શાર્ઙ્ગધરસંહિતા · અધ્યાય p1

શ્રીઃ
ઉત્તરખણ્ડમ્
સ્નેહપાનવિધિઃ
અથ સ્નેહપાનવિધિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
અથ સ્નેહસ્ય ભેદાસ્તત્પાનકાલશ્ચ
સ્નેહશ્ચતુર્વિંધઃ પ્રોક્તો ઘૃતં તૈલં વસા તથા
મજ્જા ચ તં પિબેન્મત્તર્યાઃ કિચિદભ્યુદિતે રવૌ

યોનિભેદેન સ્નેહસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્
સ્થાવરો જઙ્ગમશ્ચૈવ દ્વિયોનિઃ સ્નેહ ઉચ્યતે

સ્થાવરજઙ્ગમયોઃ શ્રેષ્ઠસ્નેહનામનિર્દેશઃ
તિલતૈલં સ્થાવરેષુ જઙ્ગમેષુ ઘૃતં વરમ્

મિલિતસ્નેહનામાનિ
દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્યમકસ્ત્રિવૃતો મહાન્

સ્નેહસાત્મ્યે કાલાવધિઃ
પિબેત્ ત્ર્! યહં ચતુરહં પઞ્ચાહં ષડહં તથા
સપ્તરાત્રાત્પરં સ્નેહં આત્મીભવતિ સેવિતઃ

સ્નેહપાનમાત્રાવિષયાઃ
દોષકાલાગ્નિવયસાં બલં દૃષ્ટ્વા પ્રયોજયેત્
હીનાં ચ મધ્યમાં જ્યેષ્ઠાં માત્રાં સ્નેહસ્ય બુદ્ધિમાન્

અમાત્રાદિસેવિતસ્નેહસ્ય દોષાસ્તદુપાયાશ્ચ
અમાત્રયા તથાઽકાલે મિથ્યાહારવિહારતઃ
સ્નેહઃ કરોતિ શોફાર્શસ્તન્દ્રા નિદ્રા વિસંજ્ઞતાઃ
પ્રકુર્યાલ્લઙ્ઘનં તત્ર સ્વેદં જ્ઞાત્વા વિરેચનમ્

સ્નેહપાનમાત્રાઃ
દેયા દીપ્તાગ્નયે માત્રા સ્નેહસ્ય પલસંમિતા
મધ્યમાય ત્રિકર્ષા સ્યાજ્જઘન્યાય દ્વિકાર્ષિકી

સ્નેહપાનમાત્રાયા અન્યે ભેદાઃ
અથવા સ્નેહમાત્રાઃ સ્યુસ્તિસ્રોઽન્યા સર્વસમ્મતાઃ
અહોરાત્રેણ મહતી જીર્યત્યહ્નિ તુ મધ્યમા
જીર્યત્યલ્પા દિનાર્ધેન સા વિજ્ઞેયા સુખાવહા

માત્રાભેદેન સ્નેહપાનગુણાઃ
અલ્પા સ્યાદ્દીપની વૃષ્યા સ્વલ્પદોષેષુ પૂજિતા
મધ્યમા સ્નેહની જ્ઞેયા બૃંહણી ભ્રમહારિણી

જ્યેષ્ઠા કુષ્ઠવિષોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશિની

દોષાનુસારેણ ઘૃતપાનેઽનુપાનવ્યવસ્થા
કેવલં પૈત્તિકે સર્પિર્વાતિકે લવણાન્વિતમ્
પેયં બહુકફે ચાપિ વ્યોષક્ષારસમન્વિતમ્

ઘૃતપાનયોગ્યા જનાઃ
રૂક્ષક્ષતવિષાર્ત્તાનાં વાતપિત્તવિકારિણામ્
હીનમેધાસ્મૃતીનાં ચ સર્પિષ્પાનં પ્રશસ્યતે

તૈલપાનયોગ્યા જનાઃ
કૃમિકોષ્ઠાનિલાવિષ્ટાઃ પ્રવૃદ્ધકફમેદસઃ
પિબેયુસ્તૈલસાત્મ્યા યે તૈલં દાર્ઢ્યાર્થિનસ્તુ યે

વસાપાનયોગ્યા જનાઃ
વ્યાયામકર્ષિતાઃ શુષ્કરેતોરક્તા મહારુજઃ
મહાગ્નિમારુતપ્રાણા વસાયોગ્યા નરાઃ સ્મૃતાઃ

