Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 14.9

brāhmaṇa १ pañcāgnividyābrāhmaṇaṃ vā śvetaketubrāhmaṇam
१ pañcāgnividyābrāhmaṇaṃ vā śvetaketubrāhmaṇam-tatra ca karmaṇaḥ phalavijñānasya vivakṣitatvāttaddvāreṇa ca pañcāgnividyādarśanasyottaramārgapratipattisādhanasyābhidhānaṃ, tatrāpyaśeṣabhavagatyupasaṃhāraḥ karmakāṇḍasyaiṣā niṣṭhā-ityetasya dvayasya didarśayiṣayā''khyāyikāyā nirūpaṇaṃ, tasyāṃ ca śvetaketoḥ pāñcālānāṃ pariṣadi gamanakathanaṃ, śvetaketuṃ prati pravāhaṇasya bhoḥ kumārānuśiṣṭo'si pitreti praśnakaraṇaṃ, uktapraśnasya śvetaketoruttarapradānamomiti, punaḥ śvetaketuṃ prati pravāhaṇasya pañcāgnividyāsambandhipraśnapañcakasya vicāraṇā, pañcasvapi praśneṣu na jāne iti śvetaketoruttarapradānaṃ, tatra pañcamapraśnagatamārgadvayasadbhāve mantrasammaterabhidhānaṃ, tato vidyābhimānagarvaparihāreṇa kruddhaḥ śvetaketuḥ pāñcālarājapratiśrutāṃ vasatimanādṛtya svapitaraṃ prati pratyājagāmetyācadyaṃśasya saprakārakaṃ varṇanaṃ, tataḥ pitrā pṛṣṭe pāriṣadye vṛttānte tasyopavarṇanaṃ, tataḥ pituḥ putrasya krodhopaśamanakaraṇaprakāravarṇanaṃ, tataḥ piturgautamasyānupadaṃ darśitapraśnapañcakasyottarāṇāṃ jijñāsayā pravāhaṇaṃ prati śiṣyabhāvenopasaṃgamanaprakārasya varṇanaṃ, tato rājño gautamaprārthitaṃ varamaṅgīkṛtya tadanusāreṇa pūrvaṃ svayaṃ śvetaketuṃ prati pṛṣṭasya praśnapañcakasyottarapañcakakathanavyājena sopapattikaṃ pañcāgnividyāyā nirūpaṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa २ jyeṣṭhaśreṣṭhabrāhmaṇaṃ vā prāṇavidyābrāhmaṇam
२ jyeṣṭhaśreṣṭhabrāhmaṇaṃ vā prāṇavidyābrāhmaṇam-tatra ca pūrvaṃ " prāṇo gāyatrī" ityādinā gāyatryāḥ prāṇabhāvo'bhihito na punarvāgādibhāvaḥ iti yasmājjyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca prāṇo na vāgādayo jyaiṣṭhyaśreṣṭhyabhājaḥ--kathaṃ prāṇasyaiva jyeṣṭhatvaṃ śreṣṭhatvaṃ cetyapekṣāyāṃ tasyopapādanaṃ, jyaiṣyyaśraiṣṭhyavijñānaphalanirūpaṇaṃ ca, tataḥ saphalaṃ vākcakṣuḥśrotramanoretasāṃ krameṇa vasiṣṭhāpratiṣṭhāsampadāyatanaprajātitvalakṣaṇavijñānasya paryāyaśa upapādanaṃ, tato vāgādayaḥ prāṇāḥ “ ahaṃ śreyānahaṃ śreyān " iti vivadamānāḥ santo nirṇayārthaṃ brahma jagmuriti nirūpaṇaṃ, brahmaṇastebhyo nirṇāyakopāyasya kathanaṃ, tato brahmaṇa ādeśena vāgādīnāṃ śarīrādutkramyāsaṃvatsaraṃ proṣya punarāgatya māṃ vinā yūyaṃ kathaṃ jīvituṃ śaknutha iti pṛcchākaraṇasya pañcabhiḥ paryāyaiḥ pratipādanaṃ, pratiparyāyaṃ tasya tasya tvadvyāpārādṛte svasvavyāpāraṃ kurvanta eva vayamajīviṣmetyuttaraṃ śrutvā punaḥ śarīrapraveśanasya kathanaṃ, tato yadā ca prāṇa utkramaṇamaicchattadānīmeva vāgādayaḥ svasvasthānādvicalitāḥ santo'bruvata he bhagavaṃstvaṃ motkramīstvadṛte vayaṃ jīvituṃ naiva śakṣyāma iti sadṛṣṭāntaṃ pratipādanaṃ, tataḥ yadyevaṃ bhavadbhirmama śreṣṭhatā vijñātā tarhi me bhavantaḥ sarve karaṃ prayacchateti prāṇasyājñākaraṇakathanaṃ, tato mukhyasya prāṇasyājñāmanusṛtya tasmai vāgādīnāṃ svasvavasiṣṭhatvāderguṇasya kararūpeṇa pradānakaraṇasya kathanaṃ, tata evaṃ guṇaviśiṣṭasya me kimannaṃ kiṃ vāsaḥ iti prāṇasya punaranuyogakaraṇakathanaṃ, tato yadidaṃ kiñca jagatyāśvakrimikīṭapataṅgebhyo'nnaṃ tatsarvaṃ te'nnamāpo vāsaśca syāditi vāgādīnāṃ prativacanapradānakathanaṃ, uktasya prāṇānnasya praśaṃsārthamarthavādakathanaṃ, tataḥ prāṇasya yasmādāpo vāsastasmādvidvāṃsaḥ śrotriyā brāhmaṇā bhojanasyādāvante cāpa ācāmantīti sābhiprāyamabhidhānaṃ, etadvijñānaveditṛbhiridānīntanairapi bhojanasyādāvante cāpāmācamanaṃ kāryamiti puruṣārthatayā vidhānaṃ, uktavidherarthavādakathanaṃ cetyādi.
