શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 1.6-2

૧.૬.૩ અગ્નીષોમીયે પૂર્ણમાસોપચારઃ
ત્વષ્ટુર્હ વૈ પુત્રઃ । ત્રિશીર્ષા ષડક્ષ આસ તસ્ય ત્રીણ્યેવ મુખાન્યાસુસ્તદ્યદેવંરૂપ આસ તસ્માદ્વિશ્વરૂપો નામ -

તસ્ય સોમપાનમેવૈકં મુખમાસ । સુરાપાણમેકમન્યસ્મા અશનાયૈકં તમિન્દ્રો દિદ્વેષ તસ્ય તાનિ શીર્ષાણિ પ્રચિચ્છેદ -

સ યત્સોમપાનમાસ । તતઃ કપિઞ્જલઃ સમભવત્તસ્માત્સ બભ્રુક ઇવ બભ્રુરિવ હિ સોમો રાજા -

અથ યત્સુરાપાણમાસ । તતઃ કલવિઙ્કઃ સમભવત્તસ્માત્સોઽભિમાદ્યત્ક ઇવ વદત્યભિમાદ્યન્નિવ હિ સુરાં પીત્વા વદતિ -

અથ યદન્યસ્મા અશનાયાસ । તતસ્તિત્તિરિઃ સમભવત્તસ્માત્સ વિશ્વરૂપતમ ઇવ સન્ત્યેવ ઘૃસ્તોકા ઇવ ત્વન્મધુસ્તોકા ઇવ ત્વત્પર્ણેષ્વાશ્ચુતિતા એવં રૂપં હિ સ તેનાશનમાવયત્ -

સ ત્વષ્ટા ચુક્રોધ । કુવિન્મે પુત્રમવધીદિતિ સોઽપેન્દ્રમેવ સોમમાજહ્રે સ યથાયં સોમઃ પ્રસુત એવમપેન્દ્ર એવાસ -

ઇન્દ્રો હ વા ઈક્ષાં ચક્રે । ઇદં વૈ મા સોમાદન્તર્યન્તીતિ સ યથા બલીયાનબલીયસ એવમનુપહૂત એવ યો દ્રોણકલશે શુક્ર આસ તં ભક્ષયાંચકાર સ હૈનં જિહિંસ સોઽસ્ય વિષ્વઙ્ઙેવ પ્રાણેભ્યો દુદ્રાવ મુખાદ્ધૈવાસ્ય ન દુદ્રાવાથ સર્વેભ્યોઽન્યેભ્યઃ પ્રાણેભ્યોઽદ્રવત્તદદઃ સૌત્રામણીતીષ્ટિસ્તસ્યાં તદ્વ્યાખ્યાયતે યથૈનં દેવા અભિષજ્યન્-

સ ત્વષ્ટા ચુક્રોધ કુવિન્મેઽનુપહૂતઃ સોમમબભક્ષદિતિ સ સ્વયમેવ યજ્ઞવેશસં ચક્રે સ યો દ્રોણકલશે શુક્રઃ પરિશિષ્ટ આસ તં પ્રવર્તયાંચકારેન્દ્રશત્રુર્વર્ધસ્વેતિ સોઽગ્નિમેવ પ્રાપ્ય સમ્બભૂવાન્તરૈવ સમ્બભૂવેત્યુ હૈક આહુઃ સોઽગ્નીષોમાવેવાભિસમ્બભૂવ સર્વા વિદ્યાઃ સર્વં યશઃ સર્વમન્નાદ્યં સર્વાં શ્રીં -

સ યદ્વર્તમાનઃ સમભવત્ । તસ્માદ્વૃત્રોઽથ યદપાત્સમભવત્તસ્માદહિસ્તં દનુશ્ચ દનાયૂશ્ચ માતેવ ચ પિતેવ ચ પરિજગૃહતુસ્તસ્માદ્દાનવ ઇત્યાહુઃ -

અથ યદબ્રવીદિન્દ્રશત્રુર્વર્ધસ્વેતિ । તસ્માદુ હૈનમિન્દ્ર એવ જઘાનાથ યદ્ધ શશ્વદવક્ષ્યદિન્દ્રસ્ય શત્રુર્વર્ધસ્વેતિ શશ્વદુ હ સ એવેન્દ્રમહનિષ્યત્ -

અથ યદબ્રવીદ્વર્ધસ્વેતિ । તસ્માદુ હ સ્મેષુમાત્રમેવ તિર્યઙ્વર્ધત ઇષુમાત્રં પ્રાઙ્। સોઽ વૈવાવરં સમુદ્રં દધાવવ પૂર્વં સ યાવત્સ આસ સહૈવ તાવદન્નાદ આસ -

તસ્મૈ હ સ્મ પૂર્વાહ્ણે દેવાઃ । અશનમભિહરન્તિ મધ્યન્દિને મનુષ્યા અપરાહ્ણે પિતરઃ -

સ વા ઇન્દ્રસ્તથૈવ નુત્તશ્ચરન્ । અગ્નીષોમાવુપમન્ત્રયાંચક્રેઽગ્નીષોમૌ યુવં વૈ મમ સ્થો યુવયોરહમસ્મિ ન યુવયોરેષ કિં ચન કં મ ઇમં દસ્યું વર્ધયથ ઉપ મા વર્તેથામિતિ -

તૌ હોચતુઃ । કિમાવયોસ્તતઃ સ્યાદિતિ તાભ્યામેતમગ્નીષોમીયમેકાદશકપાલમ્પુરોડાશં નિરવપત્તસ્માદગ્નીષોમીય એકાદશકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ -

તાવેનમુપાવવૃતતુઃ । તાવનુ સર્વે દેવાઃ પ્રેયુઃ સર્વા વિદ્યાઃ સર્વં યશઃ સર્વમન્નાદ્યં સર્વા શ્રીસ્તેનેષ્ટ્વેન્દ્ર એતદભવદ્યદિદમિન્દ્ર એષ ઉ પૌર્ણમાસસ્ય બન્ધુઃ સ યો હૈવં વિદ્વાન્પૌર્ણમાસેન યજત એતાં હૈવ શ્રિયં ગચ્છત્યેવં યશો ભવત્યેવમન્નાદો ભવતિ-

તદ્વેવ ખલુ હતો વૃત્રઃ । સ યથા દૃતિર્નિષ્પીત એવં સંલીનઃ શિશ્યે યથા નિર્ધૂતસક્તુર્ભસ્ત્રૈવં સંલીનઃ શિશ્યે તમિન્દ્રોઽભ્યાદુદ્રાવ હનિષ્યન્-

સ હોવાચ । મા નુ મે પ્રહાર્ષીસ્ત્વં વૈ તદેતર્હ્યસિ યદહં વ્યેવ મા કુરુ મામુયા ભૂવમિતિ સ વૈ મેઽન્નમેધીતિ તથેતિ તં દ્વેધાન્વભિનત્તસ્ય યત્સૌમ્યં ન્યક્તમાસ તં ચન્દ્રમસં ચકારાથ યદસ્યાસુર્યમાસ તેનેમાઃ પ્રજા ઉદરેણાવિધ્યત્તસ્માદાહુર્વૃત્ર એવ તર્હ્યન્નાદ આસીદ્વૃત્ર એતર્હીતીદં હિ યદસાવાપૂર્યતેઽસ્માદેવૈતલ્લોકાદાપ્યાયતેઽથ યદિમાઃ પ્રજા અશનમિચ્છન્તેઽસ્મા એવૈતદ્વૃત્રાયોદરાય બલિં હરન્તિ સ યો હૈવમેતં વૃત્રમન્નાદં વેદાન્નાદો હૈવ ભવતિ -

તા ઉ હૈતા દેવતા ઊચુઃ । યા ઇમા અગ્નીષોમાવન્વાજગ્મુરગ્નીષોમૌ યુવં વૈ નો ભૂયિષ્ઠભાજૌ સ્થો યયોર્વામિદં યુવયોરસ્માનન્વાભજતમિતિ -

તૌ હોચતુઃ । કિમાવયોસ્તતઃ સ્યાદિતિ યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ હવિર્નિર્વપાંસ્તદ્વામ્ પુરસ્તાદાજ્યસ્ય યજાનિતિ તસ્માદ્યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ હવિર્નિર્વપન્તિ તત્પુરસ્તાદાજ્યભાગાવગ્નીષોમાભ્યાં યજન્તિ તન્ન સૌમ્યેઽધ્વરે ન પશૌ યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ નિર્વપાનિતિ હ્યબ્રુવન્ -

સ હાગ્નિરુવાચ । મય્યેવ વઃ સર્વેભ્યો જુહ્વતુ તદ્વોઽહં મય્યા ભજામીતિ તસ્માદગ્નૌ સર્વેભ્યો દેવેભ્યો જુહ્વતિ તસ્માદાહુરગ્નિઃ સર્વા દેવતા ઇતિ -

અથ હ સોમ ઉવાચ । મામેવ વઃ સર્વેભ્યો જુહ્વતુ તદ્વોઽહં મય્યાભજામીતિ તસ્માત્સોમં સર્વેભ્યો દેવેભ્યો જુહ્વતિ તસ્માદાહુઃ સોમઃ સર્વા દેવતા ઇતિ -

અથ યદિન્દ્રે સર્વે દેવાસ્તસ્થાનાઃ । તસ્માદાહુરિન્દ્રઃ સર્વા દેવતા ઇન્દ્રશ્રેષ્ઠા દેવા ઇત્યેતદ્ધ વૈ દેવાસ્ત્રેધૈકદેવત્યા અભવન્ત્સ યો હૈવમેતદ્વેદૈકધા હૈવ સ્વાનાં શ્રેષ્ઠો ભવતિ -

દ્વયં વા ઇદં ન તૃતીયમસ્તિ । આર્દ્રં ચૈવ શુષ્કં ચ યચ્છુષ્કં તદાગ્નેયંયદાર્દ્રં તત્સૌમ્યમથ યદિદં દ્વયમેવાપ્ય કિમેતાવત્ક્રિયત ઇત્યગ્નીષોમયોરેવાજ્યભાગાવગ્નીષોમયોરુપાંશુયાજોઽગ્નીષોમયોઃ પુરોડાશો યદત એકતમેનૈવેદં સર્વમાપ્નોત્યથ કિમેતાવત્ક્રિયત ઇત્યગ્નીષોમયોર્હૈવૈતાવતી વિભૂતિઃ પ્રજાતિઃ -

સૂર્ય એવાગ્નેયઃ । ચન્દ્રમાઃ સૌમ્યોઽહરેવાગ્નેયં રાત્રિઃ સૌમ્યા ય એવાપૂર્યતેઽર્ધમાસઃ સ આગ્નેયો યોઽપક્ષીયતે સ સૌમ્યઃ-

આજ્યભાગાભ્યામેવ । સૂર્યાચન્દ્રમસાવાપ્નોત્યુપાંશુયાજેનૈવાહોરાત્રે આપ્નોતિ પુરોડાશેનૈવાર્ધમાસાવાપ્નોતીત્યુ હૈક આહુઃ -

તદુ હોવાચાસુરિઃ । આજ્યભાગાભ્યામેવાતો યતમે વા યતમે વા દ્વે આપ્નોત્યુપાંશુયાજેનૈવાતોઽહોરાત્રે આપ્નોતિ પુરોડાશેનૈવાતોઽર્ધમાસાવાપ્નોતિ સર્વં મ આપ્તમસત્સર્વં જિતં સર્વેણ વૃત્રં હનાનિ સર્વેણ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હનાનીતિ તસ્માદ્વા એતાવત્ક્રિયત ઇતિ -

તદાહુઃ । કિમિદં જામિ ક્રિયતેઽગ્નીષોમયોરેવાજ્યસ્યાગ્નીષોમયોઃ પુરોડાશસ્ય યદનન્તર્હિતં તેન જામીત્યનેન હ ત્વેવાજામ્યાજ્યસ્યેતરં પુરોડાશસ્યેતરં તદન્યદિવેતરમન્યદિવેતરં ભવત્યૃચમનૂચ્ય જુષાણેન યજત્યૃચમનૂચ્યર્ચા યજતિ તદન્યદિવેતરમન્યદિવેતરં ભવત્યનેન હ ત્વેવાજામ્યુપાંશ્વાજ્યસ્ય યજત્યુચ્ચૈઃ પુરોડાશસ્ય સ યદુપાંશુ તત્પ્રાજાપત્યં રૂપં તસ્માત્તસ્યાનુષ્ટુભમનુવાક્યામન્વાહ વાગ્ઘ્યનુષ્ટુબ્વાગ્ઘિ પ્રજાપતિઃ -

એતેન વૈ દેવાઃ । ઉપાંશુયાજેન યં યમસુરાણામકામયન્ત તમુપત્સર્ય વજ્રેણ વષટ્કારેણાઘ્નંસ્તથો એવૈષ એતેનોપાંશુયાજેન પાપ્માનં દ્વિષન્તમ્ભ્રાતૃવ્યમુપત્સર્ય વજ્રેણ વષટ્કારેણ હન્તિ તસ્માદુપાંશુયાજં યજતિ -

સ વા ઋચમનૂચ્ય જુષાણેન યજતિ તદન્વિમા અન્યતરતોદન્તાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તેઽસ્થિ હ્યૃગસ્થિ હિ દન્તોઽન્યતરતો હ્યેતદસ્થિ કરોતિ -

અથર્ચમનૂચ્યર્ચા યજતિ । તદન્વિમા ઉભયતોદન્તાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તેઽસ્થિહ્યૃગસ્થિ હિ દન્ત ઉભયતો હ્યેતદસ્થિ કરોત્યેતા વા ઇમા દ્વય્યઃ પ્રજા અન્યતરતોદન્તાશ્ચૈવોભયતોદન્તાશ્ચ સ યો હૈવં વિદ્વાનગ્નીષોમયોઃ પ્રજાતિં યજતિ બહુર્હૈવ પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ -

સ વૈ પૌર્ણમાસેનોપવત્સ્યન્ । ન સત્રા સુહિત ઇવ સ્યાત્તેનેદમુદરમસુર્યં વ્લિનાત્યાહુતિભિઃ પ્રાતર્દૈવમેષ ઉ પૌર્ણમાસસ્યોપચારઃ -

સ વૈ સંપ્રત્યેવોપવસેત્ । સંપ્રતિ વૃત્રં હનાનિ સંપ્રતિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હનાનીતિ-

સ વા ઉત્તરામેવોપવસેત્ । સમિવ વા એષ ક્રમતે યઃ સંપ્રત્યુપવસત્યનદ્ધા વૈ સંક્રાન્તયોર્યદીતરો વેતરમભિભવતીતરો વેતરમથ ય ઉત્તરામુપવસતિ યથા પરાઞ્ચમાવૃત્તં સંપિંષ્યાદપ્રત્યાલભમાનં સોઽન્યતોઘાત્યેવ સ્યાદેવં તદ્ય ઉત્તરામુપવસતિ-

સ વૈ સંપ્રત્યેવોપવસેત્ । યથા વા અન્યસ્ય હતં સંપિંષ્યાદેવં તદ્ય ઉત્તરામુપવસતિ સોઽન્યસ્યૈવ કૃતાનુકરોઽન્યસ્યોપાવસાયી ભવતિ તસ્માદુ સંપ્રત્યેવોપવસેત્ -

પ્રજાપતેર્હ વૈ પ્રજાઃ સસૃજાનસ્ય । પર્વાણિ વિસસ્રંસુઃ સ વૈ સંવત્સર એવ પ્રજાપતિસ્તસ્યૈતાનિ પર્વાણ્યહોરાત્રયોઃ સંધી પૌર્ણમાસી ચામાવાસ્યા ચર્તુમુખાનિ -