મઞ્જાપાનયોગ્યા જનાઃ
ક્રૂરાશયાઃ ક્લેશસહા વાતાર્ત્તા દીપ્તવહ્નયઃ
મજ્જાનં ચ પિબેયુસ્તે સપિર્વા સર્વતો હિતમ્

સ્નેહપાનસમયઃ
શીતકાલે દિવા સ્નેહમુષ્ણકાલે પિબેન્નિશિ
વાતપિત્તાધિકે રાત્રૌ વાતશ્લેષ્માધિકે દિવા

તૈલઘૃતયોર્વિશિષ્ટકર્મનિર્દેશઃ
નસ્યાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષમૂર્દ્ધકર્ણાક્ષિતર્પણે
તૈલં ઘૃતં વા યુઞ્જીત દૃષ્ટ્વા દોષબલાબલમ્

સ્નેહભેદેનાનુપાનભેદાઃ
ઘૃતે કોષ્ણજલં પેયં તૈલે યૂષઃ પ્રશસ્યતે
વસામજ્જ્ઞોઃ પિબેન્મણ્ડમનુપાનં સુખાવહમ્

સાન્નસ્નેહપાનસ્ય વિષયાઃ
સ્નેહદ્વિષઃ શિશૂન્વૃદ્ધાન્સુકુમારાન્કૃશાનપિ
ઉષ્ણકામાનુષ્ણકાલે સહ ભક્તેન પાયયેત્

સદ્યઃ સ્નેહનયોગઃ
સર્પિષ્મતી બહુતિલા યવાગૂઃ સ્વલ્પતણ્ડુલા
સુખોષ્ણા સેવ્યમાના તુ સદ્યઃ સ્નેહનકારિણી

સદ્યઃ સ્નેહનયોગાન્તરમ્
શર્કરાચૂર્ણસમ્ભૃષ્ટે દોહનસ્થે ઘૃતે તુ ગામ્
દુગ્ધ્વા ક્ષીરં પિબેદુષ્ણં સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે

સ્નેહાજીર્ણોપાયઃ
મિથ્યાચારાદ્બહુત્વાદ્વા યસ્ય સ્નેહો ન જીર્યતિ
વિષ્ટભ્ય વાઽપિ જીર્યેત વારિણોષ્ણેન વામયેત્

સ્નેહાજીર્ણપ્રતીકારઃ
સ્નેહસ્યાજીર્ણશઙ્કાયાં પિબેદુષ્ણોદકં નરઃ
તેનોદ્ગારો ભવેચ્છુદ્ધો ભક્તં પ્રતિ રુચિસ્તથા

સ્નેહપાનજતૃષ્ણા ચિકિત્સા
સ્નેહેન પૈક્તિકસ્યાગ્નિર્યદા તીક્ષ્ણતરીકૃતઃ
તદાઽસ્યોદીરયેત્તૃષ્ણાં સ્નેહમુષ્ણામ્બુના વમેત્
શીતં જલં પાયયેચ્ચ પિપાસા તેન શામ્યતિ

સ્નેહપાનાનર્હા નરાઃ
અજીર્ણી વર્જયેત્સ્નેહમુદરી તરુણજ્વરી
દુર્બલોઽરોચકી સ્થૂલો મૂર્ચ્છાર્ત્તો મદપીડિતઃ
દત્તવસ્તિર્વિરિક્તશ્ચ વાન્તસ્તૃષ્ણાશ્રમાન્વિતઃ
અકાલપ્રસવા નારી દુર્દિને ચ વિવર્જયેત્

સ્નેહપાનાર્હા નરાઃ
સ્વેદ્યસંશોધ્યમદ્યસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકાઃ
વૃદ્ધા બાલાઃ કૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણાસ્રાઃ ક્ષીણરેતસઃ
વાતાર્ત્તાસ્તિમિરાર્ત્તા યે તેષાં સ્નેહનમુત્તમમ્

સુસ્નિગ્ધરૂક્ષયોર્લક્ષણનિર્દેશઃ
વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્

મૃદુસ્નિગ્ધાઙ્ગતાઽગ્લાનિઃ સ્નેહાવેગોઽથ લાઘવમ્
વિમલેન્દ્રિ યતા સમ્યક્ સ્નિગ્ધે રૂક્ષે વિપર્યયઃ

