શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.4.1

સામિધેન્યનુવચનમ્

હિંકૃત્યાન્વાહ । નાસામા યજ્ઞોઽસ્તીતિ વા આહુર્ન વા અહિંકૃત્ય સામ ગીયતે સ યદ્ધિંકરોતિ તદ્ધિંકારસ્ય રૂપં ક્રિયતે પ્રણવેનૈવ સામ્નો રૂપમુપગચ્છત્યો૩ંઓ૩ ઇત્યેતેનો હાસ્યૈષ સર્વ એવ સસામા યજ્ઞો ભવતિ -

યદ્વેવ હિંકરોતિ । પ્રાણો વૈ હિંકારઃ પ્રાણો હિ વૈ હિંકારસ્તસ્માદપિગૃહ્ય નાસિકે ન હિંકર્તું શક્નોતિ વાચા વા ઋચમન્વાહ વાક્ચ વૈ પ્રાણશ્ચ મિથુનં તદેતત્પુરસ્તાન્મિથુનં પ્રજનનં ક્રિયતે સામિધેનીનાં તસ્માદ્વૈ હિંકૃત્યાન્વાહ -

સ વા ઉપાંશુ હિંકરોતિ । અથ યદુચ્ચૈર્હિંકુર્યાદન્યતરદેવ કુર્યાદ્વાચમેવ તસ્માદુપાંશુ હિંકરોતિ -

સ વા એતિ ચ પ્રેતિ ચાન્વાહ । ગાયત્રીમેવૈતદર્વાચીં ચ પરાચીં ચ યુનક્તિ પરાચ્યહ દેવેભ્યો યજ્ઞં વહત્યર્વાચી મનુષ્યાનવતિ તસ્માદ્વા એતિ ચ પ્રેતિ ચાન્વાહ -

યદ્વેવેતિ ચ પ્રેતિ ચાન્વાહ । પ્રેતિ વૈ પ્રાણ એત્યુદાનઃ પ્રાણોદાનાવેવૈતદ્દધાતિ તસ્માદ્વા એતિ ચ પ્રેતિ ચાન્વાહ -

યદ્વેવેતિ ચ પ્રેતિ ચાન્વાહ । પ્રેતિ વૈ રેતઃ સિચ્યત એતિ પ્રજાયતે પ્રેતિ પશવો વિતિષ્ઠન્ત એતિ સમાવર્તન્તે સર્વં વા ઇદમેતિ ચ પ્રેતિ ચ તસ્માદ્વા એતિ ચ પ્રેતિ ચાન્વાહ -

સોઽન્વાહ । પ્ર વો વાજા અભિદ્યવ ઇતિ તન્નુ પ્રેતિ ભવત્યગ્ન આયાહિ વીતય ઇતિ તદ્વેતિ ભવતિ -

તદુ હૈક આહુઃ । ઉભયં વા એતત્પ્રેતિ સમ્પદ્યત ઇતિ તદુ તદાતિવિજ્ઞાન્યમિવ પ્ર વો વાજા અભિદ્યવ ઇતિ તન્નુ પ્રેત્યગ્ન આયાહિ વીતય ઇતિ તદ્વેતિ -

સોઽન્વાહ । પ્ર વો વાજા અભિદ્યવ ઇતિ(ઋ.ઋગ્વેદઃ સૂક્તં ૩.૨૭।૩.૨૭.૧) તન્નુ પ્રેતિ ભવતિ વાજા ઇત્યન્નં વૈ વાજા અન્નમેવૈતદભ્યનૂક્તમભિદ્યવ ઇત્યર્ધમાસા વા અભિદ્યવોઽર્ધમાસાનેવૈતદભ્યનૂક્તં હવિષ્મન્ત ઇતિ પશવો વૈ હવિષ્મન્તઃ પશૂનેવૈતદભ્યનૂક્તમ્ -

ઘૃતાચ્યેતિ । વિદેઘો હ માથવોઽગ્નિં વૈશ્વાનરં મુખે બભાર તસ્ય ગોતમો રાહૂગણ ઋષિઃ પુરોહિત આસ તસ્મૈ હ સ્મામન્ત્ર્યમાણો ન પ્રતિશૃણોતિ નેન્મેઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો મુખાન્નિષ્પદ્યાતા ઇતિ -

તમૃગ્ભિર્હ્વયિતું દધ્રે । વીતિહોત્રં ત્વા કવે દ્યુમન્તં સમિધીમહિ અગ્ને બૃહન્તમધ્વરે(ઋ.૫.૨૬.૩) વિદેઘેતિ -

સ ન પ્રતિશુશ્રાવ । ઉદગ્ને શુચયસ્તવ શુક્રા ભ્રાજન્ત ઈરતે તવ જ્યોતીંષ્યર્ચયો(ઋ.૮.૪૪.૧૭) વિદેઘા૩ ઇતિ -

સ હ નૈવ પ્રતિશુશ્રાવ । તં ત્વા ઘૃતસ્નવીમહ(ઋ.૫.૨૬.૨) ઇત્યેવાભિવ્યાહરદથાસ્ય ઘૃતકીર્તાવેવાગ્નિર્વૈશ્વાનરો મુખાદુજ્જજ્વાલ તં ન શશાક ધારયિતું સોઽસ્ય મુખાન્નિષ્પેદે સ ઇમાં પૃથિવીં પ્રાપાદઃ -

તર્હિ વિદેઘો માથવ આસ । સરસ્વત્યાં સ તત એવ પ્રાઙ્દહન્નભીયાયેમાં પૃથિવીં તં ગોતમશ્ચ રાહૂગણો વિદેઘશ્ચ માથવઃ પશ્ચાદ્દહન્તમન્વીયતુઃ સ ઇમાઃ સર્વા નદીરતિદદાહ સદાનીરેત્યુત્તરાદ્ગિરેર્નિર્ધાવતિ તાં હૈવ નાતિદદાહ તાં હસ્મ તાં પુરા બ્રાહ્મણા ન તરન્ત્યનતિદગ્ધાગ્નિના વૈશ્વાનરેણેતિ -

તત એતર્હિ । પ્રાચીનં બહવો બ્રાહ્મણાસ્તદ્ધાક્ષેત્રતરમિવાસસ્રાવિતરમિવાસ્વદિતમગ્નિના વૈશ્વાનરેણેતિ -

તદુ હૈતર્હિ । ક્ષેત્રતરમિવ બ્રાહ્મણા ઉ હિ નૂનમેનદ્યજ્ઞૈરસિષ્વદન્ત્સાપિ જઘન્યે નૈદાઘે સમિવૈવ કોપયતિ તાવચ્છીતાનતિદગ્ધા હ્યગ્નિના વૈશ્વાનરેણ -

સ હોવાચ । વિદેઘો માથવઃ ક્વાહં ભવાનીત્યત એવ તે પ્રાચીનં ભુવનમિતિ હોવાચ સૈષાપ્યેતર્હિ કોસલવિદેહાનાં મર્યાદા તે હિ માથવાઃ -

અથ હોવાચ । ગોતમો રાહૂગણઃ કથં નુ ન આમન્ત્ર્યમાણો ન પ્રત્યશ્રૌષીરિતિ સ હોવાચાગ્નિર્મે વૈશ્વાનરો મુખેઽભૂત્સ નેન્મે મુખાન્નિષ્પદ્યાતૈ તસ્માત્તે ન પ્રતિશ્રૌષમિતિ -

તદુ કથમભૂદિતિ । યત્રૈવ ત્વં ઘૃતસ્નવીમહ ઇત્યભિવ્યાહાર્ષીસ્તદેવ મે ઘૃતકીર્તાવગ્નિર્વૈશ્વાનરો મુખાદુદજ્વાલીત્તં નાશકં ધારયિતું સ મે મુખાન્નિરપાદીતિ -

સ યત્સામિધેનીષુ ઘૃતવત્ । સામિધેનમેવ તત્સમેવૈનં તેનેન્ધે વીર્યમેવાસ્મિન્દધાતિ -

તદુ ઘૃતાચ્યેતિ । દેવાઞ્જિગાતિ સુમ્નયુરિતિ યજમાનો વૈ સુમ્નયુઃ સ હિ દેવાઞ્જિગીષતિ સ હિ દેવાઞ્જિઘાંસતિ તસ્માદાહ દેવાઞ્જિગાતિ સુમ્નયુરિતિ સૈષાગ્નેયી સત્યનિરુક્તા સર્વં વા અનિરુક્તં સર્વેણૈવૈતત્પ્રતિપદ્યતે -

અગ્ન આયાહિ વીતય ઇતિ(ઋ.૬.૧૬.૧૦) । તદ્વેતિ ભવતિ વીતય ઇતિ સમન્તિકમિવ હ વા ઇમેઽગ્રે લોકા આસુરિત્યુન્મૃશ્યા હૈવ દ્યૌરાસ -

તે દેવા અકામયન્ત । કથં નુ ન ઇમે લોકા વિતરાં સ્યુઃ કથં ન ઇદં વરીય ઇવ સ્યાદિતિ તાનેતૈરેવ ત્રિભિરક્ષરૈર્વ્યનયન્વીતય ઇતિ ત ઇમે વિદૂરં લોકાસ્તતો દેવેભ્યો વરીયોઽભવદ્વરીયો હ વા અસ્ય ભવતિ યસ્યૈવં વિદુષ એતામન્વાહુર્વીતય ઇતિ -

ગૃણાનો હવ્યદાતય ઇતિ । યજમાનો વૈ હવ્યદાતિર્ગૃણાનો યજમાનાયેત્યેવૈતદાહ નિ હોતા સત્સિ બર્હિષીત્યગ્નિર્વૈ હોતાયં લોકો બર્હિરસ્મિન્નેવૈતલ્લોકેઽગ્નિં દધાતિ સોઽયમસ્મિંલ્લોકેઽગ્નિર્હિતઃ સૈષેમમેવ લોકમભ્યનૂક્તેમમેવૈતયા લોકં જયતિ યસ્યૈવં વિદુષ એતામન્વાહુઃ -

તં ત્વા સમિદ્ભિરઙ્ગિર ઇતિ(ઋ.૬.૧૬.૧૧) । સમિદ્ભિર્હ્યેતમઙ્ગિરસ ઐન્ધતાઙ્ગિર ઇત્યઙ્ગિરા ઉ હ્યગ્નિર્ઘૃતેન વર્ધયામસીતિ તત્સામિધેનં પદં સમેવૈનં તેનેન્ધે વીર્યમેવાસ્મિન્દધાતિ -

બૃહચ્છોચા યવિષ્ઠ્યેતિ । બૃહદુ હ્યેષ શોચતિ સમિદ્ધો યવિષ્ઠ્યેતિ યવિષ્ઠો હ્યગ્નિસ્તસ્માદાહ યવિષ્ઠ્યેતિ સૈષિતમેવ લોકમભ્યનૂક્તાન્તરિક્ષલોકમેવ તસ્માદાગ્નેયી સત્યનિરુક્તા નિરુક્તો હ્યેષ લોક એતમેવૈતયા લોકં જયતિ યસ્યૈવંવિદુષ એતામન્વાહુઃ -

સ નઃ પૃથુ શ્રવાય્યમિતિ(ઋ.૬.૧૬.૧૨) । અદો વૈ પૃથુ યસ્મિન્દેવા એતચ્છ્રવાય્યં યસ્મિન્દેવા અચ્છા દેવ વિવાસસીત્યચ્છા દેવ વિવાસસ્યેતન્નો ગમયેત્યેવૈતદાહ -

બૃહદગ્ને સુવીર્યામિતિ । અદો વૈ બૃહદ્યસ્મિન્દેવા એતત્સુવીર્યં યસ્મિન્દેવાઃ સૈષિતમેવ લોકમભ્યનૂક્તા દિવમેવૈતમેવૈતયા લોકં જયતિ યસ્યૈવં વિદુષ એતામન્વાહુઃ -

સો ન્વાહ । ઈડેન્યો નમસ્ય ઇતિ(ઋ.૩.૨૭.૧૩) ઈડેન્યો હ્યેષ નમસ્યો હ્યેષ તિરસ્તમાંસિ દર્શત ઇતિ તિર ઇવ હ્યેષ તમાંસિ સમિદ્ધો દદૃશે સમગ્નિરિધ્યતે વૃષેતિ સં હીધ્યતે વૃષા વૃષો અગ્નિઃ સમિધ્યત ઇતિ(ઋ.૩.૨૭.૧૪) સં હીધ્યતે -

અશ્વો ન દેવવાહન ઇતિ । અશ્વો હ વા એષ ભૂત્વા દેવેભ્યો યજ્ઞં વહતિ યદ્વૈનેત્યૃચ્યોમિતિ તત્તસ્માદાહાશ્વો ન દેવવાહન ઇતિ -

તં હવિષ્મન્ત ઈડત ઇતિ । હવિષ્મન્તો હ્યેતં મનુષ્યા ઈડતે તસ્માદાહ તં હવિષ્મન્ત ઈડત ઇતિ -

વૃષણં ત્વા વયં વૃષન્વૃષણઃ સમિધીમહીતિ(ઋ.૩.૨૭.૧૫) । સં હ્યેનમિન્ધતેઽગ્ને દીદ્યતં બૃહદિતિ દીદયેવ હ્યેષ બૃહત્સમિદ્ધઃ -

તં વા એતમ્ । વૃષણ્વન્તં ત્રિચમન્વાહાગ્નેય્યો વા એતાઃ સર્વાઃ સામિધેન્યો ભવન્તીન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતેન્દ્રો વૃષૈતેનો હાસ્યૈતાઃ સેન્દ્રાઃ સામિધેન્યો ભવન્તિ તસ્માદ્વૃષણ્વન્તં ત્રિચમન્વાહ-

સોઽન્વાહ । અગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇતિ દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચોભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિરે તાન્ત્સ્પર્ધમાનાન્ગાયત્ર્યન્તરા તસ્થૌ યા વૈ સા ગાયત્ર્યાસીદિયં વૈ સા પૃથિવીયં હૈવ તદન્તરા તસ્થૌ ત ઉભય એવ વિદાંચક્રુર્યતરાન્વૈ ન ઇયમુપાવર્ત્સ્યતિ તે ભવિષ્યન્તિ પરેતરે ભવિષ્યન્તીતિ તામુભય એવોપમન્ત્રયાંચક્રિરેઽગ્નિરેવ દેવાનાં દૂત આસ સહરક્ષા ઇત્યસુરરક્ષસમસુરાણાં સાગ્નિમેવાનુપ્રેયાય તસ્માદન્વાહાગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇતિ સ હિ દેવાનાં દૂત આસીદ્ધોતારં વિશ્વવેદસમિતિ-

તદુ હૈકેઽન્વાહુઃ । હોતા યો વિશ્વવેદસ ઇતિ નેદરમિત્યાત્માનં બ્રવાણીતિ તદુ તથા ન બ્રૂયાન્માનુષં હ તે યજ્ઞે કુર્વન્તિ વ્યૃદ્ધં વૈ તદ્યજ્ઞસ્ય યન્માનુષં નેદ્વ્યૃદ્ધં યજ્ઞે કરવાણીતિ તસ્માદ્યથૈવર્ચાનૂક્તમેવાનુબ્રૂયાદ્ધોતારં વિશ્વવેદસમિત્યેવાસ્ય યજ્ઞસ્ય સુક્રતુમિત્યેષ હિ યજ્ઞસ્ય સુક્રતુર્યદગ્નિસ્તસ્માદાહાસ્ય યજ્ઞસ્ય સુક્રતુમિતિ સેયં દેવાનુપાવવર્ત તતો દેવા અભવન્પરાસુરા ભવતિ હ વા આત્મના પરાસ્ય સપત્ના ભવન્તિ યસ્યૈવંવિદુષ એતામન્વાહુઃ -

તાં વા અષ્ટમીમનુબ્રૂયાત્ । ગાયત્રી વા એષા નિદાનેનાષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી તસ્માદષ્ટમીમનુબ્રૂયાત્ -

તદ્ધૈકે । પુરસ્તાદ્ધાય્યે દધત્યન્નં ધાય્યે મુખત ઇદમન્નાદ્યં દધ્મ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદનવકૢપ્તા હ તસ્યૈષા ભવતિ યઃ પુરસ્તાદ્ધાય્યે દધાતિ દશમી વા હિ તર્હ્યેકાદશી વા સમ્પદ્યતે તસ્યો હૈવૈષાવકૢપ્તા ભવતિ યસ્યૈતામષ્ટમીમન્વાહુસ્તસ્માદુપરિષ્ટાદેવ ધાય્યે દધ્યાત્ -

સમિધ્યમાનો અધ્વર ઇતિ(ઋ.૩.૨૭.૪) । અધ્વરો વૈ યજ્ઞઃ સમિધ્યમાનો યજ્ઞ ઇત્યેવૈતદાહાગ્નિઃ પાવક ઈડ્ય ઇતિ પાવકો હ્યેષ ઈડ્યો હ્યેષ શોચિષ્કેશસ્તમીમહ ઇતિ શોચન્તીવ હ્યેતસ્ય કેશાઃ સમિદ્ધસ્ય સમિદ્ધો અગ્ન આહુતેતિ(ઋ.૫.૨૮.૫) અતઃ પ્રાચીનં સર્વમિધ્મમભ્યાદધ્યાદ્યદન્યત્સમિધોઽપવૃઙ્ક્ત ઇવ હ્યેતદ્ધોતા યદ્વા અન્યત્સમિધ ઇધ્મસ્યાતિરિચ્યતેઽતિરિક્તં તદ્યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિક્તં દ્વિષન્તં હાસ્ય તદ્ભ્રાતૃવ્યમભ્યતિરિચ્યતે તસ્માદતઃ પ્રાચીનં સર્વમિધ્મમભ્યાદધ્યાદ્યદન્યત્સમિધઃ -

દેવાન્યક્ષિ સ્વધ્વરેતિ । અધ્વરો વૈ યજ્ઞો દેવાન્યક્ષિ સુયજ્ઞિયેત્યેવૈતદાહ ત્વં હિ હવ્યવાડસીત્યેષ હિ હવ્યવાડ્યદગ્નિસ્તસ્માદાહ ત્વં હિ હવ્યવાડસીતિ
આ જુહોતા દુવસ્યતાગ્નિં પ્રયત્યધ્વરે વૃણીધ્વં હવ્યવાહનમિતિ (ઋ.૫.૨૮.૬) સમ્પ્રેષ્યત્યેવૈતયા જુહુત ચ યજત ચ યસ્મૈ કામાય સમૈન્ધિઢ્વં તત્કુરુતેત્યેવૈતદાહાગ્નિં પ્રયત્યધ્વર ઇત્યધ્વરો વૈ યજ્ઞોઽગ્નિં પ્રયતિ યજ્ઞ ઇત્યેવૈતદાહ વૃણીધ્વં હવ્યવાહનમિત્યેષ હિ હવ્યવાહનો યદગ્નિસ્તસ્માદાહ વૃણીધ્વં હવ્યવાહનમિતિ -

તં વા એતમ્ । અધ્વરવન્તં ત્રિચમન્વાહ દેવાન્હ વૈ યજ્ઞેન યજમાનાન્ત્સપત્ના અસુરા દુધૂર્ષાં ચક્રુસ્તે દુધૂર્ષન્ત એવ ન શેકુર્ધૂર્વિતું તે પરાબભૂવુસ્તસ્માદ્યજ્ઞોઽધ્વરો નામ દુધૂર્ષન્હ વા એનં સપત્નઃ પરાભવતિ યસ્યૈવં વિદુષોઽધ્વરવન્તં ત્રિચમન્વાહુર્યાવદ્વેવ સૌમ્યેનાધ્વરેણેષ્ટ્વા જયતિ તાવજ્જયતિ -