Shatapatha Brahmana · Chapter 14.6.9

१४.६.९ śākalyabrāhmaṇagrantho vā śākalyabrāhmaṇam
atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha/ kati devā yājñavalkyeti sa haitayaiva nividā pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividyucyante trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasretyomiti hovāca -

katyeva devā yājñavalkyeti/ trayastriṃśadityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyeti ṣaḍityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyeti traya ityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyeti dvāvityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyetyadhyardha ityomitihovāca katyeva devā yājñavalkyetyeka ityomiti hovāca katame te trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti -

sa hovāca/ mahimāna evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti katame te trayastriṃśadityaṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāsta ekatriṃśadindraścaiva prajāpatiśca trayastriṃśāviti -

katame vasava iti/ agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauśca nakṣatrāṇi caite vasava eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitamete hīdaṃ sarvaṃ vāsayante tadyadidaṃ sarvaṃ vāsayante tasmādvasava iti -

katame rudrā iti/ daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaste yadāsmānmartyāccharīrādutkrāmantyatha rodayanti tadyadrodayanti tasmādrudrā iti -

katama ādityā iti/ dvādaśa māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityā ete hīdaṃ sarvamādadānā yanti tadyadidaṃ sarvamādadānā yanti tasmādādityā iti -

katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti/ stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti katama stanayitnurityaśaniriti katamo yajña iti paśava iti -

katame ṣaḍiti/ agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauścaite hyevedaṃ sarvaṃ ṣaḍiti -

katame te trayo devā iti/ ima eva trayo lokā eṣu hīme sarve devā iti katamau dvau devāvityannaṃ caiva prāṇaśceti katamo'dhyardha iti yo'yaṃ pavata iti -

tadāhuḥ/ yadayameka eva pavate'tha kathamadhyardha iti yadasminnidaṃ sarvamadhyārdhnottenādhyardha iti katama eko deva iti sa brahma tyadityācakṣate -

pṛthivyeva yasyāyatanam/ cakṣurloko manojyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyaṃ śārīraḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti striya iti hovāca -

rūpāṇyeva yasyāyatanam/ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāsāvāditye puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti cakṣuriti hovāca -

ākāśa eva yasyāyatanam/ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamātthaya evāyaṃ vāyau puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti prāṇa iti hovāca -

kāma eva yasyāyatanam/ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāsau candre puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti mana iti hovāca -

teja eva yasyāyatanam/ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyamagnau puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti vāgiti hovāca -

tama eva yasyāyatanam/ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyaṃ cchāyāmayaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti mṛtyuriti hovāca -

āpa eva yasyāyatanam/ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyamapsu puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti varuṇa iti hovāca -

reta eva yasyāyatanam/ cakṣurloko mano jyotiryo vai taṃ puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tampuruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyaṃ putramayaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti prajāpatiriti hovāca -

śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ/ tvāṃ svidime brāhmaṇā aṅgārāvakṣayaṇamakratā३ iti -

yājñavalkyeti hovāca śākalyo yadidaṃ kurupañcālānāṃ brāhmaṇānatyavādīḥ kimbrahma vidvāniti diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti yaddiśo vettha sadevāḥ sapratiṣṭhāḥ -

kiṃdevato'syāṃ prācyāṃ diśyasīti/ ādityadevata iti sa ādityaḥ kasminpratiṣṭhita iti cakṣuṣīti kasminnu cakṣuḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti rūpeṣviti cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati kasminnu rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti hṛdaya iti hṛdayena hi rūpāṇi jānāti hṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantītyevamevaitadyājñavalkya -

kiṃdevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti/ yamadevata iti sa yamaḥ kasminpratiṣṭhita iti dakṣiṇāyāmiti kasminnu dakṣiṇā pratiṣṭhitā bhavatīti śraddhāyāmiti yadā hyeva śraddhatte'tha dakṣiṇāṃ dadāti śraddhāyāṃ hyeva dakṣiṇā pratiṣṭhitā bhavatīti kasminnu śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti hṛdaya iti hṛdayena hi śraddhatte hṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatītyevamevaitadyājñavalkya -

kiṃdevato'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti/ varuṇadevata iti sa varuṇaḥ kasminpratiṣṭhita ityapsviti kasminnvāpaḥ pratiṣṭhitā bhavantīti retasīti kasminnu retaḥ pratiṣṭhitambhavatīti hṛdaya iti tasmādapi pratirūpaṃ jātamāhurhṛdayādiva sṛpto hṛdayādiva nirmita iti hṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatītyevamevaitadyājñavalkya -

kiṃdevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti/ somadevata iti sa somaḥ kasminpratiṣṭhita iti dīkṣāyāmiti kasminnu dīkṣā pratiṣṭhitā bhavatīti satya iti tasmādapi dīkṣitamāhuḥ satyaṃ vadeti satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhitā bhavatīti kasminnu satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti hṛdaya iti hṛdayena hi satyaṃ jānāti hṛdaye hyeva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatītyevamevaitadyājñavalkya -

kiṃdevato'syāṃ dhruvāyāṃ diśyasīti/ agnidevata iti so'gniḥ kasminpratiṣṭhita iti vācīti kasminnu vākpratiṣṭhitā bhavatīti manasīti kasminnu manaḥ pratiṣṭhitambhavatīti hṛdaya iti kasminnu hṛdayaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti -

ahalliketi hovāca yājñavalkyo yatraitadanyatrāsmanmanyāsai yatraitadanyatrāsmatsyācchvāno vainadadyurvayāṃsi vainadvimathnīranniti -

kasminnu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti/ prāṇa iti kasminnu prāṇaḥ pratiṣṭhita ityapāna iti kasminnvapānaḥ pratiṣṭhita iti vyāna iti kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita ityudāna iti kasminnūdānaḥ pratiṣṭhita iti samāna iti -

sa eṣa neti netyātmā/ agṛhyo na hi gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo'sito na sajyate na vyathata ityetānyaṣṭāvāyatanānyaṣṭau lokā aṣṭau puruṣāḥ sa yastānpuruṣānvyuduhya pratyuhyātyakrāmīttaṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi taṃ cenme na vivakṣyasi mūrddhā te vipatiṣyatīti taṃ ha śākalyo na mene tasya ha mūrddhā vipapāta tasya hāpyanyanmanyamānāḥ parimoṣiṇo'sthīnyapajahruḥ -

atha ha yājñavalkya uvāca/ brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcchatu sarve vā mā pṛcchata yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcchāni sarvānvā vaḥ pṛcchānīti te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ -

tānhaitaiḥ ślokaiḥ papraccha/ yathā vṛkṣo vanaspatistathaiva puruṣo'mṛṣā/ tasya parṇāni lomāni tvagasyotpāṭikā bahiḥ -

tvaca evāsya/ rudhiraṃ prasyandi tvaca utpaṭaḥ tasmāttadātunnātpraiti raso vṛkṣādivāhatāt -

māṃsānyasya śakarāṇi/ kināṭaṃ snāva tatsthiram/ asthīnyantarato dārūṇi majjā majjopamā kṛtā -

yadvṛkṣo vṛkṇo rohati/ mūlānnavataraḥ punaḥ/ martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati -

retasa iti mā vocata/ jīvatastatprajāyate/ jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayetpunaḥ// dhānāruha u vai vṛkṣo'nyataḥ pretya sambhavaḥ/ yatsamūlamudvṛheyurvṛkṣaṃ na punarābhavet/ martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati// vijñānamānandambrahma rāterddātuḥ parāyaṇam// tiṣṭhamānasya tadvida iti -