અતિસ્નિગ્ધસ્ય લક્ષણમ્
ભક્તદ્વેષો મુખસ્રાવો ગુદે દાહઃ પ્રવાહિકા
તન્દ્રા ઽતિસારઃ પાણ્ડુત્વં ભૃશં સ્નિગ્ધસ્ય લક્ષણમ્

રૂક્ષાતિસ્નિગ્ધયોરુપાયઃ
રૂક્ષસ્ય સ્નેહનં સ્નેહૈરતિસ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષણમ્
શ્યામાકચણકાદ્યૈશ્ચ તક્રપિણ્યાકસક્તુભિઃ

સ્નેહસેવનગુણાઃ
દીપ્તાગ્નિઃશુદ્ધકોષ્ઠશ્ચ પુષ્ટધાતુર્દૃઢેન્દ્રિ યઃ
નિર્જરો બલવર્ણાઢ્યઃ સ્નેહસેવી ભવેન્નરઃ

સ્નેહસેવને વર્જ્યાઃ
સ્નેહે વ્યાયામસંશીતવેગાઘાતપ્રજાગરાન્
દિવાસ્વપ્નમભિષ્યન્દિ રૂક્ષાન્નં ચ વિવર્જયેત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે સ્નેહપાનવિધિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
સ્વેદવિધિઃ
અથ સ્વેદવિધિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
તત્રાદૌ સ્વેદભેદાઃ
સ્વેદશ્ચતુર્વિધઃ પ્રોક્તસ્તાપોષ્મૌ સ્વેદસંજ્ઞિતૌ
ઉપનાહો દ્ર વઃ સ્વેદઃ સર્વે વાતાર્ત્તિહારિણઃ

દોષભેદેન સ્વેદપ્રયોગઃ
સ્વેદૌ તાપોષ્મજૌ પ્રાયઃશ્લેષ્મઘ્નૌ સમુદીરિતૌ
ઉપનાહસ્તુ વાતઘ્નઃ પિત્તસઙ્ગે દ્ર વો હિતઃ

રોગિબલાદ્યનુસારેણ સ્વેદસ્ય ત્રૈવિધ્યનિર્દેશઃ
મહાબલે મહાવ્યાધૌ શીતે સ્વેદો મહાન્સ્મૃતઃ
દુર્બલે દુર્બલઃ સ્વેદો મધ્યે મધ્યતમો મતઃ

દોષવિશેષેણ સ્વેદવિશેષનિર્દેશઃ
બલાસે રૂક્ષણઃ સ્વેદો રૂક્ષસ્નિગ્ધઃ કફાનિલે
કફમેદાવૃતે વાતે કોષ્ણં ગેહં રવેઃ કરાન્

નિયુદ્ધં માર્ગગમનં ગુરુપ્રાવરણં ધ્રુવમ્
ચિન્તાવ્યાયામભારાશ્ચ સેવેતામયમુક્તયે

પ્રથમસ્વેદ્યા જનાઃ
યેષાં નસ્યં વિધાતવ્યં વસ્તિશ્ચાપિ હિ દેહિનામ્
શોધનીયાશ્ચ યે કેચિત્પૂર્વં સ્વેદ્યાશ્ચ તે મતાઃ

ઉભયતઃ સ્વેદ્યા જનાઃ
સ્વેદ્યાઃ પૂર્વં ત્રયઃ પ્લીહભગન્દર્યર્શસસ્તથા
અશ્મર્યશ્ચાતુરો જન્તુઃ સમયે શસ્ત્રકર્મણઃ

પશ્ચાત્સ્વેદ્યા જનાઃ
પશ્ચાત્સ્વેદ્યા ગતે શલ્યે મૂઢગર્ભગદે તથા
કાલે પ્રજાતાઽકાલે વા પશ્ચાત્સ્વેદ્યા નિતમ્બિની

સ્વેદકાલઃ
સર્વાન્સ્વેદ્યાન્નિવાતે ચ જીર્ણાહારે ચ કારયેત્

સ્વેદફલમ્
સ્વેદાદ્ધાતુસ્થિતા દોષાઃ સ્નેહક્લિન્નસ્ય દેહિનઃ
દ્ર વત્વં પ્રાપ્ય કોષ્ઠાન્તર્ગતા યાન્તિ વિરેચતામ્

સ્વેદિતસ્ય રક્ષાવિધિઃ
સ્વિદ્યમાનશરીરસ્ય હૃદયં શીતલૈઃ સ્પૃશેત્
સ્નેહાભ્યક્તશરીરસ્ય શીતૈરાચ્છાદ્ય ચક્ષુષી

સ્વેદાનર્હા જનાઃ
અજીર્ણી દુર્બલો મેહી ક્ષતક્ષીણઃ પિપાસિતઃ
અતિસારી રક્તપિત્તી પાણ્ડુરોગી તથોદરી

મદાર્ત્તો ગર્ભિણી ચૈવ ન હિ સ્વેદ્યા વિજાનતા
એતાનપિ મૃદુસ્વેદૈઃ સ્વેદસાધ્યાનુપાચરેત્

મૃદુસ્વેદ્યાન્યઙ્ગાનિ
મૃદુસ્વેદં પ્રયુઞ્જીત તથા હૃન્મુષ્કદૃષ્ટિષુ

અતિસ્વેદજા રોગાઃ
અતિસ્વેદાત્ સન્ધિપીડા દાહસ્તૃષ્ણા ક્લમો ભ્રમઃ
પિત્તાસૃક્પિટિકાકોપસ્તત્ર શીતૈરુપાચરેત્

તાપસ્વેદલક્ષણમ્
તેષુ તાપામિધઃ સ્વેદો વાલુકાવસ્ત્રપાણિભિઃ
કપાલકન્દુકાઙ્ગારૈર્યથાયોગ્યં પ્રયુજ્યતે

ઊષ્મસ્વેદવિધિઃ
ઊષ્મસ્વેદઃ પ્રયોક્તવ્યો લોહપિણ્ડેષ્ટકાશ્મભિઃ
પ્રતપ્તૈરમ્લસિક્તૈશ્ચ કાર્યે રલ્લકવેષ્ટિતે

અથવા વાતનિર્ણાશિદ્ર વ્યક્વાથરસાદિભિઃ
ઉષ્ણૈર્ઘંટં પૂરયિત્વા પાર્શ્વે છિદ્રં નિધાય ચ
વિમુદ્ર ય્સ્યાં ત્રિખણ્ડાં ચ ધાતુજાં કાષ્ઠવંશજામ્
ષડઙ્ગુલાસ્યાં ગોપુચ્છાં નલદ્યં યુઞ્જ્યાદ્ દ્વિહસ્તિકામ્

સુખોપવિષ્ટં સ્વભ્યક્તં ગુરુપ્રાવરણાવૃતમ્
હસ્તિશુણ્ડિકયા નાડ્યા સ્વેદયેદ્વાતરોગિણમ્

પુરુષાયામમાત્રાં વા ભૂમિમુત્કીર્ય ખાદિરૈઃ
કાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા તથાઽભ્યુક્ષ્ય ક્ષીરધાન્યામ્લવારિભિઃ

વાતઘ્નપત્રૈરાચ્છાદ્ય શયાનં સ્વેદયેન્નરમ્
એવં માષાદિભિઃ સ્વિન્નૈઃ શયાનં સ્વેદમાચરેત્

ઉપનાહસ્વેદવિધિઃ
અથોપનાહસ્વેદં ચ કુર્યાદ્વાતહરૌષધૈઃ
પ્રદિહ્ય દેહં વાતાર્ત્તં ક્ષીરમાંસરસાન્વિતૈઃ
અમ્લપિષ્ટૈઃ સલવણૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્નેહસંયુતૈઃ

મહાશાલ્વણસ્વેદવિધિઃ
ઉપગ્રામ્યાનૂપમાંસૈર્જીવનીયગણેન ચ

દધિસૌવીરકક્ષારૈર્વીરતર્વાદિના તથા
કુલત્થમાષગોધૂમૈરતસીતિલસર્ષપૈઃ

શતપુષ્પાદેવદારુશેફાલીસ્થૂલજીરકૈઃ
એરણ્ડમૂલબીજૈશ્ચ રાસ્નામૂલકશિગ્રુભિઃ

મિશિકૃષ્ણાકુઠેરૈશ્ચ લવણૈરમ્લસંયુતૈઃ
પ્રસારિણ્યશ્વગન્ધાભ્યાં બલાભિર્દશમૂલકૈઃ

ગુડૂચીવાનરીબીજૈર્યથાલાભં સમાહૃતૈઃ
ક્ષુણ્ણૈઃ સ્વિન્નૈશ્ચ વસ્ત્રેણ બદ્ધૈઃ સંસ્વેદયેન્નરમ્

દ્ર વસ્વેદલક્ષણમ્
દ્ર વસ્વેદસ્તુ વાતઘ્નદ્ર વ્યક્વાથેન પૂરિતે
કટાહે કોષ્ઠકે વાઽપિ સૂપવિષ્ટોઽવગાહયેત્

દ્ર વસ્વેદવિધિઃ
નાભેઃ ષડઙ્ગુલં યાવન્મગ્નઃ ક્વાથસ્ય ધારયા

કોષ્ણયા સ્કન્ધયોઃ સિક્તસ્તિષ્ઠેત્સ્નિગ્ધતનુર્નરઃ
એવં તૈલેન દુગ્ધેન સર્પિષા સ્વેદયેન્નરમ્

અવગાહનકાલનિયમઃ
એકાન્તરે દ્વ્યન્તરે વા સ્નેહો યુક્તોઽવગાહને

સ્નેહાવગાહનફલમ્
શિરામુખૈર્લોમકૂપૈર્ધમનીભિશ્ચ તર્પયેત્
શરીરે બલમાધત્તે યુક્તઃ સ્નેહોઽવગાહને

સ્નેહસિક્તસ્ય ધાતુવૃદ્ધૌ હેતુઃ
જલસિક્તસ્ય વર્ધન્તે યથા મૂલેઽઙકુરાસ્તરોઃ
તથા ધાતુવિવૃદ્ધિર્હિ સ્નેહસિક્તસ્ય જાયતે
નાતઃ પરતરઃ કશ્ચિદુપાયો વાતનાશનઃ

સ્વેદનવિરત્યવસ્થાનિર્દેશઃ
શીતશૂલાદ્યુપરમે સ્તમ્ભગૌરવનિગ્રહે
દીપ્તાગ્નૌ માર્દવે જાતે સ્વેદનાદ્વિરતિર્મતા

સ્વેદનોત્તરં કર્ત્તવ્યકર્માણિ
સમ્યક્ સ્વિન્નં વિમૃદિતં સ્નાનમુષ્ણામ્બુભિઃ શનૈઃ
ભોજયેચ્ચાનભિષ્યન્દિ વ્યાયામં ચ ન કારયેત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે સ્વેદવિધિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
વમનવિધિઃ
અથ વમનવિધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
તત્ર વમનવિરેચનયોઃ કાલઃ
શરત્કાલે વસન્તે ચ પ્રાવૃટ્કાલે ચ દેહિનામ્
વમનં રેચનં ચૈવ કારયેત્કુશલો ભિષક્

વમનાર્હા જનાઃ
બલવન્તં કફવ્યાપ્તં હૃલ્લાસાર્ત્તિનિપીડિતમ્
તથા વમનસાત્મ્યં ચ ધીરચિત્તં ચ વામયેત્

વમનસાધ્યા રોગાઃ
વિષદોષે સ્તન્યરોગે મન્દેઽગ્નૌ શ્લીપદેઽબુદે
હૃદ્રો ગકુષ્ઠવીસર્પમેહાજીર્ણભ્રમેષુ ચ

વિદારિકાઽપચીકાસશ્વાસપીનસવૃદ્ધિષુ
અપસ્મારે જ્વરોન્માદે તથા રક્તાતિસારિષુ

નાસાતાલ્વોષ્ઠપાકેષુ કર્ણસ્રાવે દ્વિજિહ્વકે
ગલશુણ્ડ્યામતીસારે પિત્તશ્લેષ્મગદે તથા
મેદોગદેઽરુચૌ ચૈવ વમનં કારયેદ્ભિષક્

વમનાનર્હા જનાઃ
ન વામનીયસ્તિમિરી ન ગુલ્મી નોદરી કૃશઃ

નાતિવૃદ્ધો ગર્ભિણી ચ ન સ્થૂલો ન ક્ષતાતુરઃ
મદાર્ત્તો બાલકો રૂક્ષઃ ક્ષુધિતશ્ચ નિરૂહિતઃ

