તાનસુરરક્ષસાનિ રરક્ષુર્નાગ્નિર્જનિષ્યતે નાગ્ની આધાસ્યધ્વ ઇતિ તદ્યદરક્ષંસ્તસ્માદ્રક્ષાંસિ -

તતો દેવા એતં વજ્રં દદૃશુઃ । યદશ્વં તં પુરસ્તાદુદશ્રયંસ્તસ્યાભયેઽનાષ્ટ્રે નિવાતેઽગ્નિરજાયત તસ્માદ્યત્રાગ્નિં મન્થિષ્યન્ત્સ્યાત્તદશ્વમાનેતવૈ બ્રૂયાત્સ પૂર્વેણોપતિષ્ઠતે વજ્રમેવૈતદુચ્છ્રયતિ તસ્યાભયેઽનાષ્ટ્રે નિવાતેઽગ્નિર્જાયતે -

સ વૈ પૂર્વવાટ્સ્યાત્ । સ હ્યપરિમિતં વીર્યમભિવર્ધતે યદિ પૂર્વવાહં ન વિન્દેદપિ ય એવ કશ્ચાશ્વઃ સ્યાદ્યદ્યશ્વં ન વિન્દેદપ્યનડ્વાનેવ સ્યાદેષ હ્યેવાનડુહો બન્ધુઃ -

તં યત્ર પ્રાઞ્ચં હરન્તિ । તત્પુરસ્તાદશ્વં નયન્તિ તત્પુરસ્તાદેવૈતન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યપઘ્નન્નેત્યથાભયેનાનાષ્ટ્રેણ હરન્તિ -

તં વૈ તથૈવ હરેયુઃ । યથૈનમેષ પ્રત્યઙ્ઙુપાચરેદેષ વૈ યજ્ઞો યદગ્નિઃ પ્રત્યઙ્હૈવૈનં યજ્ઞઃ પ્રવિશતિ તં ક્ષિપ્રે યજ્ઞ ઉપનમત્યથ યસ્માત્પરાઙ્ ભવતિ પરાઙુ હૈવાસ્માદ્યજ્ઞો ભવતિ સ યો હૈનં તત્રાનુવ્યાહરેત્પરાઙ્સ્માદ્યજ્ઞોઽભૂદિતીશ્વરો હ યત્તથૈવ સ્યાત્ -

એષ ઉ વૈ પ્રાણઃ । તં વૈ તથૈવ હરેયુર્યથૈનમેષ પ્રત્યઙ્ઙુપાચરેત્પ્રત્યઙ્હૈવૈનં પ્રાણઃ પ્રવિશત્યથ યસ્માત્પરાઙ્ભવતિ પરાઙુ હૈવાસ્માત્પ્રાણો ભવતિ સ યો હૈનં તત્રાનુવ્યાહરેત્પરાઙ્સ્માત્પ્રાણોઽભૂદિતીશ્વરો હ યત્તથૈવ સ્યાત્ -

અયં વૈ યજ્ઞો યોઽયં પવતે । તં વૈ તથૈવ હરેયુર્યથૈનમેષ પ્રત્યઙ્ઙુપાચરેત્પ્રત્યઙ્હૈવૈનં યજ્ઞઃ પ્રવિશતિ તં ક્ષિપ્રે યજ્ઞ ઉપનમત્યથ યસ્માત્પરાઙ્ભવતિ પરાઙુ હૈવાસ્માદ્યજ્ઞો ભવતિ સ યો હૈનં તત્રાનુવ્યાહરેત્પરાઙ્સ્માદ્યજ્ઞોઽભૂદિતીશ્વરો હ યત્તથૈવ સ્યાત્ -

એષ ઉ વૈ પ્રાણઃ । તે વૈ તથૈવ હરેયુર્યથૈનમેષ પ્રત્યઙ્ઙુપાચરેત્પ્રત્યઙ્હૈવૈનં પ્રાણઃ પ્રવિશત્યથ યસ્માત્પરાઙ્ભવતિ પરાઙુ હૈવાસ્માત્પ્રાણો ભવતિ સ યો હૈનં તત્રાનુવ્યાહરેત્પરાઙ્સ્માત્પ્રાણોઽભૂદિતીશ્વરો હ યત્તથૈવ સ્યાત્તસ્માદુ તથૈવ હરેયુઃ -

અથાશ્વમાક્રમયતિ । તમાક્રમય્ય પ્રાઞ્ચમુન્નયતિ તં પુનરાવર્તયતિ તમુદઞ્ચં પ્રમુઞ્ચતિ વીર્યં વા અશ્વો નેદસ્માદિદં પરાગ્વીર્યમસદિતિ તસ્માત્પુનરાવર્તયતિ -

તમશ્વસ્ય પદ આધત્તે । વીર્યં વા અશ્વો વીર્ય એવૈનમેતદાધત્તે તસ્માદશ્વસ્ય પદ આધત્તે -

સ વૈ તૂષ્ણીમેવાગ્ર ઉપસ્પૃશતિ । અથોદ્યચ્છત્યથોપસ્પૃશતિ ભૂર્ભુવઃ સ્વરિત્યેવ તૃતીયેનાદધાતિ ત્રયો વા ઇમે લોકાસ્તદિમાનેવૈતલ્લોકાનાપ્નોત્યેતન્ન્વેકમ્ -

અથેદં દ્વિતીયમ્ । તૂષ્ણીમેવાગ્ર ઉપસ્પૃશત્યથોદ્યચ્છતિ ભૂર્ભુવઃ સ્વરિત્યેવ દ્વિતીયેનાદધાતિ યો વા અસ્યામપ્રતિષ્ઠિતો ભારમુદ્યચ્છતિ નૈનં શક્નોત્યુદ્યન્તું સં હૈનં શૃણાતિ -

સ યત્તૂષ્ણીમુપસ્પૃશતિ । તદસ્યાં પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિષ્ઠન્તિ સોઽસ્યાં પ્રતિષ્ઠિત આધત્તે તથા ન વ્યથતે તદુ હૈતત્પશ્ચેવ દધ્રિર આસુરિઃ પાઞ્ચિર્માધુકિઃ સર્વં વા અન્યદિયસિતમિવ પ્રથમેનૈવોદ્યત્યાદધ્યાદ્ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ તદેવાનિયસિતમિત્યતો યતમથા કામયેત તથા કુર્યાત્ -

અથ પુરસ્તાત્પરીત્ય । પૂર્વાર્ધમુલ્મુકાનામભિપદ્ય જપતિ દ્યૌરિવ ભૂમ્ના પૃથિવીવ વરિમ્ણેતિ યથાસૌ દ્યૌર્બહ્વી નક્ષત્રૈરેવમ્બહુર્ભૂયાસમિત્યેવૈતદાહ યદાહ દ્યૌરિવ ભૂમ્નેતિ પૃથિવીવ વરિમ્ણેતિ યથેયમ્પૃથિવ્યુર્વ્યેવમુરુર્ભૂયાસમિત્યેવૈતદાહ તસ્યાસ્તે પૃથિવિ દેવયજનિ પૃષ્ઠ ઇત્યસ્યૈ હ્યેનં પૃષ્ઠ આધત્તેઽગ્નિમન્નાદમન્નાદ્યાયાદધ ઇત્યન્નાદોઽગ્નિરન્નાદો ભૂયાસમિત્યેવૈતદાહ સૈષાશીરેવ સ યદિ કામયેત જપેદેતદ્યદ્યુ કામયેતાપિ નાદ્રિયેત -

અથ સર્પરાજ્ઞ્યા ઋગ્ભિરુપતિષ્ઠતે । આયં ગૌઃ પૃશ્નિરક્રમીદસદન્માતરં પુરઃપિતરં ચ પ્રયન્ત્સ્વઃ અન્તશ્ચરતિ રોચનાસ્ય પ્રાણાદપાનતી વ્યખ્યન્મહિષો દિવમ્ત્રિંશદ્ધામ વિરાજતિ વાક્પતઙ્ગાય ધીયતે પ્રતિ વસ્તોરહ દ્યુભિરિતિ તદ્યદેવાસ્યાત્ર સમ્ભારૈર્વા નક્ષત્રૈર્વર્તુભિર્વાધાનેન વાનાપ્તં ભવતિ તદેવાસ્યૈતેન સર્વમાપ્તં ભવતિ તસ્માત્સર્પરાજ્ઞ્યા ઋગ્ભિરુપતિષ્ઠતે -

તદાહુઃ । ન સર્પરાજ્ઞ્યા ઋગ્ભિરુપતિષ્ઠેતેતીયં વૈ પૃથિવી સર્પરાજ્ઞી સ યદેવાસ્યામાધત્તે તત્સર્વાન્ કામાનાપ્નોતિ તસ્માન્ન સર્પરાજ્ઞ્યા ઋગ્ભિરુપતિષ્ઠેતેતિ -