brāhmaṇa ३ śrīmanthakarmabrāhmaṇam
३ śrīmanthakarmabrāhmaṇam--tatra ca karmārthamapratyavāyakāriṇopāyena vittamupārjayituṃ śrīmanthākhyasya karmaṇa upāyatvenābhidhānaṃ, tatrāpi viśeṣataḥ pravṛtti.
nimittakālasāmagrītikartavyatāprabhṛtīnāṃ krameṇa pratipādanaṃ, tataḥ prathame dve āhutī samantrake abhidhāya tṛtīyasyā āhutermantrapratīkasyābhidhānaṃ, tato " jyeṣṭhāya svāhā" ityārabhya “prajāpataye svāhā " ityantānāmāhutīnāṃ setikartavyatākamanukramaṇaṃ, tato manthasya samantrakamabhimarśanavidhānaṃ, tato manthasya samantrakaṃ pātreṇa saha haste grahaṇavidhānaॆ, tato manthasya vyāhṛtībhirmadhumatībhirṛgbhiśca saprakārakaṃ bhakṣaṇavidhānaṃ, tato'gneḥ paścādbhāge prākśiraskatayā śayanasya vidhānaṃ, tataḥ prātarutthāyādityamupatiṣṭhateti samantrakaṃ vidhānaṃ, tato yathāgatamāgatya jaghane'gnimāsīnaḥ sanvaṃśaṃ japediti vidhānaṃ, tatra japasādhanabhūtasya śrīmanthakarmaṇo guruśiṣyaparamparādyotakasya vaṃśasyābhidhānaṃ, tatrāpi vidyādhigame ṣaṭ tīrthāni teṣāṃ madhye'tra prāṇadarśanasya dve eva tīrthe putrāntevāsināvityanujñāpanaṃ, tataḥ śrīmanthakarmasādhanabhūtānāṃ keṣāñcitpradhānānāṃ pātrāṇāmabhidhānaṃ, tato manthasya prakṛtibhūtāni daśa grāmyāṇi dhānyānyabhidhāya teṣāṃ manthasampādanetikartavyatāyāḥ saviśeṣaṃ nirūpaṇaṃ cetyādi.
brāhmaṇa ४ putramanthakarmabrāhmaṇam
४ putramanthakarmabrāhmaṇam--tatra ca prathamaṃ yādṛgjanmā yathotpāditairvā guṇairviśiṣṭaḥ putra ātmanaḥ pituśca lokyo bhavettathā sampādanāyopāyānāṃ pradarśanaṃ, tatra bhūtādīnāṃ pṛthivyādayo rasā iti pratipādanadvārā retasaḥ pratiṣṭhāyai prajāpateḥ strīsṛṣṭi

nirmāṇakathanaṃ, tataḥ prajāpatiḥ strīsambandhena maithunākhyaṃ grāmyadharmaṃ sṛṣṭavānityupapādanaṃ, tato maithunākhyasya grāmyadharmasya śrutimukhena vājapeyasāmānyatvopavarṇanaṃ, maithunakarmaṇaḥ praśaṃsārthamarthavādakathanaṃ, tatra maithunakarmaṇo vājapeyasampattiṃ viduṣo'viduṣaśca kiṃ phalaṃ bhavatītyapekṣāyāṃ tasya nirūpaṇaṃ, tatrāpyavidvatphale uddālakanākakumārahāritānāṃ sahetukaṃ matanirūpaṇaṃ, tataḥ suptāvasthāyāṃ jāgradavasthāyāṃ vā bahu vā'lpaṃ vā yadi retaḥ skandettadā tadabhimaśedvā'numantrayeta veti samantrakaṃ setikartavyatākaṃ vidhānaṃ, tato yadi kadācidātmānamudake paśyettadā'pyabhimantrayeteti samantrakaṃ vidhānaṃ, ṛtumatīṃ striyamamikramyopamantrayeteti vidhānaṃ, āplutī satyapi sā cedasmai maithunaṃ kartuṃ na dadyāttadā tāṃ vaśīkartumupāyapratipādanaṃ, tatra maṃtrasya pradarśanaṃ, yadā ca strī mūlata evānukūlā tadoktamantre ūhapradarśanaṃ ca. tataḥ sa yāmicchediyaṃ māṃ kāmayeta tadā tasyā upasthamabhimṛśediti samantrakaṃ saprakārakaṃ vidhānaṃ, tataḥ sa yāmicchediyaṃ me strī garbhiṇī mā bhūditi tadā'bhiprāṇyāpānyāditi samantrakaṃ saprakārakaṃ vidhānaṃ, tataḥ sa yadīcchediyaṃ me strī garbhiṇī bhavatviti tadā 'pānyābhiprāṇyāditi samantrakaṃ saprakārakaṃ vidhānaṃ, tato yasya jāyāyai jāraḥ syāttaṃ ceddveṣyāttadā tampratyābhicārikopāyayojanasya samantrakaṃ setikartavyatākaṃ vidhānamuktopāyaphalapradarśanaṃ ca, tataḥ prasaṅgādrajasvalāyāḥ striyo vartanadharmāṇāṃ nirūpaṇaṃ, tataḥ krameṇa gauratvaviśiṣṭasya putrasya-kapilatvapiṅgalatvaviśiṣṭasya putrasya-śyāmavarṇatvalohitākṣatvaviśiṣṭasya putrasya-pāṃḍityaviśiṣṭāyā duhituḥ-pāṇḍityaprakhyātiprāgalbhyaikapāṭhitvādiviśeṣaguṇaviśiṣṭasya putrasya cotpādanecchāyāṃ tattadarthe setikartavyatākasyopāsanasya paryāyaśo'bhidhānaṃ, tatrāntime paryāyasthopāye homādiviśeṣetikartavyatāyā abhidhānaṃ, tatrāpi sanniveśakāle " amo'hamasmi" ityādimantreṇābhipadyateti viśeṣasyābhidhānaṃ, tataḥ saprakārakaṃ samantrakaṃ garbhādhānakarmaṇo vidhānaṃ, tataḥ saprakārakaṃ samantrakaṃ soṣyantīkarmaṇo vidhānaṃ, tataḥ saprakārakaṃ samantrakaṃ jātasya karmaṇo vidhānaṃ, tato jātasya kumārasya saprakārakaṃ samantrakamāyuṣyakaraṇanāmakaraṇayorvidhānaṃ, tatra kumārasya samantrakamabhimarśanavidhānaṃ, tanmātuśca samantrakābhimantraṇavidhānaṃ, tato jātasya kumārasya mātre pradānaṃ vidhāya mātā ca tasmai stanaṃ prayacchatīti samantrakaṃ stanyapradānavidhānaṃ, tato'nena vidhinā mantravadgarbhādhānajātakarmādinā jātaḥ saṃskṛtaśca putraḥ pitaraṃ pitāmahaṃ vā'tiśete iti tasya putrasya praśaṃsārthamarthavādakathanaṃ, tataḥ samastakarmajñānobhayakāṇḍātmakasya vedavijñānasya ya ācāryaśiṣyaparamparādyotakaḥ strīpradhānatvādguṇaviśeṣābhivyañjako vidyāvaṃśastasya nirūpaṇaṃ, vājasaneyena yājñavalkyena pravacanaviṣayīkṛtānāmeṣāṃ yajuṣāṃ vaiśiṣṭyābhidhānaṃ cetyādi.
atha pariśiṣṭasūcī/
१ athāsya bṛhadāraṇyakopaniṣadaḥ svādhyāyapravacanādau--ādyantayoḥ paṭhyamānāyāḥ śānterabhidhānam
२ svādhyāyapravacanānte paṭhyamānasya svādhyāyānirākaraṇasyābhidhānam
३ svādhyāyoccāraṇaparibhāṣāvedakaṃ vyākhyāsahitaṃ pratijñāsūtram
४ svādhyāyasvaraparibhāṣāvedakaṃ vyākhyāsahitaṃ bhāṣikasūtraṃ ceti.
iti pariśiṣṭasūcī/
iti śrīgodātaṭinītaṭanikaṭavartiśrīmannāsikamahākṣetravāsinā “ vāre" ityupanāmnā jyotirvijjayarāmaprapautrabhaṭṭātyājīsūripautravaidikatilakapadasaṃbhūṣitāṇṇāśāstrisūnunā "kāvyatīrthamīmāṃsakavidyābharaṇa" ityupādhitrayavatā śrīdharaśarmaṇā prāyo bhāṣyasthāvataraṇikādyanusāreṇa kvacitsvamativaibhavena ca sampāditā caturdaśakāṇḍātmakamādhyandinaśatapathabrāhmaṇasya viṣayānukramaṇikā
parisamāptā/
// iti //

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc