શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.9

બ્રાહ્મણ ૧ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાબ્રાહ્મણં વા શ્વેતકેતુબ્રાહ્મણમ્
૧ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાબ્રાહ્મણં વા શ્વેતકેતુબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચ કર્મણઃ ફલવિજ્ઞાનસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્તદ્દ્વારેણ ચ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાદર્શનસ્યોત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનસ્યાભિધાનં, તત્રાપ્યશેષભવગત્યુપસંહારઃ કર્મકાણ્ડસ્યૈષા નિષ્ઠા-ઇત્યેતસ્ય દ્વયસ્ય દિદર્શયિષયાઽઽખ્યાયિકાયા નિરૂપણં, તસ્યાં ચ શ્વેતકેતોઃ પાઞ્ચાલાનાં પરિષદિ ગમનકથનં, શ્વેતકેતું પ્રતિ પ્રવાહણસ્ય ભોઃ કુમારાનુશિષ્ટોઽસિ પિત્રેતિ પ્રશ્નકરણં, ઉક્તપ્રશ્નસ્ય શ્વેતકેતોરુત્તરપ્રદાનમોમિતિ, પુનઃ શ્વેતકેતું પ્રતિ પ્રવાહણસ્ય પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાસમ્બન્ધિપ્રશ્નપઞ્ચકસ્ય વિચારણા, પઞ્ચસ્વપિ પ્રશ્નેષુ ન જાને ઇતિ શ્વેતકેતોરુત્તરપ્રદાનં, તત્ર પઞ્ચમપ્રશ્નગતમાર્ગદ્વયસદ્ભાવે મન્ત્રસમ્મતેરભિધાનં, તતો વિદ્યાભિમાનગર્વપરિહારેણ ક્રુદ્ધઃ શ્વેતકેતુઃ પાઞ્ચાલરાજપ્રતિશ્રુતાં વસતિમનાદૃત્ય સ્વપિતરં પ્રતિ પ્રત્યાજગામેત્યાચદ્યંશસ્ય સપ્રકારકં વર્ણનં, તતઃ પિત્રા પૃષ્ટે પારિષદ્યે વૃત્તાન્તે તસ્યોપવર્ણનં, તતઃ પિતુઃ પુત્રસ્ય ક્રોધોપશમનકરણપ્રકારવર્ણનં, તતઃ પિતુર્ગૌતમસ્યાનુપદં દર્શિતપ્રશ્નપઞ્ચકસ્યોત્તરાણાં જિજ્ઞાસયા પ્રવાહણં પ્રતિ શિષ્યભાવેનોપસંગમનપ્રકારસ્ય વર્ણનં, તતો રાજ્ઞો ગૌતમપ્રાર્થિતં વરમઙ્ગીકૃત્ય તદનુસારેણ પૂર્વં સ્વયં શ્વેતકેતું પ્રતિ પૃષ્ટસ્ય પ્રશ્નપઞ્ચકસ્યોત્તરપઞ્ચકકથનવ્યાજેન સોપપત્તિકં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયા નિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૨ જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠબ્રાહ્મણં વા પ્રાણવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્
૨ જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠબ્રાહ્મણં વા પ્રાણવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચ પૂર્વં " પ્રાણો ગાયત્રી" ઇત્યાદિના ગાયત્ર્યાઃ પ્રાણભાવોઽભિહિતો ન પુનર્વાગાદિભાવઃ ઇતિ યસ્માજ્જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ પ્રાણો ન વાગાદયો જ્યૈષ્ઠ્યશ્રેષ્ઠ્યભાજઃ--કથં પ્રાણસ્યૈવ જ્યેષ્ઠત્વં શ્રેષ્ઠત્વં ચેત્યપેક્ષાયાં તસ્યોપપાદનં, જ્યૈષ્ય્યશ્રૈષ્ઠ્યવિજ્ઞાનફલનિરૂપણં ચ, તતઃ સફલં વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનોરેતસાં ક્રમેણ વસિષ્ઠાપ્રતિષ્ઠાસમ્પદાયતનપ્રજાતિત્વલક્ષણવિજ્ઞાનસ્ય પર્યાયશ ઉપપાદનં, તતો વાગાદયઃ પ્રાણાઃ “ અહં શ્રેયાનહં શ્રેયાન્ " ઇતિ વિવદમાનાઃ સન્તો નિર્ણયાર્થં બ્રહ્મ જગ્મુરિતિ નિરૂપણં, બ્રહ્મણસ્તેભ્યો નિર્ણાયકોપાયસ્ય કથનં, તતો બ્રહ્મણ આદેશેન વાગાદીનાં શરીરાદુત્ક્રમ્યાસંવત્સરં પ્રોષ્ય પુનરાગત્ય માં વિના યૂયં કથં જીવિતું શક્નુથ ઇતિ પૃચ્છાકરણસ્ય પઞ્ચભિઃ પર્યાયૈઃ પ્રતિપાદનં, પ્રતિપર્યાયં તસ્ય તસ્ય ત્વદ્વ્યાપારાદૃતે સ્વસ્વવ્યાપારં કુર્વન્ત એવ વયમજીવિષ્મેત્યુત્તરં શ્રુત્વા પુનઃ શરીરપ્રવેશનસ્ય કથનં, તતો યદા ચ પ્રાણ ઉત્ક્રમણમૈચ્છત્તદાનીમેવ વાગાદયઃ સ્વસ્વસ્થાનાદ્વિચલિતાઃ સન્તોઽબ્રુવત હે ભગવંસ્ત્વં મોત્ક્રમીસ્ત્વદૃતે વયં જીવિતું નૈવ શક્ષ્યામ ઇતિ સદૃષ્ટાન્તં પ્રતિપાદનં, તતઃ યદ્યેવં ભવદ્ભિર્મમ શ્રેષ્ઠતા વિજ્ઞાતા તર્હિ મે ભવન્તઃ સર્વે કરં પ્રયચ્છતેતિ પ્રાણસ્યાજ્ઞાકરણકથનં, તતો મુખ્યસ્ય પ્રાણસ્યાજ્ઞામનુસૃત્ય તસ્મૈ વાગાદીનાં સ્વસ્વવસિષ્ઠત્વાદેર્ગુણસ્ય કરરૂપેણ પ્રદાનકરણસ્ય કથનં, તત એવં ગુણવિશિષ્ટસ્ય મે કિમન્નં કિં વાસઃ ઇતિ પ્રાણસ્ય પુનરનુયોગકરણકથનં, તતો યદિદં કિઞ્ચ જગત્યાશ્વક્રિમિકીટપતઙ્ગેભ્યોઽન્નં તત્સર્વં તેઽન્નમાપો વાસશ્ચ સ્યાદિતિ વાગાદીનાં પ્રતિવચનપ્રદાનકથનં, ઉક્તસ્ય પ્રાણાન્નસ્ય પ્રશંસાર્થમર્થવાદકથનં, તતઃ પ્રાણસ્ય યસ્માદાપો વાસસ્તસ્માદ્વિદ્વાંસઃ શ્રોત્રિયા બ્રાહ્મણા ભોજનસ્યાદાવન્તે ચાપ આચામન્તીતિ સાભિપ્રાયમભિધાનં, એતદ્વિજ્ઞાનવેદિતૃભિરિદાનીન્તનૈરપિ ભોજનસ્યાદાવન્તે ચાપામાચમનં કાર્યમિતિ પુરુષાર્થતયા વિધાનં, ઉક્તવિધેરર્થવાદકથનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૩ શ્રીમન્થકર્મબ્રાહ્મણમ્
૩ શ્રીમન્થકર્મબ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચ કર્માર્થમપ્રત્યવાયકારિણોપાયેન વિત્તમુપાર્જયિતું શ્રીમન્થાખ્યસ્ય કર્મણ ઉપાયત્વેનાભિધાનં, તત્રાપિ વિશેષતઃ પ્રવૃત્તિ.
નિમિત્તકાલસામગ્રીતિકર્તવ્યતાપ્રભૃતીનાં ક્રમેણ પ્રતિપાદનં, તતઃ પ્રથમે દ્વે આહુતી સમન્ત્રકે અભિધાય તૃતીયસ્યા આહુતેર્મન્ત્રપ્રતીકસ્યાભિધાનં, તતો " જ્યેષ્ઠાય સ્વાહા" ઇત્યારભ્ય “પ્રજાપતયે સ્વાહા " ઇત્યન્તાનામાહુતીનાં સેતિકર્તવ્યતાકમનુક્રમણં, તતો મન્થસ્ય સમન્ત્રકમભિમર્શનવિધાનં, તતો મન્થસ્ય સમન્ત્રકં પાત્રેણ સહ હસ્તે ગ્રહણવિધાન૆, તતો મન્થસ્ય વ્યાહૃતીભિર્મધુમતીભિરૃગ્ભિશ્ચ સપ્રકારકં ભક્ષણવિધાનં, તતોઽગ્નેઃ પશ્ચાદ્ભાગે પ્રાક્શિરસ્કતયા શયનસ્ય વિધાનં, તતઃ પ્રાતરુત્થાયાદિત્યમુપતિષ્ઠતેતિ સમન્ત્રકં વિધાનં, તતો યથાગતમાગત્ય જઘનેઽગ્નિમાસીનઃ સન્વંશં જપેદિતિ વિધાનં, તત્ર જપસાધનભૂતસ્ય શ્રીમન્થકર્મણો ગુરુશિષ્યપરમ્પરાદ્યોતકસ્ય વંશસ્યાભિધાનં, તત્રાપિ વિદ્યાધિગમે ષટ્ તીર્થાનિ તેષાં મધ્યેઽત્ર પ્રાણદર્શનસ્ય દ્વે એવ તીર્થે પુત્રાન્તેવાસિનાવિત્યનુજ્ઞાપનં, તતઃ શ્રીમન્થકર્મસાધનભૂતાનાં કેષાઞ્ચિત્પ્રધાનાનાં પાત્રાણામભિધાનં, તતો મન્થસ્ય પ્રકૃતિભૂતાનિ દશ ગ્રામ્યાણિ ધાન્યાન્યભિધાય તેષાં મન્થસમ્પાદનેતિકર્તવ્યતાયાઃ સવિશેષં નિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૪ પુત્રમન્થકર્મબ્રાહ્મણમ્
૪ પુત્રમન્થકર્મબ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચ પ્રથમં યાદૃગ્જન્મા યથોત્પાદિતૈર્વા ગુણૈર્વિશિષ્ટઃ પુત્ર આત્મનઃ પિતુશ્ચ લોક્યો ભવેત્તથા સમ્પાદનાયોપાયાનાં પ્રદર્શનં, તત્ર ભૂતાદીનાં પૃથિવ્યાદયો રસા ઇતિ પ્રતિપાદનદ્વારા રેતસઃ પ્રતિષ્ઠાયૈ પ્રજાપતેઃ સ્ત્રીસૃષ્ટિ

નિર્માણકથનં, તતઃ પ્રજાપતિઃ સ્ત્રીસમ્બન્ધેન મૈથુનાખ્યં ગ્રામ્યધર્મં સૃષ્ટવાનિત્યુપપાદનં, તતો મૈથુનાખ્યસ્ય ગ્રામ્યધર્મસ્ય શ્રુતિમુખેન વાજપેયસામાન્યત્વોપવર્ણનં, મૈથુનકર્મણઃ પ્રશંસાર્થમર્થવાદકથનં, તત્ર મૈથુનકર્મણો વાજપેયસમ્પત્તિં વિદુષોઽવિદુષશ્ચ કિં ફલં ભવતીત્યપેક્ષાયાં તસ્ય નિરૂપણં, તત્રાપ્યવિદ્વત્ફલે ઉદ્દાલકનાકકુમારહારિતાનાં સહેતુકં મતનિરૂપણં, તતઃ સુપ્તાવસ્થાયાં જાગ્રદવસ્થાયાં વા બહુ વાઽલ્પં વા યદિ રેતઃ સ્કન્દેત્તદા તદભિમશેદ્વાઽનુમન્ત્રયેત વેતિ સમન્ત્રકં સેતિકર્તવ્યતાકં વિધાનં, તતો યદિ કદાચિદાત્માનમુદકે પશ્યેત્તદાઽપ્યભિમન્ત્રયેતેતિ સમન્ત્રકં વિધાનં, ઋતુમતીં સ્ત્રિયમમિક્રમ્યોપમન્ત્રયેતેતિ વિધાનં, આપ્લુતી સત્યપિ સા ચેદસ્મૈ મૈથુનં કર્તું ન દદ્યાત્તદા તાં વશીકર્તુમુપાયપ્રતિપાદનં, તત્ર મંત્રસ્ય પ્રદર્શનં, યદા ચ સ્ત્રી મૂલત એવાનુકૂલા તદોક્તમન્ત્રે ઊહપ્રદર્શનં ચ. તતઃ સ યામિચ્છેદિયં માં કામયેત તદા તસ્યા ઉપસ્થમભિમૃશેદિતિ સમન્ત્રકં સપ્રકારકં વિધાનં, તતઃ સ યામિચ્છેદિયં મે સ્ત્રી ગર્ભિણી મા ભૂદિતિ તદાઽભિપ્રાણ્યાપાન્યાદિતિ સમન્ત્રકં સપ્રકારકં વિધાનં, તતઃ સ યદીચ્છેદિયં મે સ્ત્રી ગર્ભિણી ભવત્વિતિ તદા ઽપાન્યાભિપ્રાણ્યાદિતિ સમન્ત્રકં સપ્રકારકં વિધાનં, તતો યસ્ય જાયાયૈ જારઃ સ્યાત્તં ચેદ્દ્વેષ્યાત્તદા તમ્પ્રત્યાભિચારિકોપાયયોજનસ્ય સમન્ત્રકં સેતિકર્તવ્યતાકં વિધાનમુક્તોપાયફલપ્રદર્શનં ચ, તતઃ પ્રસઙ્ગાદ્રજસ્વલાયાઃ સ્ત્રિયો વર્તનધર્માણાં નિરૂપણં, તતઃ ક્રમેણ ગૌરત્વવિશિષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય-કપિલત્વપિઙ્ગલત્વવિશિષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય-શ્યામવર્ણત્વલોહિતાક્ષત્વવિશિષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય-પાંડિત્યવિશિષ્ટાયા દુહિતુઃ-પાણ્ડિત્યપ્રખ્યાતિપ્રાગલ્ભ્યૈકપાઠિત્વાદિવિશેષગુણવિશિષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય ચોત્પાદનેચ્છાયાં તત્તદર્થે સેતિકર્તવ્યતાકસ્યોપાસનસ્ય પર્યાયશોઽભિધાનં, તત્રાન્તિમે પર્યાયસ્થોપાયે હોમાદિવિશેષેતિકર્તવ્યતાયા અભિધાનં, તત્રાપિ સન્નિવેશકાલે " અમોઽહમસ્મિ" ઇત્યાદિમન્ત્રેણાભિપદ્યતેતિ વિશેષસ્યાભિધાનં, તતઃ સપ્રકારકં સમન્ત્રકં ગર્ભાધાનકર્મણો વિધાનં, તતઃ સપ્રકારકં સમન્ત્રકં સોષ્યન્તીકર્મણો વિધાનં, તતઃ સપ્રકારકં સમન્ત્રકં જાતસ્ય કર્મણો વિધાનં, તતો જાતસ્ય કુમારસ્ય સપ્રકારકં સમન્ત્રકમાયુષ્યકરણનામકરણયોર્વિધાનં, તત્ર કુમારસ્ય સમન્ત્રકમભિમર્શનવિધાનં, તન્માતુશ્ચ સમન્ત્રકાભિમન્ત્રણવિધાનં, તતો જાતસ્ય કુમારસ્ય માત્રે પ્રદાનં વિધાય માતા ચ તસ્મૈ સ્તનં પ્રયચ્છતીતિ સમન્ત્રકં સ્તન્યપ્રદાનવિધાનં, તતોઽનેન વિધિના મન્ત્રવદ્ગર્ભાધાનજાતકર્માદિના જાતઃ સંસ્કૃતશ્ચ પુત્રઃ પિતરં પિતામહં વાઽતિશેતે ઇતિ તસ્ય પુત્રસ્ય પ્રશંસાર્થમર્થવાદકથનં, તતઃ સમસ્તકર્મજ્ઞાનોભયકાણ્ડાત્મકસ્ય વેદવિજ્ઞાનસ્ય ય આચાર્યશિષ્યપરમ્પરાદ્યોતકઃ સ્ત્રીપ્રધાનત્વાદ્ગુણવિશેષાભિવ્યઞ્જકો વિદ્યાવંશસ્તસ્ય નિરૂપણં, વાજસનેયેન યાજ્ઞવલ્ક્યેન પ્રવચનવિષયીકૃતાનામેષાં યજુષાં વૈશિષ્ટ્યાભિધાનં ચેત્યાદિ.
અથ પરિશિષ્ટસૂચી।
૧ અથાસ્ય બૃહદારણ્યકોપનિષદઃ સ્વાધ્યાયપ્રવચનાદૌ--આદ્યન્તયોઃ પઠ્યમાનાયાઃ શાન્તેરભિધાનમ્
૨ સ્વાધ્યાયપ્રવચનાન્તે પઠ્યમાનસ્ય સ્વાધ્યાયાનિરાકરણસ્યાભિધાનમ્
૩ સ્વાધ્યાયોચ્ચારણપરિભાષાવેદકં વ્યાખ્યાસહિતં પ્રતિજ્ઞાસૂત્રમ્
૪ સ્વાધ્યાયસ્વરપરિભાષાવેદકં વ્યાખ્યાસહિતં ભાષિકસૂત્રં ચેતિ.
ઇતિ પરિશિષ્ટસૂચી।
ઇતિ શ્રીગોદાતટિનીતટનિકટવર્તિશ્રીમન્નાસિકમહાક્ષેત્રવાસિના “ વારે" ઇત્યુપનામ્ના જ્યોતિર્વિજ્જયરામપ્રપૌત્રભટ્ટાત્યાજીસૂરિપૌત્રવૈદિકતિલકપદસંભૂષિતાણ્ણાશાસ્ત્રિસૂનુના "કાવ્યતીર્થમીમાંસકવિદ્યાભરણ" ઇત્યુપાધિત્રયવતા શ્રીધરશર્મણા પ્રાયો ભાષ્યસ્થાવતરણિકાદ્યનુસારેણ ક્વચિત્સ્વમતિવૈભવેન ચ સમ્પાદિતા ચતુર્દશકાણ્ડાત્મકમાધ્યન્દિનશતપથબ્રાહ્મણસ્ય વિષયાનુક્રમણિકા
પરિસમાપ્તા।
॥ ઇતિ ॥