શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.7

બ્રાહ્મણમ્ ૧ જ્યોતિર્બ્રાહ્મણમ્
૧ જ્યોતિર્બ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચ જનકયાજ્ઞવક્યયોઃ સંવાદાત્મિકયાઽઽખ્યાયિકયા પ્રાઙ્નિરૂપિતાં જાગરાદ્યવસ્થામનુસૃત્ય મહતા તર્કેણાનેકવિપ્રતિપત્તિનિરાસદ્વારેણ દેહાદિવ્યતિરિક્તશુદ્ધસ્વયંપ્રકાશાનતિશયાનન્દસ્વભાવલક્ષણં પ્રાગભિહિતમેવાત્માનમધિગમયિતુમુપાયનિરૂપણં, તત્રાદૌ પ્રસઙ્ગાત્કર્મકાણ્ડનિવૃત્તાયા આખ્યાયિકાયાઃ સંસૂચનં, તતઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યામાદિત્યાદિજ્યોતિઃપર્યાયૈઃ કાર્યકારણસંઘાતાનુગ્રાહકમાત્મજ્યોતિઃસંઘાતાતિરિક્તં તદ્વિજાતીય ચેતિ ન્યાયતો નિર્ધારણં, તતો "વિજ્ઞાનમયઃ" ઇત્યાદિવિશેષણૈરાત્મજ્યોતિઃસ્વરૂપસ્ય નિર્ધારણં, તતો નિત્યમુક્તસ્યાત્મનોઽવિદ્યયા બુદ્ધ્યાદિતાદાત્મ્યાધ્યાસાદેવ સંસારિત્વમિતિ દર્શયિતું સૂક્ષ્મદેહાદિવ્યતિરિક્તતયાસ્સ્ત્મનઃ શુદ્ધત્વપ્રદર્શનાય વા સ્વપ્નસ્વરૂપોપપાદનં, તત્ર યથૈકસ્મિન્દેહે સ્વપ્નજાગરિતે સઞ્ચરત આત્મનો દેહાદ્વ્યતિરેકસ્તથેહપરલોકયોઃ સઞ્ચારોક્ત્યાઽપિ તસ્ય તદ્વ્યતિરેક ઇત્યભિધાનં, પ્રથમમુપોદ્ઘાતત્વેન સ્થાનભેદપ્રતિપાદનપુરઃસરં પરલોકઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધોઽસ્તીતિ પ્રતિપાદનં, સ્વપ્નસ્થાનં ગત આત્મા કિમાશ્રિતઃ સન્કેન વિધિના પરલોકં પશ્યતીત્યપેક્ષાયાં તત્પ્રકારનિરૂપણં,તથાઽઽદિત્યાદિજ્યોતિર્ભિરસંસ્પૃષ્ટશ્ચિદાત્મા યથા સાક્ષાદેવ પ્રત્યગ્ભાવેન સ્વપ્રકાશ ઇત્યવગન્તું શક્યેત તાદૃશપ્રકારપ્રદર્શનં, આત્મા સ્વયં જ્યોતિરિત્યુક્તપ્રપઞ્ચસ્ય ફલિતમિત્યેતત્પ્રદર્શનં, તતઃ સ્વપ્નેઽપિ સર્વસ્યાદિત્યાદેર્દૃશ્યમાનત્વાત્કથં પરિશેષાત્સ્વયંજ્યોતિષ્ટ્વસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્ય તત્સમાધાનાય તસ્ય સર્વસ્ય વાસનામાત્રનિર્મિતત્વાત્તત્રાત્મા વિવિક્તઃ સ્વયંજ્યોતિરિતિ નિશ્ચાયકસ્ય સ્વપ્ને બાહ્યરથાદ્યભાવસ્ય પ્રતિપાદનં, ઉક્તેઽર્થે સ્વપ્નપ્રપઞ્ચાવેદકમન્ત્રાણાં તથાઽઽત્મા વિવિક્તઃ સ્વયંજ્યોતિરિત્યાવેદકમન્ત્રશેષસ્ય સંવાદપ્રદર્શનં, તતોઽન્યદીયં મતં સ્વયંજ્યોતિષ્ટ્વવિઘાતકં દુષ્ટમિતિ બોધયિતું સ્વમતપરિશુદ્ધયે ચ તદુપન્યસનં, તતો મોહત્રાસાદ્યભાવપ્રદર્શનપુરઃસરં તત્કારણભૂતઃ કર્મલક્ષણો મૃત્યુર્નાત્મનઃ સ્વભાવ ઇતિ દર્શયિતું સ્વપ્નસ્થાનાજ્જાગરિતદેશાગમનસ્ય સહેતુકં સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનં, ઉક્તેઽર્થે મહામત્સ્યાદિદૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્યોજનં, શ્યે નાદિદૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકાભ્યાં સુષુપ્તૌ તદ્વિલક્ષણત્વસ્ય પ્રતિપાદનં, તતો જાગ્રત્સ્વપ્નોપાધ્યપગમેન સુષુપ્તિગતસ્યાપ્યાત્મનો ન બ્રહ્મૈકત્વં તત્રાપિ ભેદહેતોરવિદ્યાયાઃ સત્ત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય ન તાવદવિદ્યાઽઽત્મનઃ સ્વભાવઃ- તથા સતિ ચૈતન્યવત્તદનિવૃત્તેરમોક્ષાપત્તેઃ-- અસ્વભાવત્વે તુ કામકર્માદિવત્તન્નિવૃત્તેર્મોક્ષ ઉપપદ્યતે ઇત્યાદિવિચારપુરઃસરમસ્વભાવત્વકથનદ્વારા વિદ્યાકામકર્માદિહીનતયા નિરૂપિતાત્મસ્વરૂપસ્ય પ્રત્યક્ષેણ પ્રદર્શનં, તત્ર વિશેષતો ધર્મસહકારિકાયાસ્તસ્યાઃ શુભવાસનાત્મિકાયા અનાત્મભૂતાયા અવિદ્યાયાસ્તત્કાર્યપ્રદર્શનદ્વારા નિરૂપણં, સત્ય એવાત્મનિ વિદ્યોત્કર્ષવશાદવિદ્યાયા વિનશ્યમાનત્વાદપિ તસ્યા અનાત્મસ્વભાવતેત્યભિપ્રેત્યાત્મવિદ્યોત્કર્ષવતા સર્વાત્મભાવલક્ષણં મોક્ષફલમાત્મસ્વરૂપમપિ સ્વપ્ને પ્રત્યક્ષત અનુભૂયત ઇત્યાદ્યભિધાનં, તતો વ્યક્તાવિદ્યાવિહીનાયાઃ સુષુપ્ત્યવસ્થાયા દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તપુરઃસરં વિશદીકરણં, તતઃ સુષુપ્તિમુપેયુષઃ પુરુષસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનાભાવે સ્વાભાવિકાત્મૈકત્વમેવ હેતુઃ-ન સ્વયંજ્યોતિષ્ટ્વાભાવ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેનોપાદાનાન્નાત્મનઃ કામાદિવત્સ્વયંજ્યોતિષ્ટ્વમસ્વભાવ ઇતિ પ્રાસઙ્ગિકં પરિસમાપ્યાધુના પ્રકૃતિરૂપસ્ય સ્પષ્ટીકરણં, તત એવમવિદ્યકકામાદિરહિતમાત્મસ્વરૂપં પ્રત્યક્ષતઃ પ્રદર્શ્યાધુના તદ્ધેતુભૂતકર્માખ્યાવિદ્યાસમ્બન્ધરહિતત્વમત્યાત્મનઃ સુષુપ્તૌ પ્રત્યક્ષમિત્યાદ્યભિધાનં, ઉક્તાર્થસ્યાનુવાદપૂર્વકમનેકૈઃ પર્યાયૈરતિતરાં સ્પષ્ટીકરણં, તતઃ "યદ્વૈ તન્ન પશ્યતિ" ઇત્યાદિવિસ્તરેણોક્તરૂપસ્ય પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તસ્યાત્મન ઉપસંહારકરણં, યથા લોકે લવણાવયવૈર્લવણાબ્ધિં લોકો બોધયતિ તથા માનુષાનન્દમારભ્ય બ્રહ્માનન્દપર્યન્તમુત્તરોત્તરશતગુણિતાતિશયશાલિનાં પરબ્રહ્માનન્દાવયવાનાં પ્રતિપાદનદ્વારેણાવયવિનો નિવૃત્તગુણિતભેદસ્યાનતિશયસ્ય બ્રહ્માનન્દસ્ય સોપપત્તિકં સવિશેષં વિવરણં, વિવૃતાયા આનન્દમીમાંસાયા ઉપસંહારકરણં,એવં સુષુપ્તિવિષય આત્મા નિરૂપિતઃ સુષુપ્તૌ ચ દાર્ષ્ટાન્તિકસમ્બન્ધસ્યાત્યન્તં સ્પષ્ટયિતુમશક્યત્વાદ્યદભિપ્રેત્યાત્મનઃ સુષુપ્તિસ્થાનાજ્જાગરિતસ્થાને પ્રાપ્તિર્ભવતીતિ તસ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકસ્યાતિતરાં સ્પષ્ટીકરણં, તતઃ સ્વપ્નાજ્જાગરણપ્રાપ્તિવલ્લોકાન્તરં ગચ્છત્યાત્મા ઇત્યસ્યાર્થસ્ય યથા સુખેન પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્તથા સોપોદ્ઘાતં સોપપત્તિકં સપ્રયોજનં દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકસહિતમભિધાનં, એવમાત્મનો વર્તમાનદેહં હિત્વા દેહાન્તરં જિગમિષતસ્તન્નિર્માણે સહાયસમ્પત્તિમુક્ત્વેદાનીં ગચ્છન્તં સંસારિણં કેઽનુગચ્છન્તિ-અનુગચ્છન્તં સંસારિણં કેઽનુગચ્છન્તિ અનુગચ્છન્તોઽપિ કિં સ્વાતંત્ર્યેણોક્તસંસારિકર્મપ્રયુક્ત્યાઽનુગચ્છન્તીતિ જિજ્ઞાસાયાં સંસારિકર્મપ્રેરિતા એવ વાગાદયોઽનુગચ્છન્તીતિ નિર્ણયસ્ય દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકસહિતં સપ્રયોજનં સોપપત્તિકમભિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૨ શારીરકબ્રાહ્મણમ્

૨ શારીરકબ્રાહ્મણમ્- તત્ર ચ પૂર્વત્ર બ્રાહ્મણે પ્રસ્તુતે સંસારોપવર્ણને " અયં શારીર આત્મા એભ્યોઽઙ્ગેભ્યઃ સમ્પ્રમુચ્ય પુનઃ" ઇત્યાદિના સાકલ્યેન સમ્પ્રમોક્ષણાદિ સૂચિતં તદિદાનીં કસ્મિન્કાલે કથં વેતિ જિજ્ઞાસાયાં સંસરણસ્યોપપત્તિસહિતં વર્ણનં, તત્રાદૌ હૃદિ કરણોપસંહરણેન સ્વાત્મોપસંહરણમ્ અભિધાય તેન કરણાનુગ્રાહકનિવૃત્તિનિમિત્તકં રૂપાદ્યદર્શનં સ્યાદિત્યાદ્યર્થસ્થ પ્રતિપાદનં, તતઃ કરણેષૂપસંહૃતેષુ સત્સુ નિષ્ક્રમણસાધનીભૂતો યોઽન્તર્વ્યાપારો ભવતિ તસ્યાભિધાનમ્, ઉક્તપ્રદ્યોતેન કર્માર્જિતં લોકં પશ્યન્નાત્મા મરણકાલે હૃદયાત્કેન માર્ગેણ નિર્ગચ્છતીતિ જિજ્ઞાસાયાં તસ્ય માર્ગસ્યાભિધાનમ્, નિર્ગચ્છતાં પ્રાણાનાં મધ્યે કસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યપેક્ષાયાં તસ્યાભિધાનમ્, મ્રિયમાણસ્ય યદર્થસિદ્ધં તસ્યાભિધાનમ્ , પરલોકાય પ્રસ્થિતસ્યાત્મનઃ પાથેયં પુનઃશરીરાદ્યારમ્ભકં ચ કિમિત્યપેક્ષાયાં તસ્ય નિરૂપણમ્ , એવં સમ્ભૃતસમ્ભારો દેહાન્તરં પ્રતિપદ્યમાનઃ કથં તત્પ્રતિપદ્યત ઇત્યસ્મિન્નર્થે દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોરભિધાનમ્ , યોઽયમાત્મનઃ સંસારસમ્બન્ધઃ સ વાસ્તવો ન ભવતિ-કિન્ત્વૌપાધિક એવેતિ તદુપાધીન્ દર્શયિતુમાત્મનો વાસ્તવસ્વરૂપસ્યાભિધાનમ્ , તત્ર વિજ્ઞાનમયાદિવાક્યાર્થસ્ય સંક્ષેપેણાભિધાનં ચ, પુણ્યપાપયોરેવ સંસારાસાધારણકારણત્વમિત્યમું પક્ષં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય કામસ્યૈવાસાધારણકારણત્વમિતિ સિદ્ધાન્તસ્યોપપત્તિસહિતમભિધાનમ્, ઉક્તેઽર્થે મન્ત્રસંવાદનિરૂપણમ્ , તતોઽજ્ઞાનકારણકઃ કામ એવ સંસારાસાધારણકારણમિત્યુક્તમુપસંહૃત્ય યોષિદાલિઙ્ગનેનેવ પુંસઃ સુષુપ્તિપ્રાપ્તસ્યાત્મનઃ કામાદિહીનં રૂપં મોક્ષદૃષ્ટાન્તભૂતં યદતિચ્છન્દોવાક્યેનોક્તં તસ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકભૂતસ્ય સોપાયસ્ય મોક્ષસ્વરૂપસ્ય સોપપત્તિકં નિરૂપણમ્, અત્રાપ્યુક્તેઽર્થે મન્ત્રસંવાદસ્ય નિરૂપણં, તતો વિદુષઃ સર્વાત્મવિદ્યયાઽઽત્મમાત્રત્વેન પ્રાણાદિષુ બાધિતેષ્વપિ-અસૌ દેહે વર્તતે ચેત્તતોઽસ્ય પૂર્વવદ્દેહં હિત્વા દ્વિધા વૈયર્થ્યમેવેત્યાશઙ્કાયાં તસ્યા નિરાકરણાય દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ પ્રતિપાદનમ્ ," અથાકામયમાનઃ " ઇત્યાદિબ્રાહ્મણેન " યદા સર્વં પ્રમુચ્યતે " ઇતિ મન્ત્રેણ ચ જ્ઞાનાદેવ મુક્તિરિતિ યઃ સંક્ષિપ્તોઽર્થોઽભ્યધાયિ તસ્યૈવ વિવરણાર્થં શ્લોકાનામુદાહરણં, તેષુ વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણપુરઃસરં મોક્ષમાર્ગં નિશ્ચિત્ય તન્નિગમનં, પ્રસ્તુતજ્ઞાનમાર્ગસ્ય સ્તુત્યર્થં માર્ગાન્તરસ્ય નિન્દાકરણં, ન કેવલં બ્રહ્મવિદો વિદ્યયા કૃતકૃત્યત્વે શ્રુતિસમ્પ્રતિપત્તિરેવ કિન્તુ સ્વાનુભવસંવાદોઽપ્યસ્તીત્યભિધાનં, ઉક્તાત્મજ્ઞાનમાર્ગનિષ્ઠસ્ય કાયક્લેશરાહિત્યં કૃતકૃત્યતા ચાસ્તે ઇત્યભિધાનં, વિદુષો વિહિતાકરણાદિપ્રયુક્તં ભયં નાસ્તીતિ વિદ્યાયાઃ પ્રશંસન, તસ્ય તસ્યાત્મનોઽમૃતત્વં સર્વાધિષ્ઠાનત્વેન સિધ્યતીત્યાદ્યર્થસ્ય નિરૂપણં, ઈશ્વરોઽપિ કાલાવચ્છિન્નોઽતો ન કાલત્રયં પ્રત્યસ્યેશ્વરત્વસમ્ભવ ઇત્યાશંકાયાં તસ્યા નિરાકરણમ્, પૂર્વમન્ત્રેણોક્તં યત્પઞ્ચજનપ્રતિષ્ઠાભૂતબ્રહ્મવિદમૃતો ભવતીતિ-તત્કથં પુનરેવંવિધબ્રહ્મવિદ્યોદયઃ સ્યાદિત્યપેક્ષાયાં તદુદયપ્રકારસ્ય નિરૂપણમ્ , ભેદદર્શનનિન્દયા નાનાત્વાભાવસ્ય દૃઢીકરણમ્ , અનુદર્શનપ્રકારસ્યોપવર્ણનમ્, ઉક્તસ્ય ધ્રુવત્વસ્ય સોપસ્કરમુપપાદનં, યથોક્તવસ્તુદર્શનસ્ય નિગમનમ્, પ્રસઙ્ગાદ્બહુશાસ્ત્રાધ્યયને દોષાભિધાનં ચ, તતો વિવિદિષાવાક્યેન બ્રહ્માત્મનિ કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્ય કામ્યરાશિવર્જિતસ્ય વિનિયોગકથનાર્થમસ્મિન્નધ્યાયે ઉક્તસ્ય સકળસ્યાત્મજ્ઞાનસ્યાસ્યાનુવાદકરણમ્ , તત્ર પૂર્વં સશબ્દેન જ્યોતિર્બ્રાહ્મણોક્તં વિજ્ઞાનલક્ષણમયં જીવં પરામૃશ્ય તમેવ વૈશબ્દેન સ્મારયિત્વા તસ્ય " વિરજઃ પર આકાશાદજ આત્મા " ઇત્યવ્યવહિતેનોક્તેન પરમાત્મના સહૈક્યસ્યેતિશબ્દેન શ્રુતિમુખતો નિદર્શનમ્ , ઉક્તાત્મજ્ઞાનફલકથનં ચ, યદર્થમેષા વિહિતા સફલા બ્રહ્મવિદ્યાઽસ્મિન્નધ્યાયેઽનૂદિતા તસ્ય કામ્યૈકદેશવર્જિતસ્ય કૃત્સ્નસ્ય કર્મકાણ્ડસ્યાવિદ્યાયાં પરમ્પરયા વિનિયોગસ્ય પ્રદર્શનં, તતોઽર્થોક્તસ્ય સન્ન્યાસસ્ય મુનિપ્રાપ્યમાત્મલોકમિચ્છતાં તત્સાધનત્વેન વિધાનં, તત્ર કથમયં સન્ન્યાસે વિધિરિતિ નિશ્ચેતું શક્યતે "પ્રવ્રજન્તીતિ" વર્તમાનોપદેશાદિતિ સંશયે--અનન્યથાસિદ્ધાર્થવાદવશાદ્વિધિરેવ નિશ્ચેય ઇત્યભિપ્રાયેણ તસ્ય વિધિત્વનિર્ણયહેતોરર્થવાદસ્યાભિધાનમ્ , એવમપિ કિમિત્યાત્મલોકાર્થિનાં નિયમેન પારિવ્રજ્યં