Shatapatha Brahmana · Chapter 13.5
brāhmaṇa
१ gotamamataṃ puraskṛtya prathame'hani prātaḥkartavyasyāgniṣṭomasaṃsthākasyāhnikasya catuṣṭomādivattvamabhidhāya saviśeṣaṃ nidarśanaṃ, tatraikeṣāṃ matenāgniṣṭomasāma catuḥsāma kartavyaṃ bhavati te ca " nāgniṣṭomo nokthya iti vadantaḥ " yadi caivaṃ kuryustadā sārddhaṃ stotriyaṃ śastvā rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ rāthantaraṃ śastraṃ sārddhamanurūpaṃ śaṃsadevaṃ kṛte'gniṣṭomasaṃsthamahaḥ sampannaṃ bhavatītyādi sārthavādaṃ nirūpaṇam , tathā cāsminprathame'hanyekeṣāṃ matenaikaviṃśatiḥ savanīyāḥ paśavaḥ-te ca sarve āgneyāḥ teṣāṃ karma ca samānaṃ bhavatīti pratipādya punaranyeṣāṃ matenātra dve khilaparipaṭhite paśvekādaśinyau ālabheteti ca sārthavādaṃ pratipādanam, tataḥ saṃsthite'gniṣṭome'hani parihvṛtāsu vasatīvarīṣu cādhvaryuḥ " prāṇāya svāhā'pānāya svāhā " ityādidvādaśabhiranuvākairannahomāñjuhuyāditi stāvakārthavādātideśasahitamanuvākagatadvādaśasaṃkhyāyā māsasaṃvatsarātmanā praśaṃsanasahitaṃ ca vidhānam , madhyamamaharekaviṃśastomakaṃ bhavatīti pratipādya tasyādityādirūpeṇa puruṣarūpeṇa pratiṣṭhārūpeṇa ca praśaṃsanaṃ, madhyamāhno hautre prātaḥsavanasambandhiviśeṣasya pradarśanam , tatra "agniṃ taṃ manye yo vasuḥ" ityetadāśvamedhikaṃ paṅkticchandaskamājyaśastraṃ śastvā aikāhikamupaśaṃsati tathā bārhataṃ ca praugaṃ mādhuccha.ndasaṃ cobhe api śastre tricaśaḥ saṃśaṃtītyādi sārthavādamabhidhānam, tato mādhyandinasambandhiviśeṣasya pradarśanam , tatra marutvatīyaśastrasambandhiviśeṣasya sārthavādaṃ pradarśanam , tathā niṣkevalyaśastrasambandhiviśeṣasya sārthavādaṃ pradarśanam, tatastṛtīyasavanasambandhiviśeṣasya pradarśanaṃ, tatra vaiśvadevaśastrasambandhiviśeṣasya sārthavādaṃ pradarśanam, āgnimārutaśastrasambandhiviśeṣasya sārthavādaṃ pradarśanam , madhyamasyāhnaḥ ete'śvādayaḥ pañcadaśa paryaṅgyāḥ paśavastathā vasantādidaivatyāḥ kapiñjalādaya āraṇyāḥ paśavo bhavantīti stāvakārthavādātideśasahitamabhidhānam , tatraitānekaviṃśataye cāturmāsyadevatābhya ekaviṃśatimekaviṃśatiṃ paśūnālabhate iti sārthavādamekaṃ paśukalpamupanyasya tasya pratyākhyānaṃ, madhyame yūpe saptadaśaiva paśūnālabhate iti sārthavādaṃ pratipādyākāśeṣu trayodaśa trayodaśāraṇyānpaśūnālabhate ityaparasya paśukalpasya sārthavādamabhidhānam , bahiṣpavamānastotrātpurā'śvaṃ niktvodānīya tena saha pavamānāya sarpantīti stāvakārthavādātideśasahitaṃ pratipādanaṃ, stute ca bahipavamāne'śvamāstāvamākramayanti sa tatra yadyavajighredvivarteta vā tadā me yajñaḥ samṛddha iti vidyādityevaṃ vijñānakathanam , tatastamaśvamupākṛtyādhvaryuḥ "hotarabhiṣṭuhi" iti hotre sampreṣaṃ dadāti, hotā ca “upaprāgācchasanaṃ-upaprāgātparamaṃ" ityetadṛgdvayaṃ varjayitvā ekādaśabhirṛgbhirabhiṣṭautīti ca vidhānaṃ, " yadakrandaḥ" ityādyāstā ekādaśarcastriḥprathamayā triruttamayā pañcadaśa bhavantītyabhidhāya tasyāḥ pañcadaśasaṃkhyāyā vajrarūpeṇa praśaṃsanam, "upaprāgācchasanaṃ - upaprāgātparamaṃ" ityetadaśvasūktāduddhṛtamṛgdvayaṃ “ mā no mitro varuṇaḥ" ityevamādi-"catustriṃśadvājinaḥ " ityantaṃ sūktañcādhrigāvāvapettatrāpyetāmantimāmṛca vaṅkrīṇāmpurastāddadhātīti sābhiprāyamekīyaṃ pakṣamupanyasya na tathā kuryāditi taṃ pratyākhyāyāntimayarcā sārddhameva sakalaṃ sūktaṃ ante- " upa pra" ityṛgdvayaṃ cāvapedeveti pakṣāntaravidhānaṃ cetyādi /
brāhmaṇa
२ "upa pra" ityṛgdvayamuktvā yadadhrigoḥ pariśiṣṭaṃ bhavati tadāhetyabhidhānaṃ, vāso'dhivāso hiraṇyaṃ cāśvāyopastīrya tasminnenamaśvamadhisaṃjñapayantītyabhidhānaṃ, saṃjñapteṣu paśuṣu kumārīpañcamyaścatasro yajamānapatnyo'nucarīṇāṃ ca catvāri śatāni pānnejanairudānayantītyabhidhānam , niṣṭhiteṣu pānnejaneṣu mahiṣīmaśvāyopanipādayantīti pratipādyaināṃ mahiṣīmadhivāsena samprorṇuvantīti samantrakaṃ sārthavādaṃ vidhānam, aśvasya śiśnaṃ bahirāyamyākṛṣya ca mahiṣī svopasthe vidadhātīti samantrakaṃ sārthavādaṃ vidhānaṃ, tayoḥ śayānayoryajamāno'śvamabhimethatīti saviśeṣaṃ samantrakaṃ sārthavādaṃ vidhānaṃ, tato'dhvaryuḥ kumārīmabhimethati kumārī ca tamadhvaryuṃ pratyabhimethatīti samantrakaṃ saprakārakaṃ vidhānaṃ, tato brahmā mahiṣīmabhimethati mahiṣyāḥ śataṃ rājaputryo'nucaryaśca brahmāṇaṃ pratyabhimethantīti samantrakaṃ saprakārakaṃ vidhānaṃ, tata udgātā vāvātāmabhimethati vāvātāyāḥ śataṃ rājanyā anucaryaścodgātāraṃ pratyabhimethantīti samantrakaṃ saprakārakaṃ vidhānaṃ, tato hotā parivṛktāmabhimethati parivṛktāyāḥ śataṃ sūtagrāmaṇyāṃ duhitaro'nucaryaśca hotāraṃ pratyabhimethantīti samantrakaṃ saprakārakaṃ vidhānaṃ, tataḥ kṣattā pālāgalīmabhimethati pālāgalyāḥ śataṃ kṣātrasaṅgrahītṝṇāṃ duhitaro'nucaryaśca kṣattāraṃ pratyabhimethantīti samantrakaṃ sakārakaṃ vidhānam, abhimethikānāṃ vācāṃ sarvakāmāvāptiprāpakatvena praśaṃsanaṃ, patnyanucaryo mahiṣīmutthāpayantītare'dhvaryubrahmodgātrādaya ṛtvijaśca surabhimatīmṛcaṃ paṭhantīti mantrapratīkasahitaṃ vidhānaṃ, yajñe pūtāyā vāco vadanasya praśaṃsanaṃ, gomṛgājatūparā'śvānāṃ vapā avadāyāharantīti pratipādyāśvasya vapā nāstītyāśaṅkaya tathā na kuryāditi śaṅkāṃ nirasya cāśvasyaiva pratyakṣaṃ meda āhareditarāśca nityā ityetannirūpaṇaṃ, vapāsu śṛtāsu satīṣu svāhākṛtibhiścaritvā pratyañcaḥ pratiparetya sadasi pūrvadvāreṇa praviśya yathādhiṣṇyamupaviśya hotrādaya ṛtvijo brahmodyaṃ vadantīti nirūpaṇaṃ,
brahmodyam - tatra hotradhvaryvoḥ -adhvaryuhotroḥ-brahmodgātroḥ-udgātṛbrahmaṇośca praśnapratipraśnānāṃ mantraireva pradarśanaṃ, tataḥ svasvadhiṣṇyādutthāya sadaso'dhi prāñco'greṇa havirddhāne āsīnaṃ yajamānamabhyāyatya yathāyatanaṃ paryupaviśanti hotrādaya ṛtvija iti pratipādanaṃ, tataḥ punarhotradhvaryvoḥ - adhvaryuhotro:-brahmodgātroḥ-udgātṛbrahmaṇoḥ adhvaryuyajamānayośca praśnapratipraśnānāṃ mantraireva pradarśanaṃ, brahmodyavadanasya sarvakāmāvāptirūpaṃ phalamiti pradarśanaṃ,
mahimagraha pūrvoḥ - tatra ca udite brahmodye cādhvaryuḥ praviśya hiraṇmayena pātreṇa prājāpatyaṃ mahimānaṃ grahaṃ gṛhṇātīti vidhāya tasya mahimagrahasya purorukpuro'nuvākyāpraiṣayājyāvaṣaṭkāramantrāṇāṃ pradarśanam, asya grahasya vaṣaṭkṛte eva havanam--anuvaṣaṭkāro nāsti-sarvahutatvaṃ ca bhavatītyādimahimagrahadharmāṇāṃ nirūpaṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇa
३ vapāpracāraṇam-tatra vapāhomaṃ prakramyānekeṣāṃ pakṣāṇāṃ nirūpaṇaṃ, tatra prathamaṃ pṛthakpṛthagvapāpracaraṇapakṣasya nirūpaṇaṃ, tato jābālasya satyakāmasya matena vapāpracaraṇaprakārasya sahetukaṃ nirūpaṇaṃ, saumāpayormānutantavyayormatena vapāpracaraṇaprakārasya sahetukaṃ nirūpaṇaṃ, śailālermatena sahetukaṃ vapāpracaraṇaprakāranirūpaṇaṃ, bhāllaveyasya matena sahetukaṃ vapāpracaraṇaprakāranirūpaṇaṃ, prāthamyena vihite vapāpracaraṇapakṣe śaunakasyendrotasya sammateḥ kāraṇāntarāmidhānapuraḥsaraṃ pratipādanam, evaṃ vapāpracaraṇe pañca pakṣānākhyāya yājñavalkyamatena ṣaṣṭhasya vapāpracaraṇapakṣasya sopapattikaṃ saprakārakaṃ sakāraṇaṃ nirūpaṇam,
uttaro mahimagrahaḥ - tatra hutāsu vapāsu cādhvaryuḥ praviśya rājatena pātreṇa prājāpatyaṃ mahimānaṃ grahaṃ gṛhṇātīti tasya mahimagrahasya purorukpuro'nuvākyāpraiṣayājyāvaṣaṭkāramaṃtrāṇāṃ pradarśanam, asya grahasya vaṣaṭkṛte eva havanam-anuvaṣaṭkāro nāsti - sarvahutatvaṃ ca bhavatītyādimahimagrahadharmāṇāṃ nirūpaṇam , itarapaśūnāṃ lohitāvadānaprakāramanūdyāśvasya lohitāvadānaprakāranirūpaṇam, aśvasya lohitāvadāne pakṣāntaraṃ nirūpya sātyayajñimataṃ pradarśya ca taddvārā pūrvoditapakṣasyaiva pratiṣṭhāpanaṃ, tataḥ prātaranuṣṭheyasyokthyasaṃsthasya madhyamasyāhnaḥ sampatteḥ sārthavādaṃ nirūpaṇaṃ, tatraikeṣāṃ matenaikaviṃśatiḥ savanīyāḥ paśavaḥ punaranyeṣāṃ matena caturviṃśatiḥ savanīyāḥ paśavaḥ - te ca sarve āgneyāḥ-teṣāṃ sarveṣāṃ karma ca samānaṃ cetyādi sārthavādamabhidhānaṃ ceti,
brāhmaṇa
४ daivāpenendrotena yājitasya pārikṣitasya janamejayasyadṛṣṭāntenāśvamedhasya brahmahatyānirasanarūpaṃ phalaṃ bhavatīti pratipādanam, ukte'rthe gāthayā'bhigītasya pradarśanaṃ, bhīmasenograsenaśrutasenānāṃ pārikṣitīyānāṃ tathā''hṇāradaurgrahamaruttapāñcālānāṃ rājñāṃ dṛṣṭāntenāśvamedhikasyātirātrasaṃsthasya tṛtīyasyāhnaḥ prākṛtātsarvastomātirātrādadhikā jyotirgaurāyurabhijidviśvajinmahāvratāptoryāmātirātrarūpāḥ sapta vikalpā bhavaṃtīti sārthavādaṃ gāthayā'bhigītasahitaṃ ca vidhānaṃ, triṣvapyahaḥsu stomāntarāṇi sopapattikaṃ pratipādya tadvatā'śvamedhena dvaipāyano rājā īje iti gāthayā'bhigītasahitamabhidhānaṃ, tathā triṣvapyahaḥsu pavamānāntarāṇi sopapattikaṃ pratipādya tadvatā'śvamedhena dauṣyantirbharato rājā īje iti gāthayā'bhigītasahitaṃ pratipādanam , atrokte'rthe dvitīyātṛtīyācaturthībhirgāthābhirabhigītasyārthasya pradarśanaṃ, triṣvapi divaseṣu ekaviṃśastomavatā'śvamedhena yājñatura ṛṣabho rājā īje iti gāthayā'bhigītasahitamabhidhānaṃ, tathā triṣvapi divaseṣu trayastriṃśavatā'śvamedhena sātrāsahaḥ śoṇo rājā īje iti gāthayā / 'bhigītasahitamabhidhānam , asminnukte'rthe dvitīyātṛtīyābhyāṃ gāthābhyāmabhigītasyārthasya pradarśanaṃ, govinatastomavatā / 'śvamedhena sātrājitaḥ śatānīko rājā īje ityabhidhānaṃ, govinatasaṃjñakastomasya prakāranirūpaṇaṃ, govinatastomaviṣayakasya catasṛbhirgāthābhirabhigītasyārthasya pradarśanam, vijayamadhyātprācyādikrameṇa caturdikṣu yadutpannaṃ dravyaṃ tattenaiva krameṇa hotṛbrahmādhvaryūdgātṛbhyaḥ pradeyaṃ bhūmipuruṣabrāhmaṇasvavarjaṃ yathā syāttatheti dakṣiṇādānavidhānam, udayanīyeṣṭyāṃ samāptāyāṃ sapta maitrāvaruṇyaḥ sapta vaiśvadevyaḥ sapta bārhaspatyā evamekaviṃśatiṃ vaśā anūbandhyāmālabheteti sārthavādaṃ vidhānam, anūbandhyāsambandhinyā ekaviṃśatisaṃkhyāyā māsartulokādityātmanā praśaṃsanaṃ, tathodavasānīyeṣṭyāṃ saṃsthitāyāṃ mahiṣyādikāścatasro jāyāḥ --pañcamīṃ kumārīm-anucarīṇāṃ catvāri śatāni ca yena saha yayā'bhimethikaḥ saṃvādaḥ kṛtastāstebhyo dakṣiṇātvena dadyāditi vidhānaṃ, tataḥ saṃvatsaraparyantaṃ vasantādikrameṇa pratyṛtu ṣaṭ ṣaḍāneyānaindrānpārjanyānmārutānvā maitrāvaruṇānaindrāvaiṣṇavānaindrābārhaspatyānṛpaśūnālabhya yajeteti sārthavādaṃ vidhānam , ṛtupaśugataṣaṭtriṃśatsaṃkhyāyāḥ ṣaṭtriṃśadakṣarasaṃkhyākabṛhatyātmanā praśaṃsanaṃ cetyādi /
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0