Shatapatha Brahmana · Chapter 14.7
brāhmaṇam १ jyotirbrāhmaṇam
१ jyotirbrāhmaṇam - tatra ca janakayājñavakyayoḥ saṃvādātmikayā''khyāyikayā prāṅnirūpitāṃ jāgarādyavasthāmanusṛtya mahatā tarkeṇānekavipratipattinirāsadvāreṇa dehādivyatiriktaśuddhasvayaṃprakāśānatiśayānandasvabhāvalakṣaṇaṃ prāgabhihitamevātmānamadhigamayitumupāyanirūpaṇaṃ, tatrādau prasaṅgātkarmakāṇḍanivṛttāyā ākhyāyikāyāḥ saṃsūcanaṃ, tataḥ praśnaprativacanābhyāmādityādijyotiḥparyāyaiḥ kāryakāraṇasaṃghātānugrāhakamātmajyotiḥsaṃghātātiriktaṃ tadvijātīya ceti nyāyato nirdhāraṇaṃ, tato "vijñānamayaḥ" ityādiviśeṣaṇairātmajyotiḥsvarūpasya nirdhāraṇaṃ, tato nityamuktasyātmano'vidyayā buddhyāditādātmyādhyāsādeva saṃsāritvamiti darśayituṃ sūkṣmadehādivyatiriktatayāsstmanaḥ śuddhatvapradarśanāya vā svapnasvarūpopapādanaṃ, tatra yathaikasmindehe svapnajāgarite sañcarata ātmano dehādvyatirekastathehaparalokayoḥ sañcāroktyā'pi tasya tadvyatireka ityabhidhānaṃ, prathamamupodghātatvena sthānabhedapratipādanapuraḥsaraṃ paralokaḥ pratyakṣasiddho'stīti pratipādanaṃ, svapnasthānaṃ gata ātmā kimāśritaḥ sankena vidhinā paralokaṃ paśyatītyapekṣāyāṃ tatprakāranirūpaṇaṃ,tathā''dityādijyotirbhirasaṃspṛṣṭaścidātmā yathā sākṣādeva pratyagbhāvena svaprakāśa ityavagantuṃ śakyeta tādṛśaprakārapradarśanaṃ, ātmā svayaṃ jyotirityuktaprapañcasya phalitamityetatpradarśanaṃ, tataḥ svapne'pi sarvasyādityāderdṛśyamānatvātkathaṃ pariśeṣātsvayaṃjyotiṣṭvasiddhirityāśaṅkya tatsamādhānāya tasya sarvasya vāsanāmātranirmitatvāttatrātmā viviktaḥ svayaṃjyotiriti niścāyakasya svapne bāhyarathādyabhāvasya pratipādanaṃ, ukte'rthe svapnaprapañcāvedakamantrāṇāṃ tathā''tmā viviktaḥ svayaṃjyotirityāvedakamantraśeṣasya saṃvādapradarśanaṃ, tato'nyadīyaṃ mataṃ svayaṃjyotiṣṭvavighātakaṃ duṣṭamiti bodhayituṃ svamatapariśuddhaye ca tadupanyasanaṃ, tato mohatrāsādyabhāvapradarśanapuraḥsaraṃ tatkāraṇabhūtaḥ karmalakṣaṇo mṛtyurnātmanaḥ svabhāva iti darśayituṃ svapnasthānājjāgaritadeśāgamanasya sahetukaṃ sopapattikaṃ pratipādanaṃ, ukte'rthe mahāmatsyādidṛṣṭāntadārṣṭāntikayoryojanaṃ, śye nādidṛṣṭāntadārṣṭāntikābhyāṃ suṣuptau tadvilakṣaṇatvasya pratipādanaṃ, tato jāgratsvapnopādhyapagamena suṣuptigatasyāpyātmano na brahmaikatvaṃ tatrāpi bhedahetoravidyāyāḥ sattvādityāśaṅkya na tāvadavidyā''tmanaḥ svabhāvaḥ- tathā sati caitanyavattadanivṛtteramokṣāpatteḥ-- asvabhāvatve tu kāmakarmādivattannivṛttermokṣa upapadyate ityādivicārapuraḥsaramasvabhāvatvakathanadvārā vidyākāmakarmādihīnatayā nirūpitātmasvarūpasya pratyakṣeṇa pradarśanaṃ, tatra viśeṣato dharmasahakārikāyāstasyāḥ śubhavāsanātmikāyā anātmabhūtāyā avidyāyāstatkāryapradarśanadvārā nirūpaṇaṃ, satya evātmani vidyotkarṣavaśādavidyāyā vinaśyamānatvādapi tasyā anātmasvabhāvatetyabhipretyātmavidyotkarṣavatā sarvātmabhāvalakṣaṇaṃ mokṣaphalamātmasvarūpamapi svapne pratyakṣata anubhūyata ityādyabhidhānaṃ, tato vyaktāvidyāvihīnāyāḥ suṣuptyavasthāyā dṛṣṭāntadārṣṭāntapuraḥsaraṃ viśadīkaraṇaṃ, tataḥ suṣuptimupeyuṣaḥ puruṣasya viśeṣavijñānābhāve svābhāvikātmaikatvameva hetuḥ-na svayaṃjyotiṣṭvābhāva iti dṛṣṭāntenopādānānnātmanaḥ kāmādivatsvayaṃjyotiṣṭvamasvabhāva iti prāsaṅgikaṃ parisamāpyādhunā prakṛtirūpasya spaṣṭīkaraṇaṃ, tata evamavidyakakāmādirahitamātmasvarūpaṃ pratyakṣataḥ pradarśyādhunā taddhetubhūtakarmākhyāvidyāsambandharahitatvamatyātmanaḥ suṣuptau pratyakṣamityādyabhidhānaṃ, uktārthasyānuvādapūrvakamanekaiḥ paryāyairatitarāṃ spaṣṭīkaraṇaṃ, tataḥ "yadvai tanna paśyati" ityādivistareṇoktarūpasya prājñenātmanā sampariṣvaktasyātmana upasaṃhārakaraṇaṃ, yathā loke lavaṇāvayavairlavaṇābdhiṃ loko bodhayati tathā mānuṣānandamārabhya brahmānandaparyantamuttarottaraśataguṇitātiśayaśālināṃ parabrahmānandāvayavānāṃ pratipādanadvāreṇāvayavino nivṛttaguṇitabhedasyānatiśayasya brahmānandasya sopapattikaṃ saviśeṣaṃ vivaraṇaṃ, vivṛtāyā ānandamīmāṃsāyā upasaṃhārakaraṇaṃ,evaṃ suṣuptiviṣaya ātmā nirūpitaḥ suṣuptau ca dārṣṭāntikasambandhasyātyantaṃ spaṣṭayitumaśakyatvādyadabhipretyātmanaḥ suṣuptisthānājjāgaritasthāne prāptirbhavatīti tasya dārṣṭāntikasyātitarāṃ spaṣṭīkaraṇaṃ, tataḥ svapnājjāgaraṇaprāptivallokāntaraṃ gacchatyātmā ityasyārthasya yathā sukhena pratipattiḥ syāttathā sopodghātaṃ sopapattikaṃ saprayojanaṃ dṛṣṭāntadārṣṭāntikasahitamabhidhānaṃ, evamātmano vartamānadehaṃ hitvā dehāntaraṃ jigamiṣatastannirmāṇe sahāyasampattimuktvedānīṃ gacchantaṃ saṃsāriṇaṃ ke'nugacchanti-anugacchantaṃ saṃsāriṇaṃ ke'nugacchanti anugacchanto'pi kiṃ svātaṃtryeṇoktasaṃsārikarmaprayuktyā'nugacchantīti jijñāsāyāṃ saṃsārikarmapreritā eva vāgādayo'nugacchantīti nirṇayasya dṛṣṭāntadārṣṭāntikasahitaṃ saprayojanaṃ sopapattikamabhidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇam २ śārīrakabrāhmaṇam
२ śārīrakabrāhmaṇam- tatra ca pūrvatra brāhmaṇe prastute saṃsāropavarṇane " ayaṃ śārīra ātmā ebhyo'ṅgebhyaḥ sampramucya punaḥ" ityādinā sākalyena sampramokṣaṇādi sūcitaṃ tadidānīṃ kasminkāle kathaṃ veti jijñāsāyāṃ saṃsaraṇasyopapattisahitaṃ varṇanaṃ, tatrādau hṛdi karaṇopasaṃharaṇena svātmopasaṃharaṇam abhidhāya tena karaṇānugrāhakanivṛttinimittakaṃ rūpādyadarśanaṃ syādityādyarthastha pratipādanaṃ, tataḥ karaṇeṣūpasaṃhṛteṣu satsu niṣkramaṇasādhanībhūto yo'ntarvyāpāro bhavati tasyābhidhānam, uktapradyotena karmārjitaṃ lokaṃ paśyannātmā maraṇakāle hṛdayātkena mārgeṇa nirgacchatīti jijñāsāyāṃ tasya mārgasyābhidhānam, nirgacchatāṃ prāṇānāṃ madhye kasya prādhānyamityapekṣāyāṃ tasyābhidhānam, mriyamāṇasya yadarthasiddhaṃ tasyābhidhānam , paralokāya prasthitasyātmanaḥ pātheyaṃ punaḥśarīrādyārambhakaṃ ca kimityapekṣāyāṃ tasya nirūpaṇam , evaṃ sambhṛtasambhāro dehāntaraṃ pratipadyamānaḥ kathaṃ tatpratipadyata ityasminnarthe dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorabhidhānam , yo'yamātmanaḥ saṃsārasambandhaḥ sa vāstavo na bhavati-kintvaupādhika eveti tadupādhīn darśayitumātmano vāstavasvarūpasyābhidhānam , tatra vijñānamayādivākyārthasya saṃkṣepeṇābhidhānaṃ ca, puṇyapāpayoreva saṃsārāsādhāraṇakāraṇatvamityamuṃ pakṣaṃ pūrvapakṣīkṛtya kāmasyaivāsādhāraṇakāraṇatvamiti siddhāntasyopapattisahitamabhidhānam, ukte'rthe mantrasaṃvādanirūpaṇam , tato'jñānakāraṇakaḥ kāma eva saṃsārāsādhāraṇakāraṇamityuktamupasaṃhṛtya yoṣidāliṅganeneva puṃsaḥ suṣuptiprāptasyātmanaḥ kāmādihīnaṃ rūpaṃ mokṣadṛṣṭāntabhūtaṃ yadaticchandovākyenoktaṃ tasya dārṣṭāntikabhūtasya sopāyasya mokṣasvarūpasya sopapattikaṃ nirūpaṇam, atrāpyukte'rthe mantrasaṃvādasya nirūpaṇaṃ, tato viduṣaḥ sarvātmavidyayā''tmamātratvena prāṇādiṣu bādhiteṣvapi-asau dehe vartate cettato'sya pūrvavaddehaṃ hitvā dvidhā vaiyarthyamevetyāśaṅkāyāṃ tasyā nirākaraṇāya dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ pratipādanam ," athākāmayamānaḥ " ityādibrāhmaṇena " yadā sarvaṃ pramucyate " iti mantreṇa ca jñānādeva muktiriti yaḥ saṃkṣipto'rtho'bhyadhāyi tasyaiva vivaraṇārthaṃ ślokānāmudāharaṇaṃ, teṣu vipratipattinirākaraṇapuraḥsaraṃ mokṣamārgaṃ niścitya tannigamanaṃ, prastutajñānamārgasya stutyarthaṃ mārgāntarasya nindākaraṇaṃ, na kevalaṃ brahmavido vidyayā kṛtakṛtyatve śrutisampratipattireva kintu svānubhavasaṃvādo'pyastītyabhidhānaṃ, uktātmajñānamārganiṣṭhasya kāyakleśarāhityaṃ kṛtakṛtyatā cāste ityabhidhānaṃ, viduṣo vihitākaraṇādiprayuktaṃ bhayaṃ nāstīti vidyāyāḥ praśaṃsana, tasya tasyātmano'mṛtatvaṃ sarvādhiṣṭhānatvena sidhyatītyādyarthasya nirūpaṇaṃ, īśvaro'pi kālāvacchinno'to na kālatrayaṃ pratyasyeśvaratvasambhava ityāśaṃkāyāṃ tasyā nirākaraṇam, pūrvamantreṇoktaṃ yatpañcajanapratiṣṭhābhūtabrahmavidamṛto bhavatīti-tatkathaṃ punarevaṃvidhabrahmavidyodayaḥ syādityapekṣāyāṃ tadudayaprakārasya nirūpaṇam , bhedadarśananindayā nānātvābhāvasya dṛḍhīkaraṇam , anudarśanaprakārasyopavarṇanam, uktasya dhruvatvasya sopaskaramupapādanaṃ, yathoktavastudarśanasya nigamanam, prasaṅgādbahuśāstrādhyayane doṣābhidhānaṃ ca, tato vividiṣāvākyena brahmātmani kṛtsnasya vedasya kāmyarāśivarjitasya viniyogakathanārthamasminnadhyāye uktasya sakaḻasyātmajñānasyāsyānuvādakaraṇam , tatra pūrvaṃ saśabdena jyotirbrāhmaṇoktaṃ vijñānalakṣaṇamayaṃ jīvaṃ parāmṛśya tameva vaiśabdena smārayitvā tasya " virajaḥ para ākāśādaja ātmā " ityavyavahitenoktena paramātmanā sahaikyasyetiśabdena śrutimukhato nidarśanam , uktātmajñānaphalakathanaṃ ca, yadarthameṣā vihitā saphalā brahmavidyā'sminnadhyāye'nūditā tasya kāmyaikadeśavarjitasya kṛtsnasya karmakāṇḍasyāvidyāyāṃ paramparayā viniyogasya pradarśanaṃ, tato'rthoktasya sannyāsasya muniprāpyamātmalokamicchatāṃ tatsādhanatvena vidhānaṃ, tatra kathamayaṃ sannyāse vidhiriti niścetuṃ śakyate "pravrajantīti" vartamānopadeśāditi saṃśaye--ananyathāsiddhārthavādavaśādvidhireva niśceya ityabhiprāyeṇa tasya vidhitvanirṇayahetorarthavādasyābhidhānam , evamapi kimityātmalokārthināṃ niyamena pārivrajyaṃ vidhīyate karmaṇāmapi tatsādhanatvenānuṣṭheyatvādityāṃ śaṅkāyāṃ tasyātmalokasyotpādyādivilakṣaṇatvena karmāsambandhānna karma tadarthināmanuṣṭheyamityādyarthasya saphalaṃ nirūpaṇaṃ, evamukte brahmavidyāphale mantrasaṃvādasya pradarśanaṃ, evamupāsyasvarūpaṃ darśayitvā tadupāsanāphalakathanaṃ, evaṃ nirupādhikabrahmajñānātkaivalyaphalamabhidhāya samprati sopādhikabrahmadhyānādabhyudayaphaladarśanadvārā tatsvarūpasyābhidhānaṃ, evamupāsyasvarūpaṃ darśayitvā tadupāsanāphalakathanaṃ, tato mantrabrāhmaṇābhyāmupadiṣṭāyāḥ saphalāyā vidyāyā upasaṃhārasya pratipādanaṃ, evaṃ rājā janako yājñavalkyādātmajñānaṃ prāpyātmīyamaśeṣavidyālābhaṃ dyotayituṃ sarvasvadānaṃ pratijajñe iti pratipādanaṃ, tataḥ “tiṣṭhamānasya tadvidaḥ parāyaṇaṃ" ityuktasyaiva brahmātmaikyajñānaphalasyopa
saṃhārābhidhānaṃ cetyādi.
brāhmaṇam ३ yājñavalkyamaitreyīsaṃvādabrāhmaṇam
३ yājñavalkyamaitreyīsaṃvādabrāhmaṇam -- tatra ca etadyvtadhyāyoktārthasya nigamanamathavā madhukāṇḍoktena maitreyībrāhmaṇenāgamabalānmuktisādhanabhūtā yā sannyāsasahitā''tmavidyā pratipāditā saivādhunā nyāyapradhāne munikāṇḍe'pi muktihetutvena nyāyato mantavyetyādyarthasya yājñavalkyamaitreyyoḥ saṃvādātmikayā khyāyikayā vivaraṇaṃ, tatrānekaiḥ paryāyaiḥ sarvamātmanaḥ kāmāya priyaṃ bhavatīti pratipādanaṃ, tata ātmadarśanaṃ kartavyatayā'bhidhāya tatsādhanatvena śravaṇamanananididhyāsānāṃ saphalamabhidhānaṃ, tato'nekairdṛṣṭāntarātmatattvasya sopapattikaṃ nirūpaṇaṃ, tato'vidyotthadvaite satyevaṃ viśeṣavijñānamātmanastadabhāve tu tadabhāva ityanvayavya tirekābhyāmaupādhikamātmano viśeṣavijñānamiti pradarśanaṃ, tataḥ " mahadbhūtamanantamapāraṃ" ityādinā sūcitasya brahmadarśanasya vyācikhyāsayā bhūtopādhyabhāvena viśeṣavijñānalakṣaṇasaṃsārābhāva iti punarvyatirekasyābhidhānaṃ, tato yājñavalkīyakāṇḍapravartakaguruśiṣyaparamparāvedakavaṃśasya pratipādanaṃ cetyādi.
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0