શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.6.9

૧૪.૬.૯ શાકલ્યબ્રાહ્મણગ્રન્થો વા શાકલ્યબ્રાહ્મણમ્
અથ હૈનં વિદગ્ધઃ શાકલ્યઃ પપ્રચ્છ। કતિ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ સ હૈતયૈવ નિવિદા પ્રતિપેદે યાવન્તો વૈશ્વદેવસ્ય નિવિદ્યુચ્યન્તે ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રેત્યોમિતિ હોવાચ -

કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદિત્યોમિતિ હોવાચ કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ષડિત્યોમિતિ હોવાચ કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ત્રય ઇત્યોમિતિ હોવાચ કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ દ્વાવિત્યોમિતિ હોવાચ કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેત્યધ્યર્ધ ઇત્યોમિતિહોવાચ કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેત્યેક ઇત્યોમિતિ હોવાચ કતમે તે ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રેતિ -

સ હોવાચ। મહિમાન એવૈષામેતે ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવ દેવા ઇતિ કતમે તે ત્રયસ્ત્રિંશદિત્યષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યાસ્ત એકત્રિંશદિન્દ્રશ્ચૈવ પ્રજાપતિશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશાવિતિ -

કતમે વસવ ઇતિ। અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ચ દ્યૌશ્ચ નક્ષત્રાણિ ચૈતે વસવ એતેષુ હીદં સર્વં વસુ હિતમેતે હીદં સર્વં વાસયન્તે તદ્યદિદં સર્વં વાસયન્તે તસ્માદ્વસવ ઇતિ -

કતમે રુદ્રા ઇતિ। દશેમે પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશસ્તે યદાસ્માન્મર્ત્યાચ્છરીરાદુત્ક્રામન્ત્યથ રોદયન્તિ તદ્યદ્રોદયન્તિ તસ્માદ્રુદ્રા ઇતિ -

કતમ આદિત્યા ઇતિ। દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરસ્યૈત આદિત્યા એતે હીદં સર્વમાદદાના યન્તિ તદ્યદિદં સર્વમાદદાના યન્તિ તસ્માદાદિત્યા ઇતિ -

કતમ ઇન્દ્રઃ કતમઃ પ્રજાપતિરિતિ। સ્તનયિત્નુરેવેન્દ્રો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિરિતિ કતમ સ્તનયિત્નુરિત્યશનિરિતિ કતમો યજ્ઞ ઇતિ પશવ ઇતિ -

કતમે ષડિતિ। અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ચ દ્યૌશ્ચૈતે હ્યેવેદં સર્વં ષડિતિ -

કતમે તે ત્રયો દેવા ઇતિ। ઇમ એવ ત્રયો લોકા એષુ હીમે સર્વે દેવા ઇતિ કતમૌ દ્વૌ દેવાવિત્યન્નં ચૈવ પ્રાણશ્ચેતિ કતમોઽધ્યર્ધ ઇતિ યોઽયં પવત ઇતિ -

તદાહુઃ। યદયમેક એવ પવતેઽથ કથમધ્યર્ધ ઇતિ યદસ્મિન્નિદં સર્વમધ્યાર્ધ્નોત્તેનાધ્યર્ધ ઇતિ કતમ એકો દેવ ઇતિ સ બ્રહ્મ ત્યદિત્યાચક્ષતે -

પૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનોજ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ય એવાયં શારીરઃ પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ સ્ત્રિય ઇતિ હોવાચ -

રૂપાણ્યેવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ય એવાસાવાદિત્યે પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ ચક્ષુરિતિ હોવાચ -

આકાશ એવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થય એવાયં વાયૌ પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ પ્રાણ ઇતિ હોવાચ -

કામ એવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ય એવાસૌ ચન્દ્રે પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ મન ઇતિ હોવાચ -

તેજ એવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ય એવાયમગ્નૌ પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ વાગિતિ હોવાચ -

તમ એવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ય એવાયં ચ્છાયામયઃ પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ મૃત્યુરિતિ હોવાચ -

આપ એવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ય એવાયમપ્સુ પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ વરુણ ઇતિ હોવાચ -

રેત એવ યસ્યાયતનમ્। ચક્ષુર્લોકો મનો જ્યોતિર્યો વૈ તં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં સ વૈ વેદિતા સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય વેદ વા અહં તમ્પુરુષં સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં યમાત્થ ય એવાયં પુત્રમયઃ પુરુષઃ સ એષ વદૈવ શાકલ્ય તસ્ય કા દેવતેતિ પ્રજાપતિરિતિ હોવાચ -

શાકલ્યેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ। ત્વાં સ્વિદિમે બ્રાહ્મણા અઙ્ગારાવક્ષયણમક્રતા૩ ઇતિ -

યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ શાકલ્યો યદિદં કુરુપઞ્ચાલાનાં બ્રાહ્મણાનત્યવાદીઃ કિમ્બ્રહ્મ વિદ્વાનિતિ દિશો વેદ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ યદ્દિશો વેત્થ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠાઃ -

કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશ્યસીતિ। આદિત્યદેવત ઇતિ સ આદિત્યઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ચક્ષુષીતિ કસ્મિન્નુ ચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ રૂપેષ્વિતિ ચક્ષુષા હિ રૂપાણિ પશ્યતિ કસ્મિન્નુ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીતિ હૃદય ઇતિ હૃદયેન હિ રૂપાણિ જાનાતિ હૃદયે હ્યેવ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય -

કિંદેવતોઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્યસીતિ। યમદેવત ઇતિ સ યમઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ દક્ષિણાયામિતિ કસ્મિન્નુ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ શ્રદ્ધાયામિતિ યદા હ્યેવ શ્રદ્ધત્તેઽથ દક્ષિણાં દદાતિ શ્રદ્ધાયાં હ્યેવ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ કસ્મિન્નુ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ હૃદય ઇતિ હૃદયેન હિ શ્રદ્ધત્તે હૃદયે હ્યેવ શ્રદ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય -

કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્યસીતિ। વરુણદેવત ઇતિ સ વરુણઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યપ્સ્વિતિ કસ્મિન્ન્વાપઃ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ રેતસીતિ કસ્મિન્નુ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ભવતીતિ હૃદય ઇતિ તસ્માદપિ પ્રતિરૂપં જાતમાહુર્હૃદયાદિવ સૃપ્તો હૃદયાદિવ નિર્મિત ઇતિ હૃદયે હ્યેવ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય -

કિંદેવતોઽસ્યામુદીચ્યાં દિશ્યસીતિ। સોમદેવત ઇતિ સ સોમઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ દીક્ષાયામિતિ કસ્મિન્નુ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ સત્ય ઇતિ તસ્માદપિ દીક્ષિતમાહુઃ સત્યં વદેતિ સત્યે હ્યેવ દીક્ષા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ કસ્મિન્નુ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ હૃદય ઇતિ હૃદયેન હિ સત્યં જાનાતિ હૃદયે હ્યેવ સત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય -

કિંદેવતોઽસ્યાં ધ્રુવાયાં દિશ્યસીતિ। અગ્નિદેવત ઇતિ સોઽગ્નિઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ વાચીતિ કસ્મિન્નુ વાક્પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ મનસીતિ કસ્મિન્નુ મનઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ભવતીતિ હૃદય ઇતિ કસ્મિન્નુ હૃદયં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ -

અહલ્લિકેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો યત્રૈતદન્યત્રાસ્મન્મન્યાસૈ યત્રૈતદન્યત્રાસ્મત્સ્યાચ્છ્વાનો વૈનદદ્યુર્વયાંસિ વૈનદ્વિમથ્નીરન્નિતિ -

કસ્મિન્નુ ત્વં ચાત્મા ચ પ્રતિષ્ઠિતૌ સ્થ ઇતિ। પ્રાણ ઇતિ કસ્મિન્નુ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યપાન ઇતિ કસ્મિન્ન્વપાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ વ્યાન ઇતિ કસ્મિન્નુ વ્યાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇત્યુદાન ઇતિ કસ્મિન્નૂદાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સમાન ઇતિ -

સ એષ નેતિ નેત્યાત્મા। અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતેઽશીર્યો ન હિ શીર્યતેઽસઙ્ગોઽસિતો ન સજ્યતે ન વ્યથત ઇત્યેતાન્યષ્ટાવાયતનાન્યષ્ટૌ લોકા અષ્ટૌ પુરુષાઃ સ યસ્તાન્પુરુષાન્વ્યુદુહ્ય પ્રત્યુહ્યાત્યક્રામીત્તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિ તં ચેન્મે ન વિવક્ષ્યસિ મૂર્દ્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ તં હ શાકલ્યો ન મેને તસ્ય હ મૂર્દ્ધા વિપપાત તસ્ય હાપ્યન્યન્મન્યમાનાઃ પરિમોષિણોઽસ્થીન્યપજહ્રુઃ -

અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ। બ્રાહ્મણા ભગવન્તો યો વઃ કામયતે સ મા પૃચ્છતુ સર્વે વા મા પૃચ્છત યો વઃ કામયતે તં વઃ પૃચ્છાનિ સર્વાન્વા વઃ પૃચ્છાનીતિ તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ -

તાન્હૈતૈઃ શ્લોકૈઃ પપ્રચ્છ। યથા વૃક્ષો વનસ્પતિસ્તથૈવ પુરુષોઽમૃષા। તસ્ય પર્ણાનિ લોમાનિ ત્વગસ્યોત્પાટિકા બહિઃ -

ત્વચ એવાસ્ય। રુધિરં પ્રસ્યન્દિ ત્વચ ઉત્પટઃ તસ્માત્તદાતુન્નાત્પ્રૈતિ રસો વૃક્ષાદિવાહતાત્ -

માંસાન્યસ્ય શકરાણિ। કિનાટં સ્નાવ તત્સ્થિરમ્। અસ્થીન્યન્તરતો દારૂણિ મજ્જા મજ્જોપમા કૃતા -

યદ્વૃક્ષો વૃક્ણો રોહતિ। મૂલાન્નવતરઃ પુનઃ। મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ -

રેતસ ઇતિ મા વોચત। જીવતસ્તત્પ્રજાયતે। જાત એવ ન જાયતે કો ન્વેનં જનયેત્પુનઃ॥ ધાનારુહ ઉ વૈ વૃક્ષોઽન્યતઃ પ્રેત્ય સમ્ભવઃ। યત્સમૂલમુદ્વૃહેયુર્વૃક્ષં ન પુનરાભવેત્। મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ॥ વિજ્ઞાનમાનન્દમ્બ્રહ્મ રાતેર્દ્દાતુઃ પરાયણમ્॥ તિષ્ઠમાનસ્ય તદ્વિદ ઇતિ -