શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.5.2

૧૦.૫.૨ મણ્ડલપુરુષોપાસનં બ્રાહ્મણમ્
યદેતન્મણ્ડલં તપતિ તન્મહદુક્થં તા ઋચઃ સ ઋચાં લોકોઽથ યદેતદર્ચિર્દીપ્યતે તન્મહાવ્રતં તાનિ સામાનિ સ સામ્નાં લોકોઽથ ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ સોઽગ્નિસ્તાનિ યજૂંષિ સ યજુષાં લોકઃ -

સૈષા ત્રય્યેવ વિદ્યા તપતિ તદ્ધૈતદપ્યવિદ્વાંસ આહુસ્ત્રયી વા એષા વિદ્યા તપતીતિ વાગ્ઘૈવ તત્પશ્યન્તી વદતિ -

સ એષ એવ મૃત્યુઃ। ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષોઽથૈતદમૃતં યદેતદર્ચિર્દીપ્યતે તસ્માન્મૃત્યુર્ન મ્રિયતેઽમૃતે હ્યન્તસ્તસ્માદુ ન દૃશ્યતેઽમૃતે હ્યન્તઃ -

તદેષ શ્લોકો ભવતિ અન્તરં મૃત્યોરમૃતમિત્યવરં હ્યેતન્મૃત્યોરમૃતં મૃત્યાવમૃતમાહિતમિત્યેતસ્મિન્હિ પુરુષ એતન્મણ્ડલં પ્રતિષ્ઠિતં તપતિ મૃત્યુર્વિવસ્વન્તં વસ્ત ઇત્યસૌ વા આદિત્યો વિવસ્વાનેષ હ્યહોરાત્રે વિવસ્તે તમેષ વસ્તે સર્વતો હ્યેનેન પરિવૃતો મૃત્યોરાત્મા વિવસ્વતીત્યેતસ્મિન્હિ મણ્ડલ એતસ્ય પુરુષસ્યાત્મૈતદેષ શ્લોકો ભવતિ -

તયોર્વા એતયોઃ ઉભયોરેતસ્ય ચાર્ચિષ એતસ્ય ચ પુરુષસ્યૈતન્મણ્ડલં પ્રતિષ્ઠા તસ્માન્મહદુક્થં પરસ્મૈ ન શંસેન્નેદેતાં પ્રતિષ્ઠાં છિનદા ઇત્યેતાં હ સ પ્રતિષ્ઠાં છિન્ત્તે યો મહદુક્થં પરસ્મૈ શંસતિ તસ્માદુક્થશસં ભૂયિષ્ઠં પરિચક્ષતે પ્રતિષ્ઠાછિન્નો હિ ભવતીત્યધિદેવતમ્ -

અથાધિયજ્ઞમ્ યદેતન્મણ્ડલં તપત્યયં સ રુક્મોઽથ યદેતદર્ચિર્દીપ્યત ઇદં તત્પુષ્કરપર્ણમાપો હ્યેતા આપઃ પુષ્કરપર્ણમથ ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયં હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તદેતદેવૈતત્ત્રયં સંસ્કૃત્યેહોપધત્તે તદ્યજ્ઞસ્યૈવાનુ સંસ્થામૂર્ધ્વમુત્ક્રામતિ તદેતમપ્યેતિ ય એષ તપતિ તસ્માદગ્નિં નાદ્રિયેત પરિહન્તુમમુત્ર હ્યેષ તદા ભવતીત્યુ એવાધિયજ્ઞમ્ -

અથાધ્યાત્મમ્ યદેતન્મણ્ડલં તપતિ યશ્ચૈષ રુક્મ ઇદં તચ્છુક્લમક્ષન્નથ યદેતદર્ચિર્દીપ્યતે યચ્ચૈતત્પુષ્કરપર્ણમિદં તત્કૃષ્ણમક્ષન્નથ ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચૈષ હિરણ્મયઃ પુરુષોઽયમેવ સ યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષઃ -

સ એષ એવ લોકમ્પૃણા તામેષ સર્વોઽગ્નિરભિસમ્પદ્યતે તસ્યૈતન્મિથુનં યોઽયં સવ્યેઽક્ષન્પુરુષોઽર્ધમુ હૈતદાત્મનો યન્મિથુનં યદા વૈ સહ મિથુનેનાથ સર્વોઽથ કૃત્સ્નઃ કૃત્સ્નતાયૈ તદ્યત્તે દ્વે ભવતો દ્વન્દ્વં હિ મિથુનં પ્રજનનં તસ્માદ્દ્વે દ્વે લોકમ્પૃણે ઉપધીયેતે તસ્માદુ દ્વાભ્યાં ચિતિં પ્રણયન્તિ -

સ એષ એવેન્દ્રઃ યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષોઽથેયમિન્દ્રાણી તાભ્યાં દેવા એતાં વિધૃતિમકુર્વન્નાસિકાં તસ્માજ્જાયાયા અન્તે નાશ્નીયાદ્વીર્યવાન્હાસ્માજ્જાયતે વીર્યવન્તમુ હ સા જનયતિ યસ્યા અન્તે નાશ્નાતિ -

તદેતદ્દેવવ્રતં। રાજન્યબન્ધવો મનુષ્યાણામનુતમાં ગોપાયન્તિ તસ્માદુ તેષુ વીર્યવાન્જાયતેઽમૃતવાકા વયસાં સા ક્ષિપ્રશ્યેનં જનયતિ -

તૌ હૃદયસ્યાકાશં પ્રત્યવેત્ય મિથુનીભવતસ્તૌ યદા મિથુનસ્યાન્તં ગચ્છતોઽથ હૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ તદ્યથા હૈવેદં માનુષસ્ય મિથુનસ્યાન્તં ગત્વા સંવિદ ઇવ ભવત્યેવં હૈવૈતદસંવિદૈવ ભવતિ દૈવં હ્યેતન્મિથુનં પરમો હ્યેષ આનન્દઃ -

તસ્માદેવંવિત્સ્વપ્યાત્ । લોક્યં હૈતે એવ તદ્દેવતે મિથુનેન પ્રિયેણ ધામ્ના સમર્ધયતિ તસ્માદુ હ સ્વપન્તં ધુરેવ ન બોધયેન્નેદેતે દેવતે મિથુનીભવન્ત્યૌ હિનસાનીતિ તસ્માદુ હૈતત્સુષુપુષઃ શ્લેષ્મણમિવ મુખં ભવત્યેતે એવ તદ્દેવતે રેતઃ સિઞ્ચતસ્તસ્માદ્રેતસ ઇદં સર્વં સમ્ભવતિ યદિદં કિં ચ -

સ એષ એવ મૃત્યુઃ ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષસ્તસ્ય હૈતસ્ય હૃદયે પાદાવતિહતૌ તૌ હૈતદાચ્છિદ્યોત્ક્રામતિ સ યદોત્ક્રામત્યથ હૈતત્પુરુષો મ્રિયતે તસ્માદુ હૈતત્પ્રેતમાહુરાચ્છેદ્યસ્યેતિ -

એષ ઉ એવ પ્રાણઃ એષ હીમાઃ સર્વાઃ પ્રજા પ્રણયતિ તસ્યૈતે પ્રાણાઃ સ્વાઃ સ યદા સ્વપિત્યથૈનમેતે પ્રાણાઃ સ્વા અપિયન્તિ તસ્માત્સ્વાપ્યયઃ સ્વાપ્યયો હ વૈ તં સ્વપ્ન ઇત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાઃ -

સ એતૈઃ સુપ્તઃ। ન કસ્ય ચન વેદ ન મનસા સંકલ્પયતિ ન વાચાઽન્નસ્ય રસં વિજાનાતિ ન પ્રાણેન ગન્ધં વિજાનાતિ ન ચક્ષુષા પશ્યતિ ન શ્રોત્રેણ શૃણોત્યેતં હ્યેતે તદાપીતા ભવન્તિ સ એષ એકઃ સન્પ્રજાસુ બહુધા વ્યાવિષ્ટસ્તસ્માદેકા સતી લોકમ્પૃણા સર્વમગ્નિમનુવિભવત્યથ યદેક એવ તસ્માદેકા -

તદાહુઃ એકો મૃત્યુર્બહવા૩ ઇત્યેકશ્ચ બહવશ્ચેતિ હ બ્રૂયાદ્યદહાસાવમુત્ર તેનૈકોઽથ યદિહ પ્રજાસુ બહુધા વ્યાવિષ્ટસ્તેનો બહવઃ -

તદાહુઃ અન્તિકે મૃત્યુર્દૂરા ઇત્યન્તિકે ચ દૂરે ચેતિ હ બ્રૂયાદ્યદહાયમિહાધ્યાત્મં તેનાન્તિકેઽથ યદસાવમુત્ર તેનો દૂરે -

તદેષ શ્લોકો ભવતિ અન્ને ભાત્યપશ્રિતો રસાનાં સંક્ષરેઽમૃત ઇતિ યદેતન્મણ્ડલં તપતિ તદન્નમથ ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ સોઽત્તા સ એતસ્મિન્નન્નેઽપશ્રિતો ભાતીત્યધિદેવતમ્ -

અથાધ્યાત્મમ્। ઇદમેવ શરીરમન્નમથ યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષઃ સોઽત્તા સ એતસ્મિન્નન્નેઽપશ્રિતો ભાતિ -

તમેતમગ્નિરિત્યધ્વર્યવ ઉપાસતે યજુરિત્યેષ હીદં સર્વં યુનક્તિ સામેતિ ચ્છન્દોગા એતસ્મિન્હીદં સર્વં સમાનમુક્થમિતિ બહ્વૃચા એષ હીદં સર્વમુત્થાપયતિ યાતુરિતિ યાતુવિદ એતેન હીદં સર્વં યતં વિષમિતિ સર્પાઃ સર્પ ઇતિ સર્પવિદ ઊર્ગિતિ દેવા રયિરિતિ મનુષ્યા માયેત્યસુરાઃ સ્વધેતિ પિતરો દેવજન ઇતિ દેવજનવિદો રૂપમિતિ ગન્ધર્વા ગન્ધ ઇત્યપ્સરસસ્તં યથાયથોપાસતે તદેવ ભવતિ તદ્ધૈનાન્ભૂત્વાઽવતિ તસ્માદેનમેવંવિત્સર્વૈરેવૈતૈરુપાસીત સર્વં હૈતદ્ભવતિ સર્વં હૈનમેતદ્ભૂત્વાઽવતિ -

સ એષ ત્રીષ્ટકોઽગ્નિઃ। ઋગેકા યજુરેકા સામૈકા તદ્યાં કાં ચાત્રર્ચોપદધાતિ રુક્મ એવ તસ્યા આયતનમથ યાં યજુષા પુરુષ એવ તસ્યા આયતનમથ યાં સામ્ના પુષ્કરપર્ણમેવ તસ્યા આયતનમેવં ત્રીષ્ટકઃ -

તે વા એતે। ઉભે એષ ચ રુક્મ એતચ્ચ પુષ્કરપર્ણમેતં પુરુષમપીત ઉભે હ્યૃક્સામે યજુરપીત એવમ્વેકેષ્ટકઃ -

સ એષ એવ મૃત્યુઃ। ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષઃ સ એષ એવંવિદ આત્મા ભવતિ સ યદૈવંવિદસ્માલ્લોકાત્પ્રૈત્યથૈતમેવાત્માનમભિસમ્ભવતિ સોઽમૃતો ભવતિ મૃત્યુર્હ્યસ્યાત્મા ભવતિ -