Shatapatha Brahmana · Chapter 10.5.2
१०.५.२ maṇḍalapuruṣopāsanaṃ brāhmaṇam
yadetanmaṇḍalaṃ tapati tanmahadukthaṃ tā ṛcaḥ sa ṛcāṃ loko'tha yadetadarcirdīpyate tanmahāvrataṃ tāni sāmāni sa sāmnāṃ loko'tha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ so'gnistāni yajūṃṣi sa yajuṣāṃ lokaḥ -
saiṣā trayyeva vidyā tapati taddhaitadapyavidvāṃsa āhustrayī vā eṣā vidyā tapatīti vāgghaiva tatpaśyantī vadati -
sa eṣa eva mṛtyuḥ/ ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo'thaitadamṛtaṃ yadetadarcirdīpyate tasmānmṛtyurna mriyate'mṛte hyantastasmādu na dṛśyate'mṛte hyantaḥ -
tadeṣa śloko bhavati antaraṃ mṛtyoramṛtamityavaraṃ hyetanmṛtyoramṛtaṃ mṛtyāvamṛtamāhitamityetasminhi puruṣa etanmaṇḍalaṃ pratiṣṭhitaṃ tapati mṛtyurvivasvantaṃ vasta ityasau vā ādityo vivasvāneṣa hyahorātre vivaste tameṣa vaste sarvato hyenena parivṛto mṛtyorātmā vivasvatītyetasminhi maṇḍala etasya puruṣasyātmaitadeṣa śloko bhavati -
tayorvā etayoḥ ubhayoretasya cārciṣa etasya ca puruṣasyaitanmaṇḍalaṃ pratiṣṭhā tasmānmahadukthaṃ parasmai na śaṃsennedetāṃ pratiṣṭhāṃ chinadā ityetāṃ ha sa pratiṣṭhāṃ chintte yo mahadukthaṃ parasmai śaṃsati tasmādukthaśasaṃ bhūyiṣṭhaṃ paricakṣate pratiṣṭhāchinno hi bhavatītyadhidevatam -
athādhiyajñam yadetanmaṇḍalaṃ tapatyayaṃ sa rukmo'tha yadetadarcirdīpyata idaṃ tatpuṣkaraparṇamāpo hyetā āpaḥ puṣkaraparṇamatha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo'yameva sa yo'yaṃ hiraṇmayaḥ puruṣastadetadevaitattrayaṃ saṃskṛtyehopadhatte tadyajñasyaivānu saṃsthāmūrdhvamutkrāmati tadetamapyeti ya eṣa tapati tasmādagniṃ nādriyeta parihantumamutra hyeṣa tadā bhavatītyu evādhiyajñam -
athādhyātmam yadetanmaṇḍalaṃ tapati yaścaiṣa rukma idaṃ tacchuklamakṣannatha yadetadarcirdīpyate yaccaitatpuṣkaraparṇamidaṃ tatkṛṣṇamakṣannatha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścaiṣa hiraṇmayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥ -
sa eṣa eva lokampṛṇā tāmeṣa sarvo'gnirabhisampadyate tasyaitanmithunaṃ yo'yaṃ savye'kṣanpuruṣo'rdhamu haitadātmano yanmithunaṃ yadā vai saha mithunenātha sarvo'tha kṛtsnaḥ kṛtsnatāyai tadyatte dve bhavato dvandvaṃ hi mithunaṃ prajananaṃ tasmāddve dve lokampṛṇe upadhīyete tasmādu dvābhyāṃ citiṃ praṇayanti -
sa eṣa evendraḥ yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣo'theyamindrāṇī tābhyāṃ devā etāṃ vidhṛtimakurvannāsikāṃ tasmājjāyāyā ante nāśnīyādvīryavānhāsmājjāyate vīryavantamu ha sā janayati yasyā ante nāśnāti -
tadetaddevavrataṃ/ rājanyabandhavo manuṣyāṇāmanutamāṃ gopāyanti tasmādu teṣu vīryavānjāyate'mṛtavākā vayasāṃ sā kṣipraśyenaṃ janayati -
tau hṛdayasyākāśaṃ pratyavetya mithunībhavatastau yadā mithunasyāntaṃ gacchato'tha haitatpuruṣaḥ svapiti tadyathā haivedaṃ mānuṣasya mithunasyāntaṃ gatvā saṃvida iva bhavatyevaṃ haivaitadasaṃvidaiva bhavati daivaṃ hyetanmithunaṃ paramo hyeṣa ānandaḥ -
tasmādevaṃvitsvapyāt / lokyaṃ haite eva taddevate mithunena priyeṇa dhāmnā samardhayati tasmādu ha svapantaṃ dhureva na bodhayennedete devate mithunībhavantyau hinasānīti tasmādu haitatsuṣupuṣaḥ śleṣmaṇamiva mukhaṃ bhavatyete eva taddevate retaḥ siñcatastasmādretasa idaṃ sarvaṃ sambhavati yadidaṃ kiṃ ca -
sa eṣa eva mṛtyuḥ ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣastasya haitasya hṛdaye pādāvatihatau tau haitadācchidyotkrāmati sa yadotkrāmatyatha haitatpuruṣo mriyate tasmādu haitatpretamāhurācchedyasyeti -
eṣa u eva prāṇaḥ eṣa hīmāḥ sarvāḥ prajā praṇayati tasyaite prāṇāḥ svāḥ sa yadā svapityathainamete prāṇāḥ svā apiyanti tasmātsvāpyayaḥ svāpyayo ha vai taṃ svapna ityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāḥ -
sa etaiḥ suptaḥ/ na kasya cana veda na manasā saṃkalpayati na vācā'nnasya rasaṃ vijānāti na prāṇena gandhaṃ vijānāti na cakṣuṣā paśyati na śrotreṇa śṛṇotyetaṃ hyete tadāpītā bhavanti sa eṣa ekaḥ sanprajāsu bahudhā vyāviṣṭastasmādekā satī lokampṛṇā sarvamagnimanuvibhavatyatha yadeka eva tasmādekā -
tadāhuḥ eko mṛtyurbahavā३ ityekaśca bahavaśceti ha brūyādyadahāsāvamutra tenaiko'tha yadiha prajāsu bahudhā vyāviṣṭasteno bahavaḥ -
tadāhuḥ antike mṛtyurdūrā ityantike ca dūre ceti ha brūyādyadahāyamihādhyātmaṃ tenāntike'tha yadasāvamutra teno dūre -
tadeṣa śloko bhavati anne bhātyapaśrito rasānāṃ saṃkṣare'mṛta iti yadetanmaṇḍalaṃ tapati tadannamatha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ so'ttā sa etasminnanne'paśrito bhātītyadhidevatam -
athādhyātmam/ idameva śarīramannamatha yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥ so'ttā sa etasminnanne'paśrito bhāti -
tametamagnirityadhvaryava upāsate yajurityeṣa hīdaṃ sarvaṃ yunakti sāmeti cchandogā etasminhīdaṃ sarvaṃ samānamukthamiti bahvṛcā eṣa hīdaṃ sarvamutthāpayati yāturiti yātuvida etena hīdaṃ sarvaṃ yataṃ viṣamiti sarpāḥ sarpa iti sarpavida ūrgiti devā rayiriti manuṣyā māyetyasurāḥ svadheti pitaro devajana iti devajanavido rūpamiti gandharvā gandha ityapsarasastaṃ yathāyathopāsate tadeva bhavati taddhainānbhūtvā'vati tasmādenamevaṃvitsarvairevaitairupāsīta sarvaṃ haitadbhavati sarvaṃ hainametadbhūtvā'vati -
sa eṣa trīṣṭako'gniḥ/ ṛgekā yajurekā sāmaikā tadyāṃ kāṃ cātrarcopadadhāti rukma eva tasyā āyatanamatha yāṃ yajuṣā puruṣa eva tasyā āyatanamatha yāṃ sāmnā puṣkaraparṇameva tasyā āyatanamevaṃ trīṣṭakaḥ -
te vā ete/ ubhe eṣa ca rukma etacca puṣkaraparṇametaṃ puruṣamapīta ubhe hyṛksāme yajurapīta evamvekeṣṭakaḥ -
sa eṣa eva mṛtyuḥ/ ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣaḥ sa eṣa evaṃvida ātmā bhavati sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaitamevātmānamabhisambhavati so'mṛto bhavati mṛtyurhyasyātmā bhavati -
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0