Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 11.1

11.1.1

brāhmaṇaṃ

11.1.2

१ ādhānasya svābhimatakālasya visarjanadvārā yajñādīnāṃ saṃvatsarādyātmanā nirūpaṇam, amāvāsyāyāḥ saṃvatsarātmake yajñe praveśadvārātmanā candrasya ca taddvārapidhāyakatvātmanā praśaṃsanam, amāvāsyāyāmādhānakartavyatāyā vidhānam, uktadvārādikalpanopajīvanenāmāvāsyādhānasya sadṛṣṭāṃtaṃ sanigamanamupapādanam, uktāmāvāsyādhānapraśaṃsārthaṃ āpastambataittirīyaśākhāntaragataṃ nakṣatrādhānamanūdya tasya dūṣaṇaṃ, ādhānopakramasya vivakṣitāmāvāsyāviśeṣasya pradarśanaṃ, tasminnahni cando bhūmyāṃ vasati tadupajīvino devādyā apīmaṃ lokamadhivasantītyabhidhānaṃ, etenāmāvāsyātiśayena tasyāmādhānamatipraśastamityuktvā tasyoktārthasya nigamanaṃ, uktāmāvāsyāyāṃ ṛkṣaviśeṣa sambandharūpaguṇasya vidhānaṃ phalaviśeṣe / hetvamidhānaṃ ca, itthamamāvāsyādhānaṃ bahuśaḥ praśasya tannigamanaṃ, itthamādhānena gārhapatyādyagnisvarūpasiddhau tanniṣpādyānāṃ darśapūrṇamāsānāmaniyamena prāraṃbhe prāpte tasya niyamanaṃ cetyādi /
brāhmaṇaṃ

11.1.3

२ evamādhānasyāmāvāsyālakṣaṇaṃ prāraṃbhakālaṃ niyamya darśapūrṇamāsayorapyupavasathakālasya nirṇinīṣayā''dau ca tatratyānāmāhutīnāṃ saṃkhyāviśeṣamupajīvya stotumupodghātakathanaṃ, evamagneryajñayonitvapradarśanadvārā tatsakāśādyajñasyotpattimupodghātatvena pratipādya tatratyānāmāhutīnāmagnerutpadyamānānāṃ daśasaṃkhyāsampādanasya saprayojanaṃ nirūpaṇaṃ, sahetukāṃ nyūnāṃ navasaṃkhyāmupajīvya praśaṃsanaṃ, pradhānānantarabhāvisviṣṭakṛdyāgāpekṣayā'dhikāmekādaśasaṃkhyāmupajīvya praśaṃsanaṃ, itthamiṣṭiviṣaye sviṣṭakṛtaḥ sampattimabhidhāya paśuyāgaviṣayo viśeṣo vidyata ityabhipretya tadviśeṣamupajīvya praśaṃsanaṃ, darśapūrṇamāsayoranuyājasaṃkhyopajīvanena sampatterabhidhānam, itthamekaikaṃ praśasya sviṣṭakṛdanuyājānāṃ sambhūya praśaṃsanam, evamekena nyūnatvaṃ caturbhiratiriktatvaṃ ca pratipādya taddvārā praśasyādhunā dvābhyāṃ nyūnatvaṃ pañcabhiratiriktatvaṃ ca pratipādya taddvārā praśaṃsanaṃ, prakṛtāyāḥ sampatternigamanaṃ, yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta triṃśataṃ vā varṣāṇīti pakṣadvayaṃ tasya pratipādanaṃ, tatrājiprāptiyogyasya kālasya vidhānaṃ, saṃvatsarātmakayajñasambadhinīnāṃ rātrīṇāmāptaye pañcadaśa varṣāṇi punarahnāmāptaye ca pañcadaśa varṣāṇi tābhyāṃ yaṣṭayamiti vidhānam, evamuktāhorātravibhāgena saṃvatsaraprāptimanūdya sopapattikaṃ tatpraśaṃsanam, uktārthaṃ viditvā yaṣṭuḥ phalapratipādanaṃ, pratipāditasyārthasya nigamanaṃ cetyādi /
brāhmaṇaṃ

11.1.4

३ paurṇamāsayāge darśayāge ca nivṛtte krameṇānunirvāpyasya haviṣo'nuṣṭhānaprakārasahitaṃ vidhānaṃ, vaimṛdhasya haviṣoanunirvapaṇamanūdya tatpraśaṃsanaṃ, darśayāge vihitamanunirvāpyaṃ haviranūdya tatpraśaṃsanam, anunirvāpyapakṣasya nigamanam, anunirvāpyābhāvapakṣasyābhidhānam, uktasya prayojanasyānunirvāpyamantareṇāpi siddhiṃ vaktuṃ tasyānuvadanaṃ, darśayāge'nunirvāpyasyāpi prayojanasyārthavādapuraḥsaraṃ samarthanaṃ, imameva pakṣamupodbalayitumanunirvāpyapakṣe doṣapradarśanaṃ, anunirvāpyasyopasaṃharaṇaṃ, anunirvāpyarahitayorevaitayoranuṣṭhānasya pāpahatihetutvena prajātihetutvena ca praśaṃsanaṃ, anunirvāpapakṣe tasya prātisvikaṃ yatkiñciddakṣiṇātvena dātavyamiti śaṅkāsamādhānasahitaṃ vidhānaṃ, prakṛtasyārthasyopasaṃharaṇaṃ, vartiṣyamāṇaprayogajātasya viṣayapradarśanaṃ cetyādi /
brāhmaṇaṃ

11.1.5

४ darśayāge purastāñcandradarśane naimittikī trihaviṣkā'bhyudayeṣṭiḥ--tatra abhyudayanimittasya karmaṇo vidhitsayā tannimittasya saṃbhāvanāyā ādau kathanaṃ, evaṃ nimittasaṃbhāvanāmuktvā candradarśane sati kālaviśeṣopajīvanena kartavyāyā batacaryāyā nirūpaṇaṃ tatkālavidhānaṃ ca, uktavratacaryākaraṇāśaktau havirnirvāpottarakāla ca kartavyaprakāranirūpaṇaṃ, ubhayatrāpyuktātprakārātprakārāntarakathanaṃ, tatra tayoścarvādhāratayā upasarjanatvamayuktamityabhidhānaṃ, vihitāṃkī naimittikīmabhyudayeṣṭimanūdya prayojanakathanena tasyāḥ praśaṃsanaṃ, asyāmabhyudayeṣṭau yathāśakti dakṣiṇāṃ dadyāditi vidhānaṃ, candrodaye doṣadarśanānnirdiṣṭapakṣakathanaṃ cetyādi /
brāhmaṇaṃ

11.1.6

५ darśayāge paścāccandradarśane naimittikī trihaviṣkā'bhyuditeṣṭiḥ--tatra darśayāge paścāccandradarśane pūrvavannaimittikyāstrihaviṣkābhyuditeṣṭervidhitsayā tannimittasya sambhāvanāyā ādāvupapādanaṃ, candragataṃ doṣamupanyasya taddhetutvena candradarśanātprāgevopavasathaḥ śuddhāyāmamāyāṃ kārya iti pratipādanaṃ, darśayāgasyātikrāṃtakālatve doṣamupanyasya tatrānuṣṭhānaprakāranirūpaṇaṃ, asyā iṣṭestrihaviṣkatvaṃ pratipādya krameṇa teṣāṃ haviṣāṃ pradarśanaṃ, tāni havīṃṣi krameṇānūdya teṣu devatāsambandhādikasyopapādanaṃ, asyā iṣṭeḥ phalapradarśanaṃ, asyāmiṣṭau codakaprāpteṣvaṅgeṣu viśeṣasya vidhānaṃ, tatra ājyabhāgayoḥ sviṣṭakṛti ca yājyā'nuvākyāsu yāthākāmyatvasya pradarśanaṃ, dakṣiṇādravyaṃ vidhāya tasya praśaṃsanaṃ, anyadapi dravyaṃ deyamiti pradarśanaṃ, etāvadeveti dakṣiṇādravyasya niyamo nābhipreta iti kathanaṃ, uktanimittābhāve'pi paśukāmanayaiṣeṣṭiḥ kāryeti vidhānaṃ cetyādi /
brāhmaṇaṃ

11.1.7

६ sṛṣṭibrāhmaṇam--tatra darśapūrṇamāsayoḥ sarvātmakalakṣaṇavairājapadaprāptisādhanatvasya vivakṣayā tadupodghātatvenākhyāyikayā sṛṣṭeḥ pratipādanaṃ, tatrāpyakhilajagatkāraṇamayasya prajāpaterupādānasyāṇḍasyotpatterabhidhānaṃ, tasmādaṇḍātsaṃvatsare'tīte prajāpaterutpatterabhidhānaṃ, etadṛṣṭāntenādhunātanalokikyāḥ sarvasṛṣṭeḥ sādhāraṇyena saṃvatsarasādhyatvapratipādanaṃ, sa prajāpatirutpattyanaṃtaraṃ saṃvatsare'tīte vyājihīrṣayā yat “ bhūrbhuvaḥ svaḥ" iti bhāṣitavāṃstasmādvyāhṛtitrayādbhūrādivācyalokatrayaṃ sṛṣṭamabhūdityādipratipādanaṃ, prajāpatyukteḥ kumārokteścānyadapi sāmyamastīti kāryakāraṇabhāvapuraḥsaraṃ pratipādanaṃ, hemantaśiśirayoḥ samāsābhiprāyeṇa pañcasaṃkhyartusṛṣṭerabhidhānaṃ, tataḥ prajāpateḥ sahasrāyuṣṭvaṃ sadṛṣṭāntaṃ sakāraṇamupapādya tasminnevāyuṣi tatkartṛkadevāsurasṛṣṭerabhidhāna, tatrāsurāndṛṣṭvā pāpā ete mayā sṛṣṭā iti vicārya prajāpatinā tadānīmeva te parābhavaṃ prāpitā iti yathāyathamupapādanaṃ, uktārthadārḍhyāya ṛcaḥ saṃvādapradarśanaṃ, prakṛtāṃ sṛṣṭimanusandhāyāhorātrasamudāyarūpasya saṃvatsarasya sṛṣṭerabhidhānaṃ, etadvedituḥ phalābhidhāna, saṃvatsaraprajāpatyorekātmyasya pratipādanaṃ, prajāpateradhidevatānāṃ sṛṣṭerabhidhānaṃ tatastā adhidevatā api puruṣārthaṃ sādhayituṃ prajāpativadvavṛtire tata etaṃ darśapūrṇamāsayāgaṃ dṛṣṭvā tena sārvātmyamakāmayantetyabhidhāya tasya sārvātmyasyābātmakatvadvāropapādanaṃ, itthaṃ parameṣṭhī svayaṃ sārvātmyaṃ prāpya piturapi tatprāptaye etenāyājayadityabhidhānaṃ, prāṇarūpatāprāptirvāgrūpatāprāptiśca darśapūrṇamāsayoḥ phalamiti pratipādanaṃ, annādādirūpaphalaprāptihetutāyā apyabhidhānaṃ, uktamarthajātaṃ sambhūyānūdyedānīntanayajamānasyāpi darśapūrṇamāsayāgena tādṛkphalaprāptirbhavatītyabhidhānaṃ, prāgādicatasṛṇāṃ mukhyadiśāṃ dyulokādīnāṃ ca sṛṣṭimabhidhāya teṣāmubhayeṣāṃ prayājājyabhāgasviṣṭakṛdanuyājarūpābhirekādaśabhirāhutibhirjayo jāta ityabhidhānaṃ, caturbhiḥ patnīsaṃyājayāgairāgneyyādyavāntaradiśāṃ jayo jāta iti sahetukaṃ pratipādanaṃ, iḍayā jetavyaṃ pratipādyoktāyā ādhidaivikyāḥ sampatternigamanaṃ, darśapūrṇamāsayoradhyātmasampatterabhidhānaṃ, tatra pañcaprayājānāṃ prāṇapañcakatvaṃ-ājyabhāgayoścakṣurdvitayatvaṃ-sviṣṭakṛtaḥ pāyurūpatvaṃ-trayāṇāmanuyājānāmaṇḍābhyāṃ saha śiśnarūpatritayatvaṃ --caturṇāṃ patnīsaṃyājānāṃ bāhudvayorudvayarūpatvaṃ-yājyā'nuvākyānāṃ haviṣāṃ ca krameṇa dhātudvayarūpatvaṃ-māṃsasya havīrūpatvaṃ cetyādikasya sopapattikamabhidhānam, asyā adhidaivādhyātmasampatteḥ phalanirūpaṇaṃ, tānyetāni prayājānuyājādīni prācyodīcyānyaṃgajātāni tatpratiniyatāvayavarūpatayā yajñaśarīraniṣpādakānīti sarveṣṭitantrasādhāraṇānīti pratipādyānyeṣāṃ pradhānahaviṣāmāvāpoddhārayogyatāyāḥ pratipādanaṃ, uktānāmaṅgāhutīnāṃ sambhūya yajñapuruṣāvayavabhūtaṣoḍaśakalārūpatvena praśaṃsanaṃ cetyādi
brāhmaṇaṃ

11.1.8

७ darśapūrṇamāsayāgīyavratopāyanamīmāṃsā-tatra pratijñāpūrvakaṃ darśapūrṇamāsayāge vratopāyanaviṣaye mīmāṃsākaraṇaṃ, tatrāśanānaśanayordoṣaṃ pradarśya tadā ki kuryādityapekṣāyāmāraṇyamoṣadhyādikamaśnīyāditi sthāpanam, etadāraṇyāśanamapi pūrvapakṣīkṛtya tatra sambhavatpakṣāntarāṇyupanyasya taddūṣaṇam, aśanapakṣe doṣasya duṣparihāratvādanaśanapakṣoktadoṣa eva pariśiṣyata ityabhidhānaṃ, asyāpi doṣasya praśnapūrvakaṃ svayaṃ śrutyaiva parihāraḥ kriyata ityabhidhānaṃ, parvarātrau vihitaṃ svayaṃ homamanūdya tasya praśaṃsanaṃ cetyādi /
brāhmaṇaṃ

८ uktavighaṃ vratamupeyuṣo yajamānasya havīrūpatāpratipādanadvārā tasminniṣkrayaṇahetutāṃ darśapūrṇamāsayāgasya pratipādayitumākhyāyikayā yajñotpatterabhidhānaṃ, tatrāsurāṇāṃ kṛtyapratipādanaṃ, prasaṅgādatimāno na kartavya iti sakāraṇamasuradṛṣṭāntena pratipādanam, itthamasuraiḥ kṛtamuktvā devaiḥ kṛtasya pradarśanaṃ, tatra sahetukaṃ prajāpatiyajñayostādātmyavyavahārasyopapādanam, itthamākhyāyikayā siddhamarthaṃ prakṛte yojayitvā tasya dṛṣṭāntena sakāraṇamupapādanaṃ, kṛtsnayajñasya niṣkrayaṇaprakārasya sopapattikaṃ nirūpaṇaṃ, tatra prasaṅgādanvāhāryanāmanirvacanam, uktārthasya nigamanaṃ, niṣkrītasya yajñasyopayogakathanaṃ cetyādi /

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc