Shatapatha Brahmana · Chapter 1.4.1

sāmidhenyanuvacanam

hiṃkṛtyānvāha / nāsāmā yajño'stīti vā āhurna vā ahiṃkṛtya sāma gīyate sa yaddhiṃkaroti taddhiṃkārasya rūpaṃ kriyate praṇavenaiva sāmno rūpamupagacchatyo३ṃo३ ityeteno hāsyaiṣa sarva eva sasāmā yajño bhavati -

yadveva hiṃkaroti / prāṇo vai hiṃkāraḥ prāṇo hi vai hiṃkārastasmādapigṛhya nāsike na hiṃkartuṃ śaknoti vācā vā ṛcamanvāha vākca vai prāṇaśca mithunaṃ tadetatpurastānmithunaṃ prajananaṃ kriyate sāmidhenīnāṃ tasmādvai hiṃkṛtyānvāha -

sa vā upāṃśu hiṃkaroti / atha yaduccairhiṃkuryādanyataradeva kuryādvācameva tasmādupāṃśu hiṃkaroti -

sa vā eti ca preti cānvāha / gāyatrīmevaitadarvācīṃ ca parācīṃ ca yunakti parācyaha devebhyo yajñaṃ vahatyarvācī manuṣyānavati tasmādvā eti ca preti cānvāha -

yadveveti ca preti cānvāha / preti vai prāṇa etyudānaḥ prāṇodānāvevaitaddadhāti tasmādvā eti ca preti cānvāha -

yadveveti ca preti cānvāha / preti vai retaḥ sicyata eti prajāyate preti paśavo vitiṣṭhanta eti samāvartante sarvaṃ vā idameti ca preti ca tasmādvā eti ca preti cānvāha -

so'nvāha / pra vo vājā abhidyava iti tannu preti bhavatyagna āyāhi vītaya iti tadveti bhavati -

tadu haika āhuḥ / ubhayaṃ vā etatpreti sampadyata iti tadu tadātivijñānyamiva pra vo vājā abhidyava iti tannu pretyagna āyāhi vītaya iti tadveti -

so'nvāha / pra vo vājā abhidyava iti(ṛ.ṛgvedaḥ sūktaṃ ३.२७|३.२७.१) tannu preti bhavati vājā ityannaṃ vai vājā annamevaitadabhyanūktamabhidyava ityardhamāsā vā abhidyavo'rdhamāsānevaitadabhyanūktaṃ haviṣmanta iti paśavo vai haviṣmantaḥ paśūnevaitadabhyanūktam -

ghṛtācyeti / videgho ha māthavo'gniṃ vaiśvānaraṃ mukhe babhāra tasya gotamo rāhūgaṇa ṛṣiḥ purohita āsa tasmai ha smāmantryamāṇo na pratiśṛṇoti nenme'gnirvaiśvānaro mukhānniṣpadyātā iti -

tamṛgbhirhvayituṃ dadhre / vītihotraṃ tvā kave dyumantaṃ samidhīmahi agne bṛhantamadhvare(ṛ.५.२६.३) videgheti -

sa na pratiśuśrāva / udagne śucayastava śukrā bhrājanta īrate tava jyotīṃṣyarcayo(ṛ.८.४४.१७) videghā३ iti -

sa ha naiva pratiśuśrāva / taṃ tvā ghṛtasnavīmaha(ṛ.५.२६.२) ityevābhivyāharadathāsya ghṛtakīrtāvevāgnirvaiśvānaro mukhādujjajvāla taṃ na śaśāka dhārayituṃ so'sya mukhānniṣpede sa imāṃ pṛthivīṃ prāpādaḥ -

tarhi videgho māthava āsa / sarasvatyāṃ sa tata eva prāṅdahannabhīyāyemāṃ pṛthivīṃ taṃ gotamaśca rāhūgaṇo videghaśca māthavaḥ paścāddahantamanvīyatuḥ sa imāḥ sarvā nadīratidadāha sadānīretyuttarādgirernirdhāvati tāṃ haiva nātidadāha tāṃ hasma tāṃ purā brāhmaṇā na tarantyanatidagdhāgninā vaiśvānareṇeti -

tata etarhi / prācīnaṃ bahavo brāhmaṇāstaddhākṣetrataramivāsasrāvitaramivāsvaditamagninā vaiśvānareṇeti -

tadu haitarhi / kṣetrataramiva brāhmaṇā u hi nūnamenadyajñairasiṣvadantsāpi jaghanye naidāghe samivaiva kopayati tāvacchītānatidagdhā hyagninā vaiśvānareṇa -

sa hovāca / videgho māthavaḥ kvāhaṃ bhavānītyata eva te prācīnaṃ bhuvanamiti hovāca saiṣāpyetarhi kosalavidehānāṃ maryādā te hi māthavāḥ -

atha hovāca / gotamo rāhūgaṇaḥ kathaṃ nu na āmantryamāṇo na pratyaśrauṣīriti sa hovācāgnirme vaiśvānaro mukhe'bhūtsa nenme mukhānniṣpadyātai tasmātte na pratiśrauṣamiti -

tadu kathamabhūditi / yatraiva tvaṃ ghṛtasnavīmaha ityabhivyāhārṣīstadeva me ghṛtakīrtāvagnirvaiśvānaro mukhādudajvālīttaṃ nāśakaṃ dhārayituṃ sa me mukhānnirapādīti -

sa yatsāmidhenīṣu ghṛtavat / sāmidhenameva tatsamevainaṃ tenendhe vīryamevāsmindadhāti -

tadu ghṛtācyeti / devāñjigāti sumnayuriti yajamāno vai sumnayuḥ sa hi devāñjigīṣati sa hi devāñjighāṃsati tasmādāha devāñjigāti sumnayuriti saiṣāgneyī satyaniruktā sarvaṃ vā aniruktaṃ sarveṇaivaitatpratipadyate -

agna āyāhi vītaya iti(ṛ.६.१६.१०) / tadveti bhavati vītaya iti samantikamiva ha vā ime'gre lokā āsurityunmṛśyā haiva dyaurāsa -

te devā akāmayanta / kathaṃ nu na ime lokā vitarāṃ syuḥ kathaṃ na idaṃ varīya iva syāditi tānetaireva tribhirakṣarairvyanayanvītaya iti ta ime vidūraṃ lokāstato devebhyo varīyo'bhavadvarīyo ha vā asya bhavati yasyaivaṃ viduṣa etāmanvāhurvītaya iti -

gṛṇāno havyadātaya iti / yajamāno vai havyadātirgṛṇāno yajamānāyetyevaitadāha ni hotā satsi barhiṣītyagnirvai hotāyaṃ loko barhirasminnevaitalloke'gniṃ dadhāti so'yamasmiṃlloke'gnirhitaḥ saiṣemameva lokamabhyanūktemamevaitayā lokaṃ jayati yasyaivaṃ viduṣa etāmanvāhuḥ -

taṃ tvā samidbhiraṅgira iti(ṛ.६.१६.११) / samidbhirhyetamaṅgirasa aindhatāṅgira ityaṅgirā u hyagnirghṛtena vardhayāmasīti tatsāmidhenaṃ padaṃ samevainaṃ tenendhe vīryamevāsmindadhāti -

bṛhacchocā yaviṣṭhyeti / bṛhadu hyeṣa śocati samiddho yaviṣṭhyeti yaviṣṭho hyagnistasmādāha yaviṣṭhyeti saiṣitameva lokamabhyanūktāntarikṣalokameva tasmādāgneyī satyaniruktā nirukto hyeṣa loka etamevaitayā lokaṃ jayati yasyaivaṃviduṣa etāmanvāhuḥ -

sa naḥ pṛthu śravāyyamiti(ṛ.६.१६.१२) / ado vai pṛthu yasmindevā etacchravāyyaṃ yasmindevā acchā deva vivāsasītyacchā deva vivāsasyetanno gamayetyevaitadāha -

bṛhadagne suvīryāmiti / ado vai bṛhadyasmindevā etatsuvīryaṃ yasmindevāḥ saiṣitameva lokamabhyanūktā divamevaitamevaitayā lokaṃ jayati yasyaivaṃ viduṣa etāmanvāhuḥ -

so nvāha / īḍenyo namasya iti(ṛ.३.२७.१३) īḍenyo hyeṣa namasyo hyeṣa tirastamāṃsi darśata iti tira iva hyeṣa tamāṃsi samiddho dadṛśe samagniridhyate vṛṣeti saṃ hīdhyate vṛṣā vṛṣo agniḥ samidhyata iti(ṛ.३.२७.१४) saṃ hīdhyate -

aśvo na devavāhana iti / aśvo ha vā eṣa bhūtvā devebhyo yajñaṃ vahati yadvainetyṛcyomiti tattasmādāhāśvo na devavāhana iti -

taṃ haviṣmanta īḍata iti / haviṣmanto hyetaṃ manuṣyā īḍate tasmādāha taṃ haviṣmanta īḍata iti -

vṛṣaṇaṃ tvā vayaṃ vṛṣanvṛṣaṇaḥ samidhīmahīti(ṛ.३.२७.१५) / saṃ hyenamindhate'gne dīdyataṃ bṛhaditi dīdayeva hyeṣa bṛhatsamiddhaḥ -

taṃ vā etam / vṛṣaṇvantaṃ tricamanvāhāgneyyo vā etāḥ sarvāḥ sāmidhenyo bhavantīndro vai yajñasya devatendro vṛṣaiteno hāsyaitāḥ sendrāḥ sāmidhenyo bhavanti tasmādvṛṣaṇvantaṃ tricamanvāha-

so'nvāha / agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha iti devāśca vā asurāścobhaye prājāpatyāḥ paspṛdhire tāntspardhamānāngāyatryantarā tasthau yā vai sā gāyatryāsīdiyaṃ vai sā pṛthivīyaṃ haiva tadantarā tasthau ta ubhaya eva vidāṃcakruryatarānvai na iyamupāvartsyati te bhaviṣyanti paretare bhaviṣyantīti tāmubhaya evopamantrayāṃcakrire'gnireva devānāṃ dūta āsa saharakṣā ityasurarakṣasamasurāṇāṃ sāgnimevānupreyāya tasmādanvāhāgniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha iti sa hi devānāṃ dūta āsīddhotāraṃ viśvavedasamiti-

tadu haike'nvāhuḥ / hotā yo viśvavedasa iti nedaramityātmānaṃ bravāṇīti tadu tathā na brūyānmānuṣaṃ ha te yajñe kurvanti vyṛddhaṃ vai tadyajñasya yanmānuṣaṃ nedvyṛddhaṃ yajñe karavāṇīti tasmādyathaivarcānūktamevānubrūyāddhotāraṃ viśvavedasamityevāsya yajñasya sukratumityeṣa hi yajñasya sukraturyadagnistasmādāhāsya yajñasya sukratumiti seyaṃ devānupāvavarta tato devā abhavanparāsurā bhavati ha vā ātmanā parāsya sapatnā bhavanti yasyaivaṃviduṣa etāmanvāhuḥ -

tāṃ vā aṣṭamīmanubrūyāt / gāyatrī vā eṣā nidānenāṣṭākṣarā vai gāyatrī tasmādaṣṭamīmanubrūyāt -

taddhaike / purastāddhāyye dadhatyannaṃ dhāyye mukhata idamannādyaṃ dadhma iti vadantastadu tathā na kuryādanavakḷptā ha tasyaiṣā bhavati yaḥ purastāddhāyye dadhāti daśamī vā hi tarhyekādaśī vā sampadyate tasyo haivaiṣāvakḷptā bhavati yasyaitāmaṣṭamīmanvāhustasmādupariṣṭādeva dhāyye dadhyāt -

samidhyamāno adhvara iti(ṛ.३.२७.४) / adhvaro vai yajñaḥ samidhyamāno yajña ityevaitadāhāgniḥ pāvaka īḍya iti pāvako hyeṣa īḍyo hyeṣa śociṣkeśastamīmaha iti śocantīva hyetasya keśāḥ samiddhasya samiddho agna āhuteti(ṛ.५.२८.५) ataḥ prācīnaṃ sarvamidhmamabhyādadhyādyadanyatsamidho'pavṛṅkta iva hyetaddhotā yadvā anyatsamidha idhmasyātiricyate'tiriktaṃ tadyadvai yajñasyātiriktaṃ dviṣantaṃ hāsya tadbhrātṛvyamabhyatiricyate tasmādataḥ prācīnaṃ sarvamidhmamabhyādadhyādyadanyatsamidhaḥ -

devānyakṣi svadhvareti / adhvaro vai yajño devānyakṣi suyajñiyetyevaitadāha tvaṃ hi havyavāḍasītyeṣa hi havyavāḍyadagnistasmādāha tvaṃ hi havyavāḍasīti
ā juhotā duvasyatāgniṃ prayatyadhvare vṛṇīdhvaṃ havyavāhanamiti (ṛ.५.२८.६) sampreṣyatyevaitayā juhuta ca yajata ca yasmai kāmāya samaindhiḍhvaṃ tatkurutetyevaitadāhāgniṃ prayatyadhvara ityadhvaro vai yajño'gniṃ prayati yajña ityevaitadāha vṛṇīdhvaṃ havyavāhanamityeṣa hi havyavāhano yadagnistasmādāha vṛṇīdhvaṃ havyavāhanamiti -

taṃ vā etam / adhvaravantaṃ tricamanvāha devānha vai yajñena yajamānāntsapatnā asurā dudhūrṣāṃ cakruste dudhūrṣanta eva na śekurdhūrvituṃ te parābabhūvustasmādyajño'dhvaro nāma dudhūrṣanha vā enaṃ sapatnaḥ parābhavati yasyaivaṃ viduṣo'dhvaravantaṃ tricamanvāhuryāvadveva saumyenādhvareṇeṣṭvā jayati tāvajjayati -