વિધીયતે કર્મણામપિ તત્સાધનત્વેનાનુષ્ઠેયત્વાદિત્યાં શઙ્કાયાં તસ્યાત્મલોકસ્યોત્પાદ્યાદિવિલક્ષણત્વેન કર્માસમ્બન્ધાન્ન કર્મ તદર્થિનામનુષ્ઠેયમિત્યાદ્યર્થસ્ય સફલં નિરૂપણં, એવમુક્તે બ્રહ્મવિદ્યાફલે મન્ત્રસંવાદસ્ય પ્રદર્શનં, એવમુપાસ્યસ્વરૂપં દર્શયિત્વા તદુપાસનાફલકથનં, એવં નિરુપાધિકબ્રહ્મજ્ઞાનાત્કૈવલ્યફલમભિધાય સમ્પ્રતિ સોપાધિકબ્રહ્મધ્યાનાદભ્યુદયફલદર્શનદ્વારા તત્સ્વરૂપસ્યાભિધાનં, એવમુપાસ્યસ્વરૂપં દર્શયિત્વા તદુપાસનાફલકથનં, તતો મન્ત્રબ્રાહ્મણાભ્યામુપદિષ્ટાયાઃ સફલાયા વિદ્યાયા ઉપસંહારસ્ય પ્રતિપાદનં, એવં રાજા જનકો યાજ્ઞવલ્ક્યાદાત્મજ્ઞાનં પ્રાપ્યાત્મીયમશેષવિદ્યાલાભં દ્યોતયિતું સર્વસ્વદાનં પ્રતિજજ્ઞે ઇતિ પ્રતિપાદનં, તતઃ “તિષ્ઠમાનસ્ય તદ્વિદઃ પરાયણં" ઇત્યુક્તસ્યૈવ બ્રહ્માત્મૈક્યજ્ઞાનફલસ્યોપ
સંહારાભિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૩ યાજ્ઞવલ્ક્યમૈત્રેયીસંવાદબ્રાહ્મણમ્
૩ યાજ્ઞવલ્ક્યમૈત્રેયીસંવાદબ્રાહ્મણમ્ -- તત્ર ચ એતદ્ય્વ્તધ્યાયોક્તાર્થસ્ય નિગમનમથવા મધુકાણ્ડોક્તેન મૈત્રેયીબ્રાહ્મણેનાગમબલાન્મુક્તિસાધનભૂતા યા સન્ન્યાસસહિતાઽઽત્મવિદ્યા પ્રતિપાદિતા સૈવાધુના ન્યાયપ્રધાને મુનિકાણ્ડેઽપિ મુક્તિહેતુત્વેન ન્યાયતો મન્તવ્યેત્યાદ્યર્થસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યમૈત્રેય્યોઃ સંવાદાત્મિકયા ખ્યાયિકયા વિવરણં, તત્રાનેકૈઃ પર્યાયૈઃ સર્વમાત્મનઃ કામાય પ્રિયં ભવતીતિ પ્રતિપાદનં, તત આત્મદર્શનં કર્તવ્યતયાઽભિધાય તત્સાધનત્વેન શ્રવણમનનનિદિધ્યાસાનાં સફલમભિધાનં, તતોઽનેકૈર્દૃષ્ટાન્તરાત્મતત્ત્વસ્ય સોપપત્તિકં નિરૂપણં, તતોઽવિદ્યોત્થદ્વૈતે સત્યેવં વિશેષવિજ્ઞાનમાત્મનસ્તદભાવે તુ તદભાવ ઇત્યન્વયવ્ય તિરેકાભ્યામૌપાધિકમાત્મનો વિશેષવિજ્ઞાનમિતિ પ્રદર્શનં, તતઃ " મહદ્ભૂતમનન્તમપારં" ઇત્યાદિના સૂચિતસ્ય બ્રહ્મદર્શનસ્ય વ્યાચિખ્યાસયા ભૂતોપાધ્યભાવેન વિશેષવિજ્ઞાનલક્ષણસંસારાભાવ ઇતિ પુનર્વ્યતિરેકસ્યાભિધાનં, તતો યાજ્ઞવલ્કીયકાણ્ડપ્રવર્તકગુરુશિષ્યપરમ્પરાવેદકવંશસ્ય પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ.