શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 11.1

બ્રાહ્મણં

૧ આધાનસ્ય સ્વાભિમતકાલસ્ય વિસર્જનદ્વારા યજ્ઞાદીનાં સંવત્સરાદ્યાત્મના નિરૂપણમ્, અમાવાસ્યાયાઃ સંવત્સરાત્મકે યજ્ઞે પ્રવેશદ્વારાત્મના ચન્દ્રસ્ય ચ તદ્દ્વારપિધાયકત્વાત્મના પ્રશંસનમ્, અમાવાસ્યાયામાધાનકર્તવ્યતાયા વિધાનમ્, ઉક્તદ્વારાદિકલ્પનોપજીવનેનામાવાસ્યાધાનસ્ય સદૃષ્ટાંતં સનિગમનમુપપાદનમ્, ઉક્તામાવાસ્યાધાનપ્રશંસાર્થં આપસ્તમ્બતૈત્તિરીયશાખાન્તરગતં નક્ષત્રાધાનમનૂદ્ય તસ્ય દૂષણં, આધાનોપક્રમસ્ય વિવક્ષિતામાવાસ્યાવિશેષસ્ય પ્રદર્શનં, તસ્મિન્નહ્નિ ચન્દો ભૂમ્યાં વસતિ તદુપજીવિનો દેવાદ્યા અપીમં લોકમધિવસન્તીત્યભિધાનં, એતેનામાવાસ્યાતિશયેન તસ્યામાધાનમતિપ્રશસ્તમિત્યુક્ત્વા તસ્યોક્તાર્થસ્ય નિગમનં, ઉક્તામાવાસ્યાયાં ઋક્ષવિશેષ સમ્બન્ધરૂપગુણસ્ય વિધાનં ફલવિશેષે । હેત્વમિધાનં ચ, ઇત્થમમાવાસ્યાધાનં બહુશઃ પ્રશસ્ય તન્નિગમનં, ઇત્થમાધાનેન ગાર્હપત્યાદ્યગ્નિસ્વરૂપસિદ્ધૌ તન્નિષ્પાદ્યાનાં દર્શપૂર્ણમાસાનામનિયમેન પ્રારંભે પ્રાપ્તે તસ્ય નિયમનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૨ એવમાધાનસ્યામાવાસ્યાલક્ષણં પ્રારંભકાલં નિયમ્ય દર્શપૂર્ણમાસયોરપ્યુપવસથકાલસ્ય નિર્ણિનીષયાઽઽદૌ ચ તત્રત્યાનામાહુતીનાં સંખ્યાવિશેષમુપજીવ્ય સ્તોતુમુપોદ્ઘાતકથનં, એવમગ્નેર્યજ્ઞયોનિત્વપ્રદર્શનદ્વારા તત્સકાશાદ્યજ્ઞસ્યોત્પત્તિમુપોદ્ઘાતત્વેન પ્રતિપાદ્ય તત્રત્યાનામાહુતીનામગ્નેરુત્પદ્યમાનાનાં દશસંખ્યાસમ્પાદનસ્ય સપ્રયોજનં નિરૂપણં, સહેતુકાં ન્યૂનાં નવસંખ્યામુપજીવ્ય પ્રશંસનં, પ્રધાનાનન્તરભાવિસ્વિષ્ટકૃદ્યાગાપેક્ષયાઽધિકામેકાદશસંખ્યામુપજીવ્ય પ્રશંસનં, ઇત્થમિષ્ટિવિષયે સ્વિષ્ટકૃતઃ સમ્પત્તિમભિધાય પશુયાગવિષયો વિશેષો વિદ્યત ઇત્યભિપ્રેત્ય તદ્વિશેષમુપજીવ્ય પ્રશંસનં, દર્શપૂર્ણમાસયોરનુયાજસંખ્યોપજીવનેન સમ્પત્તેરભિધાનમ્, ઇત્થમેકૈકં પ્રશસ્ય સ્વિષ્ટકૃદનુયાજાનાં સમ્ભૂય પ્રશંસનમ્, એવમેકેન ન્યૂનત્વં ચતુર્ભિરતિરિક્તત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય તદ્દ્વારા પ્રશસ્યાધુના દ્વાભ્યાં ન્યૂનત્વં પઞ્ચભિરતિરિક્તત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય તદ્દ્વારા પ્રશંસનં, પ્રકૃતાયાઃ સમ્પત્તેર્નિગમનં, યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત ત્રિંશતં વા વર્ષાણીતિ પક્ષદ્વયં તસ્ય પ્રતિપાદનં, તત્રાજિપ્રાપ્તિયોગ્યસ્ય કાલસ્ય વિધાનં, સંવત્સરાત્મકયજ્ઞસમ્બધિનીનાં રાત્રીણામાપ્તયે પઞ્ચદશ વર્ષાણિ પુનરહ્નામાપ્તયે ચ પઞ્ચદશ વર્ષાણિ તાભ્યાં યષ્ટયમિતિ વિધાનમ્, એવમુક્તાહોરાત્રવિભાગેન સંવત્સરપ્રાપ્તિમનૂદ્ય સોપપત્તિકં તત્પ્રશંસનમ્, ઉક્તાર્થં વિદિત્વા યષ્ટુઃ ફલપ્રતિપાદનં, પ્રતિપાદિતસ્યાર્થસ્ય નિગમનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૩ પૌર્ણમાસયાગે દર્શયાગે ચ નિવૃત્તે ક્રમેણાનુનિર્વાપ્યસ્ય હવિષોઽનુષ્ઠાનપ્રકારસહિતં વિધાનં, વૈમૃધસ્ય હવિષોઅનુનિર્વપણમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, દર્શયાગે વિહિતમનુનિર્વાપ્યં હવિરનૂદ્ય તત્પ્રશંસનમ્, અનુનિર્વાપ્યપક્ષસ્ય નિગમનમ્, અનુનિર્વાપ્યાભાવપક્ષસ્યાભિધાનમ્, ઉક્તસ્ય પ્રયોજનસ્યાનુનિર્વાપ્યમન્તરેણાપિ સિદ્ધિં વક્તું તસ્યાનુવદનં, દર્શયાગેઽનુનિર્વાપ્યસ્યાપિ પ્રયોજનસ્યાર્થવાદપુરઃસરં સમર્થનં, ઇમમેવ પક્ષમુપોદ્બલયિતુમનુનિર્વાપ્યપક્ષે દોષપ્રદર્શનં, અનુનિર્વાપ્યસ્યોપસંહરણં, અનુનિર્વાપ્યરહિતયોરેવૈતયોરનુષ્ઠાનસ્ય પાપહતિહેતુત્વેન પ્રજાતિહેતુત્વેન ચ પ્રશંસનં, અનુનિર્વાપપક્ષે તસ્ય પ્રાતિસ્વિકં યત્કિઞ્ચિદ્દક્ષિણાત્વેન દાતવ્યમિતિ શઙ્કાસમાધાનસહિતં વિધાનં, પ્રકૃતસ્યાર્થસ્યોપસંહરણં, વર્તિષ્યમાણપ્રયોગજાતસ્ય વિષયપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૪ દર્શયાગે પુરસ્તાઞ્ચન્દ્રદર્શને નૈમિત્તિકી ત્રિહવિષ્કાઽભ્યુદયેષ્ટિઃ--તત્ર અભ્યુદયનિમિત્તસ્ય કર્મણો વિધિત્સયા તન્નિમિત્તસ્ય સંભાવનાયા આદૌ કથનં, એવં નિમિત્તસંભાવનામુક્ત્વા ચન્દ્રદર્શને સતિ કાલવિશેષોપજીવનેન કર્તવ્યાયા બતચર્યાયા નિરૂપણં તત્કાલવિધાનં ચ, ઉક્તવ્રતચર્યાકરણાશક્તૌ હવિર્નિર્વાપોત્તરકાલ ચ કર્તવ્યપ્રકારનિરૂપણં, ઉભયત્રાપ્યુક્તાત્પ્રકારાત્પ્રકારાન્તરકથનં, તત્ર તયોશ્ચર્વાધારતયા ઉપસર્જનત્વમયુક્તમિત્યભિધાનં, વિહિતાંકી નૈમિત્તિકીમભ્યુદયેષ્ટિમનૂદ્ય પ્રયોજનકથનેન તસ્યાઃ પ્રશંસનં, અસ્યામભ્યુદયેષ્ટૌ યથાશક્તિ દક્ષિણાં દદ્યાદિતિ વિધાનં, ચન્દ્રોદયે દોષદર્શનાન્નિર્દિષ્ટપક્ષકથનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૫ દર્શયાગે પશ્ચાચ્ચન્દ્રદર્શને નૈમિત્તિકી ત્રિહવિષ્કાઽભ્યુદિતેષ્ટિઃ--તત્ર દર્શયાગે પશ્ચાચ્ચન્દ્રદર્શને પૂર્વવન્નૈમિત્તિક્યાસ્ત્રિહવિષ્કાભ્યુદિતેષ્ટેર્વિધિત્સયા તન્નિમિત્તસ્ય સમ્ભાવનાયા આદાવુપપાદનં, ચન્દ્રગતં દોષમુપન્યસ્ય તદ્ધેતુત્વેન ચન્દ્રદર્શનાત્પ્રાગેવોપવસથઃ શુદ્ધાયામમાયાં કાર્ય ઇતિ પ્રતિપાદનં, દર્શયાગસ્યાતિક્રાંતકાલત્વે દોષમુપન્યસ્ય તત્રાનુષ્ઠાનપ્રકારનિરૂપણં, અસ્યા ઇષ્ટેસ્ત્રિહવિષ્કત્વં પ્રતિપાદ્ય ક્રમેણ તેષાં હવિષાં પ્રદર્શનં, તાનિ હવીંષિ ક્રમેણાનૂદ્ય તેષુ દેવતાસમ્બન્ધાદિકસ્યોપપાદનં, અસ્યા ઇષ્ટેઃ ફલપ્રદર્શનં, અસ્યામિષ્ટૌ ચોદકપ્રાપ્તેષ્વઙ્ગેષુ વિશેષસ્ય વિધાનં, તત્ર આજ્યભાગયોઃ સ્વિષ્ટકૃતિ ચ યાજ્યાઽનુવાક્યાસુ યાથાકામ્યત્વસ્ય પ્રદર્શનં, દક્ષિણાદ્રવ્યં વિધાય તસ્ય પ્રશંસનં, અન્યદપિ દ્રવ્યં દેયમિતિ પ્રદર્શનં, એતાવદેવેતિ દક્ષિણાદ્રવ્યસ્ય નિયમો નાભિપ્રેત ઇતિ કથનં, ઉક્તનિમિત્તાભાવેઽપિ પશુકામનયૈષેષ્ટિઃ કાર્યેતિ વિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૬ સૃષ્ટિબ્રાહ્મણમ્--તત્ર દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સર્વાત્મકલક્ષણવૈરાજપદપ્રાપ્તિસાધનત્વસ્ય વિવક્ષયા તદુપોદ્ઘાતત્વેનાખ્યાયિકયા સૃષ્ટેઃ પ્રતિપાદનં, તત્રાપ્યખિલજગત્કારણમયસ્ય પ્રજાપતેરુપાદાનસ્યાણ્ડસ્યોત્પત્તેરભિધાનં, તસ્માદણ્ડાત્સંવત્સરેઽતીતે પ્રજાપતેરુત્પત્તેરભિધાનં, એતદૃષ્ટાન્તેનાધુનાતનલોકિક્યાઃ સર્વસૃષ્ટેઃ સાધારણ્યેન સંવત્સરસાધ્યત્વપ્રતિપાદનં, સ પ્રજાપતિરુત્પત્ત્યનંતરં સંવત્સરેઽતીતે વ્યાજિહીર્ષયા યત્ “ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ" ઇતિ ભાષિતવાંસ્તસ્માદ્વ્યાહૃતિત્રયાદ્ભૂરાદિવાચ્યલોકત્રયં સૃષ્ટમભૂદિત્યાદિપ્રતિપાદનં, પ્રજાપત્યુક્તેઃ કુમારોક્તેશ્ચાન્યદપિ સામ્યમસ્તીતિ કાર્યકારણભાવપુરઃસરં પ્રતિપાદનં, હેમન્તશિશિરયોઃ સમાસાભિપ્રાયેણ પઞ્ચસંખ્યર્તુસૃષ્ટેરભિધાનં, તતઃ પ્રજાપતેઃ સહસ્રાયુષ્ટ્વં સદૃષ્ટાન્તં સકારણમુપપાદ્ય તસ્મિન્નેવાયુષિ તત્કર્તૃકદેવાસુરસૃષ્ટેરભિધાન, તત્રાસુરાન્દૃષ્ટ્વા પાપા એતે મયા સૃષ્ટા ઇતિ વિચાર્ય પ્રજાપતિના તદાનીમેવ તે પરાભવં પ્રાપિતા ઇતિ યથાયથમુપપાદનં, ઉક્તાર્થદાર્ઢ્યાય ઋચઃ સંવાદપ્રદર્શનં, પ્રકૃતાં સૃષ્ટિમનુસન્ધાયાહોરાત્રસમુદાયરૂપસ્ય સંવત્સરસ્ય સૃષ્ટેરભિધાનં, એતદ્વેદિતુઃ ફલાભિધાન, સંવત્સરપ્રજાપત્યોરેકાત્મ્યસ્ય પ્રતિપાદનં, પ્રજાપતેરધિદેવતાનાં સૃષ્ટેરભિધાનં તતસ્તા અધિદેવતા અપિ પુરુષાર્થં સાધયિતું પ્રજાપતિવદ્વવૃતિરે તત એતં દર્શપૂર્ણમાસયાગં દૃષ્ટ્વા તેન સાર્વાત્મ્યમકામયન્તેત્યભિધાય તસ્ય સાર્વાત્મ્યસ્યાબાત્મકત્વદ્વારોપપાદનં, ઇત્થં પરમેષ્ઠી સ્વયં સાર્વાત્મ્યં પ્રાપ્ય પિતુરપિ તત્પ્રાપ્તયે એતેનાયાજયદિત્યભિધાનં, પ્રાણરૂપતાપ્રાપ્તિર્વાગ્રૂપતાપ્રાપ્તિશ્ચ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ ફલમિતિ પ્રતિપાદનં, અન્નાદાદિરૂપફલપ્રાપ્તિહેતુતાયા અપ્યભિધાનં, ઉક્તમર્થજાતં સમ્ભૂયાનૂદ્યેદાનીન્તનયજમાનસ્યાપિ દર્શપૂર્ણમાસયાગેન તાદૃક્ફલપ્રાપ્તિર્ભવતીત્યભિધાનં, પ્રાગાદિચતસૃણાં મુખ્યદિશાં દ્યુલોકાદીનાં ચ સૃષ્ટિમભિધાય તેષામુભયેષાં પ્રયાજાજ્યભાગસ્વિષ્ટકૃદનુયાજરૂપાભિરેકાદશભિરાહુતિભિર્જયો જાત ઇત્યભિધાનં, ચતુર્ભિઃ પત્નીસંયાજયાગૈરાગ્નેય્યાદ્યવાન્તરદિશાં જયો જાત ઇતિ સહેતુકં પ્રતિપાદનં, ઇડયા જેતવ્યં પ્રતિપાદ્યોક્તાયા આધિદૈવિક્યાઃ સમ્પત્તેર્નિગમનં, દર્શપૂર્ણમાસયોરધ્યાત્મસમ્પત્તેરભિધાનં, તત્ર પઞ્ચપ્રયાજાનાં પ્રાણપઞ્ચકત્વં-આજ્યભાગયોશ્ચક્ષુર્દ્વિતયત્વં-સ્વિષ્ટકૃતઃ પાયુરૂપત્વં-ત્રયાણામનુયાજાનામણ્ડાભ્યાં સહ શિશ્નરૂપત્રિતયત્વં --ચતુર્ણાં પત્નીસંયાજાનાં બાહુદ્વયોરુદ્વયરૂપત્વં-યાજ્યાઽનુવાક્યાનાં હવિષાં ચ ક્રમેણ ધાતુદ્વયરૂપત્વં-માંસસ્ય હવીરૂપત્વં ચેત્યાદિકસ્ય સોપપત્તિકમભિધાનમ્, અસ્યા અધિદૈવાધ્યાત્મસમ્પત્તેઃ ફલનિરૂપણં, તાન્યેતાનિ પ્રયાજાનુયાજાદીનિ પ્રાચ્યોદીચ્યાન્યંગજાતાનિ તત્પ્રતિનિયતાવયવરૂપતયા યજ્ઞશરીરનિષ્પાદકાનીતિ સર્વેષ્ટિતન્ત્રસાધારણાનીતિ પ્રતિપાદ્યાન્યેષાં પ્રધાનહવિષામાવાપોદ્ધારયોગ્યતાયાઃ પ્રતિપાદનં, ઉક્તાનામઙ્ગાહુતીનાં સમ્ભૂય યજ્ઞપુરુષાવયવભૂતષોડશકલારૂપત્વેન પ્રશંસનં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણં

૭ દર્શપૂર્ણમાસયાગીયવ્રતોપાયનમીમાંસા-તત્ર પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં દર્શપૂર્ણમાસયાગે વ્રતોપાયનવિષયે મીમાંસાકરણં, તત્રાશનાનશનયોર્દોષં પ્રદર્શ્ય તદા કિ કુર્યાદિત્યપેક્ષાયામારણ્યમોષધ્યાદિકમશ્નીયાદિતિ સ્થાપનમ્, એતદારણ્યાશનમપિ પૂર્વપક્ષીકૃત્ય તત્ર સમ્ભવત્પક્ષાન્તરાણ્યુપન્યસ્ય તદ્દૂષણમ્, અશનપક્ષે દોષસ્ય દુષ્પરિહારત્વાદનશનપક્ષોક્તદોષ એવ પરિશિષ્યત ઇત્યભિધાનં, અસ્યાપિ દોષસ્ય પ્રશ્નપૂર્વકં સ્વયં શ્રુત્યૈવ પરિહારઃ ક્રિયત ઇત્યભિધાનં, પર્વરાત્રૌ વિહિતં સ્વયં હોમમનૂદ્ય તસ્ય પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૮ ઉક્તવિઘં વ્રતમુપેયુષો યજમાનસ્ય હવીરૂપતાપ્રતિપાદનદ્વારા તસ્મિન્નિષ્ક્રયણહેતુતાં દર્શપૂર્ણમાસયાગસ્ય પ્રતિપાદયિતુમાખ્યાયિકયા યજ્ઞોત્પત્તેરભિધાનં, તત્રાસુરાણાં કૃત્યપ્રતિપાદનં, પ્રસઙ્ગાદતિમાનો ન કર્તવ્ય ઇતિ સકારણમસુરદૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપાદનમ્, ઇત્થમસુરૈઃ કૃતમુક્ત્વા દેવૈઃ કૃતસ્ય પ્રદર્શનં, તત્ર સહેતુકં પ્રજાપતિયજ્ઞયોસ્તાદાત્મ્યવ્યવહારસ્યોપપાદનમ્, ઇત્થમાખ્યાયિકયા સિદ્ધમર્થં પ્રકૃતે યોજયિત્વા તસ્ય દૃષ્ટાન્તેન સકારણમુપપાદનં, કૃત્સ્નયજ્ઞસ્ય નિષ્ક્રયણપ્રકારસ્ય સોપપત્તિકં નિરૂપણં, તત્ર પ્રસઙ્ગાદન્વાહાર્યનામનિર્વચનમ્, ઉક્તાર્થસ્ય નિગમનં, નિષ્ક્રીતસ્ય યજ્ઞસ્યોપયોગકથનં ચેત્યાદિ ।