Shatapatha Brahmana · Verses 1.6-2

१.६.३ agnīṣomīye pūrṇamāsopacāraḥ
tvaṣṭurha vai putraḥ / triśīrṣā ṣaḍakṣa āsa tasya trīṇyeva mukhānyāsustadyadevaṃrūpa āsa tasmādviśvarūpo nāma -

tasya somapānamevaikaṃ mukhamāsa / surāpāṇamekamanyasmā aśanāyaikaṃ tamindro didveṣa tasya tāni śīrṣāṇi praciccheda -

sa yatsomapānamāsa / tataḥ kapiñjalaḥ samabhavattasmātsa babhruka iva babhruriva hi somo rājā -

atha yatsurāpāṇamāsa / tataḥ kalaviṅkaḥ samabhavattasmātso'bhimādyatka iva vadatyabhimādyanniva hi surāṃ pītvā vadati -

atha yadanyasmā aśanāyāsa / tatastittiriḥ samabhavattasmātsa viśvarūpatama iva santyeva ghṛstokā iva tvanmadhustokā iva tvatparṇeṣvāścutitā evaṃ rūpaṃ hi sa tenāśanamāvayat -

sa tvaṣṭā cukrodha / kuvinme putramavadhīditi so'pendrameva somamājahre sa yathāyaṃ somaḥ prasuta evamapendra evāsa -

indro ha vā īkṣāṃ cakre / idaṃ vai mā somādantaryantīti sa yathā balīyānabalīyasa evamanupahūta eva yo droṇakalaśe śukra āsa taṃ bhakṣayāṃcakāra sa hainaṃ jihiṃsa so'sya viṣvaṅṅeva prāṇebhyo dudrāva mukhāddhaivāsya na dudrāvātha sarvebhyo'nyebhyaḥ prāṇebhyo'dravattadadaḥ sautrāmaṇītīṣṭistasyāṃ tadvyākhyāyate yathainaṃ devā abhiṣajyan-

sa tvaṣṭā cukrodha kuvinme'nupahūtaḥ somamababhakṣaditi sa svayameva yajñaveśasaṃ cakre sa yo droṇakalaśe śukraḥ pariśiṣṭa āsa taṃ pravartayāṃcakārendraśatrurvardhasveti so'gnimeva prāpya sambabhūvāntaraiva sambabhūvetyu haika āhuḥ so'gnīṣomāvevābhisambabhūva sarvā vidyāḥ sarvaṃ yaśaḥ sarvamannādyaṃ sarvāṃ śrīṃ -

sa yadvartamānaḥ samabhavat / tasmādvṛtro'tha yadapātsamabhavattasmādahistaṃ danuśca danāyūśca māteva ca piteva ca parijagṛhatustasmāddānava ityāhuḥ -

atha yadabravīdindraśatrurvardhasveti / tasmādu hainamindra eva jaghānātha yaddha śaśvadavakṣyadindrasya śatrurvardhasveti śaśvadu ha sa evendramahaniṣyat -

atha yadabravīdvardhasveti / tasmādu ha smeṣumātrameva tiryaṅvardhata iṣumātraṃ prāṅ/ so' vaivāvaraṃ samudraṃ dadhāvava pūrvaṃ sa yāvatsa āsa sahaiva tāvadannāda āsa -

tasmai ha sma pūrvāhṇe devāḥ / aśanamabhiharanti madhyandine manuṣyā aparāhṇe pitaraḥ -

sa vā indrastathaiva nuttaścaran / agnīṣomāvupamantrayāṃcakre'gnīṣomau yuvaṃ vai mama stho yuvayorahamasmi na yuvayoreṣa kiṃ cana kaṃ ma imaṃ dasyuṃ vardhayatha upa mā vartethāmiti -

tau hocatuḥ / kimāvayostataḥ syāditi tābhyāmetamagnīṣomīyamekādaśakapālampuroḍāśaṃ niravapattasmādagnīṣomīya ekādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati -

tāvenamupāvavṛtatuḥ / tāvanu sarve devāḥ preyuḥ sarvā vidyāḥ sarvaṃ yaśaḥ sarvamannādyaṃ sarvā śrīsteneṣṭvendra etadabhavadyadidamindra eṣa u paurṇamāsasya bandhuḥ sa yo haivaṃ vidvānpaurṇamāsena yajata etāṃ haiva śriyaṃ gacchatyevaṃ yaśo bhavatyevamannādo bhavati-

tadveva khalu hato vṛtraḥ / sa yathā dṛtirniṣpīta evaṃ saṃlīnaḥ śiśye yathā nirdhūtasakturbhastraivaṃ saṃlīnaḥ śiśye tamindro'bhyādudrāva haniṣyan-

sa hovāca / mā nu me prahārṣīstvaṃ vai tadetarhyasi yadahaṃ vyeva mā kuru māmuyā bhūvamiti sa vai me'nnamedhīti tatheti taṃ dvedhānvabhinattasya yatsaumyaṃ nyaktamāsa taṃ candramasaṃ cakārātha yadasyāsuryamāsa tenemāḥ prajā udareṇāvidhyattasmādāhurvṛtra eva tarhyannāda āsīdvṛtra etarhītīdaṃ hi yadasāvāpūryate'smādevaitallokādāpyāyate'tha yadimāḥ prajā aśanamicchante'smā evaitadvṛtrāyodarāya baliṃ haranti sa yo haivametaṃ vṛtramannādaṃ vedānnādo haiva bhavati -

tā u haitā devatā ūcuḥ / yā imā agnīṣomāvanvājagmuragnīṣomau yuvaṃ vai no bhūyiṣṭhabhājau stho yayorvāmidaṃ yuvayorasmānanvābhajatamiti -

tau hocatuḥ / kimāvayostataḥ syāditi yasyai kasyai ca devatāyai havirnirvapāṃstadvām purastādājyasya yajāniti tasmādyasyai kasyai ca devatāyai havirnirvapanti tatpurastādājyabhāgāvagnīṣomābhyāṃ yajanti tanna saumye'dhvare na paśau yasyai kasyai ca devatāyai nirvapāniti hyabruvan -

sa hāgniruvāca / mayyeva vaḥ sarvebhyo juhvatu tadvo'haṃ mayyā bhajāmīti tasmādagnau sarvebhyo devebhyo juhvati tasmādāhuragniḥ sarvā devatā iti -

atha ha soma uvāca / māmeva vaḥ sarvebhyo juhvatu tadvo'haṃ mayyābhajāmīti tasmātsomaṃ sarvebhyo devebhyo juhvati tasmādāhuḥ somaḥ sarvā devatā iti -

atha yadindre sarve devāstasthānāḥ / tasmādāhurindraḥ sarvā devatā indraśreṣṭhā devā ityetaddha vai devāstredhaikadevatyā abhavantsa yo haivametadvedaikadhā haiva svānāṃ śreṣṭho bhavati -

dvayaṃ vā idaṃ na tṛtīyamasti / ārdraṃ caiva śuṣkaṃ ca yacchuṣkaṃ tadāgneyaṃyadārdraṃ tatsaumyamatha yadidaṃ dvayamevāpya kimetāvatkriyata ityagnīṣomayorevājyabhāgāvagnīṣomayorupāṃśuyājo'gnīṣomayoḥ puroḍāśo yadata ekatamenaivedaṃ sarvamāpnotyatha kimetāvatkriyata ityagnīṣomayorhaivaitāvatī vibhūtiḥ prajātiḥ -

sūrya evāgneyaḥ / candramāḥ saumyo'harevāgneyaṃ rātriḥ saumyā ya evāpūryate'rdhamāsaḥ sa āgneyo yo'pakṣīyate sa saumyaḥ-

ājyabhāgābhyāmeva / sūryācandramasāvāpnotyupāṃśuyājenaivāhorātre āpnoti puroḍāśenaivārdhamāsāvāpnotītyu haika āhuḥ -

tadu hovācāsuriḥ / ājyabhāgābhyāmevāto yatame vā yatame vā dve āpnotyupāṃśuyājenaivāto'horātre āpnoti puroḍāśenaivāto'rdhamāsāvāpnoti sarvaṃ ma āptamasatsarvaṃ jitaṃ sarveṇa vṛtraṃ hanāni sarveṇa dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanānīti tasmādvā etāvatkriyata iti -

tadāhuḥ / kimidaṃ jāmi kriyate'gnīṣomayorevājyasyāgnīṣomayoḥ puroḍāśasya yadanantarhitaṃ tena jāmītyanena ha tvevājāmyājyasyetaraṃ puroḍāśasyetaraṃ tadanyadivetaramanyadivetaraṃ bhavatyṛcamanūcya juṣāṇena yajatyṛcamanūcyarcā yajati tadanyadivetaramanyadivetaraṃ bhavatyanena ha tvevājāmyupāṃśvājyasya yajatyuccaiḥ puroḍāśasya sa yadupāṃśu tatprājāpatyaṃ rūpaṃ tasmāttasyānuṣṭubhamanuvākyāmanvāha vāgghyanuṣṭubvāgghi prajāpatiḥ -

etena vai devāḥ / upāṃśuyājena yaṃ yamasurāṇāmakāmayanta tamupatsarya vajreṇa vaṣaṭkāreṇāghnaṃstatho evaiṣa etenopāṃśuyājena pāpmānaṃ dviṣantambhrātṛvyamupatsarya vajreṇa vaṣaṭkāreṇa hanti tasmādupāṃśuyājaṃ yajati -

sa vā ṛcamanūcya juṣāṇena yajati tadanvimā anyataratodantāḥ prajāḥ prajāyante'sthi hyṛgasthi hi danto'nyatarato hyetadasthi karoti -

atharcamanūcyarcā yajati / tadanvimā ubhayatodantāḥ prajāḥ prajāyante'sthihyṛgasthi hi danta ubhayato hyetadasthi karotyetā vā imā dvayyaḥ prajā anyataratodantāścaivobhayatodantāśca sa yo haivaṃ vidvānagnīṣomayoḥ prajātiṃ yajati bahurhaiva prajayā paśubhirbhavati -

sa vai paurṇamāsenopavatsyan / na satrā suhita iva syāttenedamudaramasuryaṃ vlinātyāhutibhiḥ prātardaivameṣa u paurṇamāsasyopacāraḥ -

sa vai saṃpratyevopavaset / saṃprati vṛtraṃ hanāni saṃprati dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanānīti-

sa vā uttarāmevopavaset / samiva vā eṣa kramate yaḥ saṃpratyupavasatyanaddhā vai saṃkrāntayoryadītaro vetaramabhibhavatītaro vetaramatha ya uttarāmupavasati yathā parāñcamāvṛttaṃ saṃpiṃṣyādapratyālabhamānaṃ so'nyatoghātyeva syādevaṃ tadya uttarāmupavasati-

sa vai saṃpratyevopavaset / yathā vā anyasya hataṃ saṃpiṃṣyādevaṃ tadya uttarāmupavasati so'nyasyaiva kṛtānukaro'nyasyopāvasāyī bhavati tasmādu saṃpratyevopavaset -

prajāpaterha vai prajāḥ sasṛjānasya / parvāṇi visasraṃsuḥ sa vai saṃvatsara eva prajāpatistasyaitāni parvāṇyahorātrayoḥ saṃdhī paurṇamāsī cāmāvāsyā cartumukhāni -

sa visrastaiḥ parvabhiḥ / na śaśāka saṃhātuṃ tametairhaviryajñairdevā abhiṣajyannagnihotreṇaivāhorātrayoḥ saṃdhī tatparvābhiṣajyaṃstatsamadadhuḥ paurṇamāsena caivāmāvāsyena ca paurṇamāsīṃ cāmāvāsyāṃ ca tatparvābhiṣajyaṃstatsamadadhuścāturmāsyairevartumukhāni tatparvābhiṣajyaṃstatsamadadhuḥ -

sa saṃhitaiḥ parvābhiḥ / idamannādyamabhyuttasthau yadidaṃ prajāpaterannādyaṃ sa yo haivaṃ vidvāntsaṃpratyupavasati saṃprati haiva prajāpateḥ parva bhiṣajyatyavati hainaṃ prajāpatiḥ sa evamevānnādo bhavati ya evaṃ vidvāntsaṃpratyupavasati tasmādu saṃpratyevopavaset -

cakṣuṣī ha vā ete yajñasya yadājyabhāgau / tasmātpurastājjuhoti purastāddhīme cakṣuṣī tatpurastādevaitaccakṣuṣī dadhāti tasmādime purastāccakṣuṣī -

uttarārdhapūrvārdhe haike / āgneyamājyabhāgaṃ juhvati dakṣiṇārdhapūrvārdhe saumyamājyabhāgametatpurastāccakṣuṣī dadhma iti vadantastadu tadāvijñānyamiva havīṃṣi ha vā ātmā yajñasya sa yadeva purastāddhaviṣāṃ juhoti tatpurastāccakṣuṣī dadhāti yatro eva samiddhataṃ manyeta tadāhutīrjuhuyātsamiddhahomena hyeva samṛddhā āhutayaḥ -

sa vā ṛcamanūcya juṣāṇena yajati / tasmādime asthantsatyanasthike cakṣuṣī āśliṣṭe atha yadṛcamanūcyarcā yajedasthi haiva kuryānna cakṣuḥ -

te vā ete / agnīṣomayoreva rūpamanvāyatte yacchuklaṃ tadāgneyaṃ yatkṛṣṇaṃ tatsaumyaṃ yadi vetarathā yadeva kṛṣṇaṃ tadāgneyaṃ yacchuklaṃ tatsaumyaṃ yadeva vīkṣate tadāgneyaṃ rūpaṃ śuṣke iva hi vīkṣamāṇasyākṣiṇī bhavataḥ śuṣkamiva hyāgneyaṃ yadeva svapiti tatsaumyaṃ rūpamārdre iva hi suṣupuṣo'kṣiṇī bhavata ārdra iva hi soma ājarasaṃ ha vā asmiṃlloke cakṣuṣmānbhavati sacakṣuramuṣmiṃloke sambhavati ya evametau cakṣuṣī ājyabhāgau veda -