શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 13.5

બ્રાહ્મણ

૧ ગોતમમતં પુરસ્કૃત્ય પ્રથમેઽહનિ પ્રાતઃકર્તવ્યસ્યાગ્નિષ્ટોમસંસ્થાકસ્યાહ્નિકસ્ય ચતુષ્ટોમાદિવત્ત્વમભિધાય સવિશેષં નિદર્શનં, તત્રૈકેષાં મતેનાગ્નિષ્ટોમસામ ચતુઃસામ કર્તવ્યં ભવતિ તે ચ " નાગ્નિષ્ટોમો નોક્થ્ય ઇતિ વદન્તઃ " યદિ ચૈવં કુર્યુસ્તદા સાર્દ્ધં સ્તોત્રિયં શસ્ત્વા રથન્તરં પૃષ્ઠં રાથન્તરં શસ્ત્રં સાર્દ્ધમનુરૂપં શંસદેવં કૃતેઽગ્નિષ્ટોમસંસ્થમહઃ સમ્પન્નં ભવતીત્યાદિ સાર્થવાદં નિરૂપણમ્ , તથા ચાસ્મિન્પ્રથમેઽહન્યેકેષાં મતેનૈકવિંશતિઃ સવનીયાઃ પશવઃ-તે ચ સર્વે આગ્નેયાઃ તેષાં કર્મ ચ સમાનં ભવતીતિ પ્રતિપાદ્ય પુનરન્યેષાં મતેનાત્ર દ્વે ખિલપરિપઠિતે પશ્વેકાદશિન્યૌ આલભેતેતિ ચ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનમ્, તતઃ સંસ્થિતેઽગ્નિષ્ટોમેઽહનિ પરિહ્વૃતાસુ વસતીવરીષુ ચાધ્વર્યુઃ " પ્રાણાય સ્વાહાઽપાનાય સ્વાહા " ઇત્યાદિદ્વાદશભિરનુવાકૈરન્નહોમાઞ્જુહુયાદિતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમનુવાકગતદ્વાદશસંખ્યાયા માસસંવત્સરાત્મના પ્રશંસનસહિતં ચ વિધાનમ્ , મધ્યમમહરેકવિંશસ્તોમકં ભવતીતિ પ્રતિપાદ્ય તસ્યાદિત્યાદિરૂપેણ પુરુષરૂપેણ પ્રતિષ્ઠારૂપેણ ચ પ્રશંસનં, મધ્યમાહ્નો હૌત્રે પ્રાતઃસવનસમ્બન્ધિવિશેષસ્ય પ્રદર્શનમ્ , તત્ર "અગ્નિં તં મન્યે યો વસુઃ" ઇત્યેતદાશ્વમેધિકં પઙ્ક્તિચ્છન્દસ્કમાજ્યશસ્ત્રં શસ્ત્વા ઐકાહિકમુપશંસતિ તથા બાર્હતં ચ પ્રૌગં માધુચ્છ.ન્દસં ચોભે અપિ શસ્ત્રે ત્રિચશઃ સંશંતીત્યાદિ સાર્થવાદમભિધાનમ્, તતો માધ્યન્દિનસમ્બન્ધિવિશેષસ્ય પ્રદર્શનમ્ , તત્ર મરુત્વતીયશસ્ત્રસમ્બન્ધિવિશેષસ્ય સાર્થવાદં પ્રદર્શનમ્ , તથા નિષ્કેવલ્યશસ્ત્રસમ્બન્ધિવિશેષસ્ય સાર્થવાદં પ્રદર્શનમ્, તતસ્તૃતીયસવનસમ્બન્ધિવિશેષસ્ય પ્રદર્શનં, તત્ર વૈશ્વદેવશસ્ત્રસમ્બન્ધિવિશેષસ્ય સાર્થવાદં પ્રદર્શનમ્, આગ્નિમારુતશસ્ત્રસમ્બન્ધિવિશેષસ્ય સાર્થવાદં પ્રદર્શનમ્ , મધ્યમસ્યાહ્નઃ એતેઽશ્વાદયઃ પઞ્ચદશ પર્યઙ્ગ્યાઃ પશવસ્તથા વસન્તાદિદૈવત્યાઃ કપિઞ્જલાદય આરણ્યાઃ પશવો ભવન્તીતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમભિધાનમ્ , તત્રૈતાનેકવિંશતયે ચાતુર્માસ્યદેવતાભ્ય એકવિંશતિમેકવિંશતિં પશૂનાલભતે ઇતિ સાર્થવાદમેકં પશુકલ્પમુપન્યસ્ય તસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં, મધ્યમે યૂપે સપ્તદશૈવ પશૂનાલભતે ઇતિ સાર્થવાદં પ્રતિપાદ્યાકાશેષુ ત્રયોદશ ત્રયોદશારણ્યાન્પશૂનાલભતે ઇત્યપરસ્ય પશુકલ્પસ્ય સાર્થવાદમભિધાનમ્ , બહિષ્પવમાનસ્તોત્રાત્પુરાઽશ્વં નિક્ત્વોદાનીય તેન સહ પવમાનાય સર્પન્તીતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં પ્રતિપાદનં, સ્તુતે ચ બહિપવમાનેઽશ્વમાસ્તાવમાક્રમયન્તિ સ તત્ર યદ્યવજિઘ્રેદ્વિવર્તેત વા તદા મે યજ્ઞઃ સમૃદ્ધ ઇતિ વિદ્યાદિત્યેવં વિજ્ઞાનકથનમ્ , તતસ્તમશ્વમુપાકૃત્યાધ્વર્યુઃ "હોતરભિષ્ટુહિ" ઇતિ હોત્રે સમ્પ્રેષં દદાતિ, હોતા ચ “ઉપપ્રાગાચ્છસનં-ઉપપ્રાગાત્પરમં" ઇત્યેતદૃગ્દ્વયં વર્જયિત્વા એકાદશભિરૃગ્ભિરભિષ્ટૌતીતિ ચ વિધાનં, " યદક્રન્દઃ" ઇત્યાદ્યાસ્તા એકાદશર્ચસ્ત્રિઃપ્રથમયા ત્રિરુત્તમયા પઞ્ચદશ ભવન્તીત્યભિધાય તસ્યાઃ પઞ્ચદશસંખ્યાયા વજ્રરૂપેણ પ્રશંસનમ્, "ઉપપ્રાગાચ્છસનં - ઉપપ્રાગાત્પરમં" ઇત્યેતદશ્વસૂક્તાદુદ્ધૃતમૃગ્દ્વયં “ મા નો મિત્રો વરુણઃ" ઇત્યેવમાદિ-"ચતુસ્ત્રિંશદ્વાજિનઃ " ઇત્યન્તં સૂક્તઞ્ચાધ્રિગાવાવપેત્તત્રાપ્યેતામન્તિમામૃચ વઙ્ક્રીણામ્પુરસ્તાદ્દધાતીતિ સાભિપ્રાયમેકીયં પક્ષમુપન્યસ્ય ન તથા કુર્યાદિતિ તં પ્રત્યાખ્યાયાન્તિમયર્ચા સાર્દ્ધમેવ સકલં સૂક્તં અન્તે- " ઉપ પ્ર" ઇત્યૃગ્દ્વયં ચાવપેદેવેતિ પક્ષાન્તરવિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ "ઉપ પ્ર" ઇત્યૃગ્દ્વયમુક્ત્વા યદધ્રિગોઃ પરિશિષ્ટં ભવતિ તદાહેત્યભિધાનં, વાસોઽધિવાસો હિરણ્યં ચાશ્વાયોપસ્તીર્ય તસ્મિન્નેનમશ્વમધિસંજ્ઞપયન્તીત્યભિધાનં, સંજ્ઞપ્તેષુ પશુષુ કુમારીપઞ્ચમ્યશ્ચતસ્રો યજમાનપત્ન્યોઽનુચરીણાં ચ ચત્વારિ શતાનિ પાન્નેજનૈરુદાનયન્તીત્યભિધાનમ્ , નિષ્ઠિતેષુ પાન્નેજનેષુ મહિષીમશ્વાયોપનિપાદયન્તીતિ પ્રતિપાદ્યૈનાં મહિષીમધિવાસેન સમ્પ્રોર્ણુવન્તીતિ સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિધાનમ્, અશ્વસ્ય શિશ્નં બહિરાયમ્યાકૃષ્ય ચ મહિષી સ્વોપસ્થે વિદધાતીતિ સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિધાનં, તયોઃ શયાનયોર્યજમાનોઽશ્વમભિમેથતીતિ સવિશેષં સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિધાનં, તતોઽધ્વર્યુઃ કુમારીમભિમેથતિ કુમારી ચ તમધ્વર્યું પ્રત્યભિમેથતીતિ સમન્ત્રકં સપ્રકારકં વિધાનં, તતો બ્રહ્મા મહિષીમભિમેથતિ મહિષ્યાઃ શતં રાજપુત્ર્યોઽનુચર્યશ્ચ બ્રહ્માણં પ્રત્યભિમેથન્તીતિ સમન્ત્રકં સપ્રકારકં વિધાનં, તત ઉદ્ગાતા વાવાતામભિમેથતિ વાવાતાયાઃ શતં રાજન્યા અનુચર્યશ્ચોદ્ગાતારં પ્રત્યભિમેથન્તીતિ સમન્ત્રકં સપ્રકારકં વિધાનં, તતો હોતા પરિવૃક્તામભિમેથતિ પરિવૃક્તાયાઃ શતં સૂતગ્રામણ્યાં દુહિતરોઽનુચર્યશ્ચ હોતારં પ્રત્યભિમેથન્તીતિ સમન્ત્રકં સપ્રકારકં વિધાનં, તતઃ ક્ષત્તા પાલાગલીમભિમેથતિ પાલાગલ્યાઃ શતં ક્ષાત્રસઙ્ગ્રહીતૄણાં દુહિતરોઽનુચર્યશ્ચ ક્ષત્તારં પ્રત્યભિમેથન્તીતિ સમન્ત્રકં સકારકં વિધાનમ્, અભિમેથિકાનાં વાચાં સર્વકામાવાપ્તિપ્રાપકત્વેન પ્રશંસનં, પત્ન્યનુચર્યો મહિષીમુત્થાપયન્તીતરેઽધ્વર્યુબ્રહ્મોદ્ગાત્રાદય ઋત્વિજશ્ચ સુરભિમતીમૃચં પઠન્તીતિ મન્ત્રપ્રતીકસહિતં વિધાનં, યજ્ઞે પૂતાયા વાચો વદનસ્ય પ્રશંસનં, ગોમૃગાજતૂપરાઽશ્વાનાં વપા અવદાયાહરન્તીતિ પ્રતિપાદ્યાશ્વસ્ય વપા નાસ્તીત્યાશઙ્કય તથા ન કુર્યાદિતિ શઙ્કાં નિરસ્ય ચાશ્વસ્યૈવ પ્રત્યક્ષં મેદ આહરેદિતરાશ્ચ નિત્યા ઇત્યેતન્નિરૂપણં, વપાસુ શૃતાસુ સતીષુ સ્વાહાકૃતિભિશ્ચરિત્વા પ્રત્યઞ્ચઃ પ્રતિપરેત્ય સદસિ પૂર્વદ્વારેણ પ્રવિશ્ય યથાધિષ્ણ્યમુપવિશ્ય હોત્રાદય ઋત્વિજો બ્રહ્મોદ્યં વદન્તીતિ નિરૂપણં,
બ્રહ્મોદ્યમ્ - તત્ર હોત્રધ્વર્ય્વોઃ -અધ્વર્યુહોત્રોઃ-બ્રહ્મોદ્ગાત્રોઃ-ઉદ્ગાતૃબ્રહ્મણોશ્ચ પ્રશ્નપ્રતિપ્રશ્નાનાં મન્ત્રૈરેવ પ્રદર્શનં, તતઃ સ્વસ્વધિષ્ણ્યાદુત્થાય સદસોઽધિ પ્રાઞ્ચોઽગ્રેણ હવિર્દ્ધાને આસીનં યજમાનમભ્યાયત્ય યથાયતનં પર્યુપવિશન્તિ હોત્રાદય ઋત્વિજ ઇતિ પ્રતિપાદનં, તતઃ પુનર્હોત્રધ્વર્ય્વોઃ - અધ્વર્યુહોત્રો:-બ્રહ્મોદ્ગાત્રોઃ-ઉદ્ગાતૃબ્રહ્મણોઃ અધ્વર્યુયજમાનયોશ્ચ પ્રશ્નપ્રતિપ્રશ્નાનાં મન્ત્રૈરેવ પ્રદર્શનં, બ્રહ્મોદ્યવદનસ્ય સર્વકામાવાપ્તિરૂપં ફલમિતિ પ્રદર્શનં,
મહિમગ્રહ પૂર્વોઃ - તત્ર ચ ઉદિતે બ્રહ્મોદ્યે ચાધ્વર્યુઃ પ્રવિશ્ય હિરણ્મયેન પાત્રેણ પ્રાજાપત્યં મહિમાનં ગ્રહં ગૃહ્ણાતીતિ વિધાય તસ્ય મહિમગ્રહસ્ય પુરોરુક્પુરોઽનુવાક્યાપ્રૈષયાજ્યાવષટ્કારમન્ત્રાણાં પ્રદર્શનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્ય વષટ્કૃતે એવ હવનમ્--અનુવષટ્કારો નાસ્તિ-સર્વહુતત્વં ચ ભવતીત્યાદિમહિમગ્રહધર્માણાં નિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ વપાપ્રચારણમ્-તત્ર વપાહોમં પ્રક્રમ્યાનેકેષાં પક્ષાણાં નિરૂપણં, તત્ર પ્રથમં પૃથક્પૃથગ્વપાપ્રચરણપક્ષસ્ય નિરૂપણં, તતો જાબાલસ્ય સત્યકામસ્ય મતેન વપાપ્રચરણપ્રકારસ્ય સહેતુકં નિરૂપણં, સૌમાપયોર્માનુતન્તવ્યયોર્મતેન વપાપ્રચરણપ્રકારસ્ય સહેતુકં નિરૂપણં, શૈલાલેર્મતેન સહેતુકં વપાપ્રચરણપ્રકારનિરૂપણં, ભાલ્લવેયસ્ય મતેન સહેતુકં વપાપ્રચરણપ્રકારનિરૂપણં, પ્રાથમ્યેન વિહિતે વપાપ્રચરણપક્ષે શૌનકસ્યેન્દ્રોતસ્ય સમ્મતેઃ કારણાન્તરામિધાનપુરઃસરં પ્રતિપાદનમ્, એવં વપાપ્રચરણે પઞ્ચ પક્ષાનાખ્યાય યાજ્ઞવલ્ક્યમતેન ષષ્ઠસ્ય વપાપ્રચરણપક્ષસ્ય સોપપત્તિકં સપ્રકારકં સકારણં નિરૂપણમ્,
ઉત્તરો મહિમગ્રહઃ - તત્ર હુતાસુ વપાસુ ચાધ્વર્યુઃ પ્રવિશ્ય રાજતેન પાત્રેણ પ્રાજાપત્યં મહિમાનં ગ્રહં ગૃહ્ણાતીતિ તસ્ય મહિમગ્રહસ્ય પુરોરુક્પુરોઽનુવાક્યાપ્રૈષયાજ્યાવષટ્કારમંત્રાણાં પ્રદર્શનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્ય વષટ્કૃતે એવ હવનમ્-અનુવષટ્કારો નાસ્તિ - સર્વહુતત્વં ચ ભવતીત્યાદિમહિમગ્રહધર્માણાં નિરૂપણમ્ , ઇતરપશૂનાં લોહિતાવદાનપ્રકારમનૂદ્યાશ્વસ્ય લોહિતાવદાનપ્રકારનિરૂપણમ્, અશ્વસ્ય લોહિતાવદાને પક્ષાન્તરં નિરૂપ્ય સાત્યયજ્ઞિમતં પ્રદર્શ્ય ચ તદ્દ્વારા પૂર્વોદિતપક્ષસ્યૈવ પ્રતિષ્ઠાપનં, તતઃ પ્રાતરનુષ્ઠેયસ્યોક્થ્યસંસ્થસ્ય મધ્યમસ્યાહ્નઃ સમ્પત્તેઃ સાર્થવાદં નિરૂપણં, તત્રૈકેષાં મતેનૈકવિંશતિઃ સવનીયાઃ પશવઃ પુનરન્યેષાં મતેન ચતુર્વિંશતિઃ સવનીયાઃ પશવઃ - તે ચ સર્વે આગ્નેયાઃ-તેષાં સર્વેષાં કર્મ ચ સમાનં ચેત્યાદિ સાર્થવાદમભિધાનં ચેતિ,
બ્રાહ્મણ

૪ દૈવાપેનેન્દ્રોતેન યાજિતસ્ય પારિક્ષિતસ્ય જનમેજયસ્યદૃષ્ટાન્તેનાશ્વમેધસ્ય બ્રહ્મહત્યાનિરસનરૂપં ફલં ભવતીતિ પ્રતિપાદનમ્, ઉક્તેઽર્થે ગાથયાઽભિગીતસ્ય પ્રદર્શનં, ભીમસેનોગ્રસેનશ્રુતસેનાનાં પારિક્ષિતીયાનાં તથાઽઽહ્ણારદૌર્ગ્રહમરુત્તપાઞ્ચાલાનાં રાજ્ઞાં દૃષ્ટાન્તેનાશ્વમેધિકસ્યાતિરાત્રસંસ્થસ્ય તૃતીયસ્યાહ્નઃ પ્રાકૃતાત્સર્વસ્તોમાતિરાત્રાદધિકા જ્યોતિર્ગૌરાયુરભિજિદ્વિશ્વજિન્મહાવ્રતાપ્તોર્યામાતિરાત્રરૂપાઃ સપ્ત વિકલ્પા ભવંતીતિ સાર્થવાદં ગાથયાઽભિગીતસહિતં ચ વિધાનં, ત્રિષ્વપ્યહઃસુ સ્તોમાન્તરાણિ સોપપત્તિકં પ્રતિપાદ્ય તદ્વતાઽશ્વમેધેન દ્વૈપાયનો રાજા ઈજે ઇતિ ગાથયાઽભિગીતસહિતમભિધાનં, તથા ત્રિષ્વપ્યહઃસુ પવમાનાન્તરાણિ સોપપત્તિકં પ્રતિપાદ્ય તદ્વતાઽશ્વમેધેન દૌષ્યન્તિર્ભરતો રાજા ઈજે ઇતિ ગાથયાઽભિગીતસહિતં પ્રતિપાદનમ્ , અત્રોક્તેઽર્થે દ્વિતીયાતૃતીયાચતુર્થીભિર્ગાથાભિરભિગીતસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનં, ત્રિષ્વપિ દિવસેષુ એકવિંશસ્તોમવતાઽશ્વમેધેન યાજ્ઞતુર ઋષભો રાજા ઈજે ઇતિ ગાથયાઽભિગીતસહિતમભિધાનં, તથા ત્રિષ્વપિ દિવસેષુ ત્રયસ્ત્રિંશવતાઽશ્વમેધેન સાત્રાસહઃ શોણો રાજા ઈજે ઇતિ ગાથયા । ઽભિગીતસહિતમભિધાનમ્ , અસ્મિન્નુક્તેઽર્થે દ્વિતીયાતૃતીયાભ્યાં ગાથાભ્યામભિગીતસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનં, ગોવિનતસ્તોમવતા । ઽશ્વમેધેન સાત્રાજિતઃ શતાનીકો રાજા ઈજે ઇત્યભિધાનં, ગોવિનતસંજ્ઞકસ્તોમસ્ય પ્રકારનિરૂપણં, ગોવિનતસ્તોમવિષયકસ્ય ચતસૃભિર્ગાથાભિરભિગીતસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનમ્, વિજયમધ્યાત્પ્રાચ્યાદિક્રમેણ ચતુર્દિક્ષુ યદુત્પન્નં દ્રવ્યં તત્તેનૈવ ક્રમેણ હોતૃબ્રહ્માધ્વર્યૂદ્ગાતૃભ્યઃ પ્રદેયં ભૂમિપુરુષબ્રાહ્મણસ્વવર્જં યથા સ્યાત્તથેતિ દક્ષિણાદાનવિધાનમ્, ઉદયનીયેષ્ટ્યાં સમાપ્તાયાં સપ્ત મૈત્રાવરુણ્યઃ સપ્ત વૈશ્વદેવ્યઃ સપ્ત બાર્હસ્પત્યા એવમેકવિંશતિં વશા અનૂબન્ધ્યામાલભેતેતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અનૂબન્ધ્યાસમ્બન્ધિન્યા એકવિંશતિસંખ્યાયા માસર્તુલોકાદિત્યાત્મના પ્રશંસનં, તથોદવસાનીયેષ્ટ્યાં સંસ્થિતાયાં મહિષ્યાદિકાશ્ચતસ્રો જાયાઃ --પઞ્ચમીં કુમારીમ્-અનુચરીણાં ચત્વારિ શતાનિ ચ યેન સહ યયાઽભિમેથિકઃ સંવાદઃ કૃતસ્તાસ્તેભ્યો દક્ષિણાત્વેન દદ્યાદિતિ વિધાનં, તતઃ સંવત્સરપર્યન્તં વસન્તાદિક્રમેણ પ્રત્યૃતુ ષટ્ ષડાનેયાનૈન્દ્રાન્પાર્જન્યાન્મારુતાન્વા મૈત્રાવરુણાનૈન્દ્રાવૈષ્ણવાનૈન્દ્રાબાર્હસ્પત્યાનૃપશૂનાલભ્ય યજેતેતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , ઋતુપશુગતષટ્ત્રિંશત્સંખ્યાયાઃ ષટ્ત્રિંશદક્ષરસંખ્યાકબૃહત્યાત્મના પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।