સ વિસ્રસ્તૈઃ પર્વભિઃ । ન શશાક સંહાતું તમેતૈર્હવિર્યજ્ઞૈર્દેવા અભિષજ્યન્નગ્નિહોત્રેણૈવાહોરાત્રયોઃ સંધી તત્પર્વાભિષજ્યંસ્તત્સમદધુઃ પૌર્ણમાસેન ચૈવામાવાસ્યેન ચ પૌર્ણમાસીં ચામાવાસ્યાં ચ તત્પર્વાભિષજ્યંસ્તત્સમદધુશ્ચાતુર્માસ્યૈરેવર્તુમુખાનિ તત્પર્વાભિષજ્યંસ્તત્સમદધુઃ -

સ સંહિતૈઃ પર્વાભિઃ । ઇદમન્નાદ્યમભ્યુત્તસ્થૌ યદિદં પ્રજાપતેરન્નાદ્યં સ યો હૈવં વિદ્વાન્ત્સંપ્રત્યુપવસતિ સંપ્રતિ હૈવ પ્રજાપતેઃ પર્વ ભિષજ્યત્યવતિ હૈનં પ્રજાપતિઃ સ એવમેવાન્નાદો ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ત્સંપ્રત્યુપવસતિ તસ્માદુ સંપ્રત્યેવોપવસેત્ -

ચક્ષુષી હ વા એતે યજ્ઞસ્ય યદાજ્યભાગૌ । તસ્માત્પુરસ્તાજ્જુહોતિ પુરસ્તાદ્ધીમે ચક્ષુષી તત્પુરસ્તાદેવૈતચ્ચક્ષુષી દધાતિ તસ્માદિમે પુરસ્તાચ્ચક્ષુષી -

ઉત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધે હૈકે । આગ્નેયમાજ્યભાગં જુહ્વતિ દક્ષિણાર્ધપૂર્વાર્ધે સૌમ્યમાજ્યભાગમેતત્પુરસ્તાચ્ચક્ષુષી દધ્મ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તદાવિજ્ઞાન્યમિવ હવીંષિ હ વા આત્મા યજ્ઞસ્ય સ યદેવ પુરસ્તાદ્ધવિષાં જુહોતિ તત્પુરસ્તાચ્ચક્ષુષી દધાતિ યત્રો એવ સમિદ્ધતં મન્યેત તદાહુતીર્જુહુયાત્સમિદ્ધહોમેન હ્યેવ સમૃદ્ધા આહુતયઃ -

સ વા ઋચમનૂચ્ય જુષાણેન યજતિ । તસ્માદિમે અસ્થન્ત્સત્યનસ્થિકે ચક્ષુષી આશ્લિષ્ટે અથ યદૃચમનૂચ્યર્ચા યજેદસ્થિ હૈવ કુર્યાન્ન ચક્ષુઃ -

તે વા એતે । અગ્નીષોમયોરેવ રૂપમન્વાયત્તે યચ્છુક્લં તદાગ્નેયં યત્કૃષ્ણં તત્સૌમ્યં યદિ વેતરથા યદેવ કૃષ્ણં તદાગ્નેયં યચ્છુક્લં તત્સૌમ્યં યદેવ વીક્ષતે તદાગ્નેયં રૂપં શુષ્કે ઇવ હિ વીક્ષમાણસ્યાક્ષિણી ભવતઃ શુષ્કમિવ હ્યાગ્નેયં યદેવ સ્વપિતિ તત્સૌમ્યં રૂપમાર્દ્રે ઇવ હિ સુષુપુષોઽક્ષિણી ભવત આર્દ્ર ઇવ હિ સોમ આજરસં હ વા અસ્મિંલ્લોકે ચક્ષુષ્માન્ભવતિ સચક્ષુરમુષ્મિંલોકે સમ્ભવતિ ય એવમેતૌ ચક્ષુષી આજ્યભાગૌ વેદ -