ઉદાવત્તર્યૂર્ધ્વરક્તી ચ દુશ્છર્દિઃ કેવલાનિલી
પાણ્ડુરોગી કૃમિવ્યાપ્તઃ પઠનાત્સ્વરઘાતકઃ

વમનાનર્હાણામપિ વમનવ્યવસ્થા
એતેઽપ્યજીર્ણવ્યથિતા વામ્યા યે વિષપીડિતાઃ
કફવ્યાપ્તાશ્ચ તે વામ્યા મધુકક્વાથપાનતઃ

સુકુમારં કૃશં બાલં વૃદ્ધં ભીરું ન વામયેત્
પીત્વા યવાગૂમાકણ્ઠં ક્ષીરતક્રદધીનિ વા

અસાત્મ્યૈઃ શ્લેષ્મલૈર્ભોજ્યૈર્દોષાનુત્ક્લિશ્ય દેહિનઃ
સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વમનં દત્તં સમ્યક્પ્રવર્ત્તતે

ક્રમેણ વમનવિરેચનયોર્હિતકરપદાર્થાઃ
વમનેષુ ચ સર્વેષુ સૈન્ધવં મધુ વા હિતમ્
બીભત્સં વમનં દદ્યાદ્વિપરીતં વિરેચનમ્

વમનાર્થકક્વાથનિર્માણવિધિઃ
ક્વાથ્યદ્ર વ્યસ્ય કુડવં શ્રપયિત્વા જલાઢકે
અર્ધભાગાવશિષ્ટં ચ વમનેષ્વવચારયેત્

ભેડમતેન વામકક્વાથપાનમાત્રા
ક્વાથપાને નવપ્રસ્થા જ્યેષ્ઠા માત્રા પ્રકીર્ત્તિતા
મધ્યમા ષણ્મિતા પ્રોક્તા ત્રિપ્રસ્થા ચ કનીયસી

વામકકલ્કાદિમાત્રા
કલ્કચૂર્ણાવલેહાનાં ત્રિપલં શ્રેષ્ઠમાત્રયા
મધ્યમં દ્વિપલં વિદ્યાત્કનીયસ્તુ પલં ભવેત્

ઉત્તમાદિભેદેન વમનવેગસંખ્યાભેદાઃ
વમને ચાપિ વેગાઃ સ્યુરષ્ટૌ પિત્તાન્તમુત્તમાઃ
ષડ્વેગા મધ્યમા વેગાશ્ચત્વારસ્ત્વવરે મતાઃ

વમનાદૌ પ્રસ્થમાનમ્
વમને ચ વિરેકે ચ તથા શોણિતમોક્ષણે
સાર્ધત્રયોદશપલં પ્રસ્થમાહુર્મનીષિણઃ

દોષવિશેષેણ વામકદ્ર વ્યવિશેષનિર્દેશઃ
કફં કટુકતીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ પિત્તં સ્વાદુ હિમૈર્જયેત્
સુસ્વાદુલવણામ્લોષ્ણૈઃ સંસૃષ્ટં વાયુના કફમ્

કૃષ્ણા રાઠફલં સિન્ધુ કફે કોષ્ણજલૈઃ પિબેત્
પટોલવાસાનિમ્બૈશ્ચ પિત્તે શીતજલં પિબેત્

સશ્લેષ્મવાતપીડાયાં સક્ષીરં મદનં પિબેત્
અજીર્ણે કોષ્ણપાનીયૈઃ સિન્ધુ પીત્વા વમેત્સુધીઃ

વમનસ્ય પ્રશસ્તવિધિઃ
વમનં પાયયિત્વા ચ જાનુમાત્રાસને સ્થિતમ્
કણ્ઠમેરણ્ડનાલેન સ્પૃશન્તં વામયેદ્ભિષક્
લલાટં વમતઃ પુંસઃ પાર્શ્વે દ્વે ચ પ્રદાપયેત્

દુર્વાન્તસ્ય લક્ષણમ્
પ્રસેકો હૃદ્ગ્રહઃ કોઠઃ કણ્ડૂર્દુશ્છર્દિતાદ્ભવેત્

અતિવાન્તસ્ય લક્ષણમ્
અતિવાન્તે ભવેત્તૃષ્ણા હિક્કોદ્ગારૌ વિસંજ્ઞતા
જિહ્વાનિઃસર્પણં ચાક્ષ્ણોર્વ્યાવૃત્તિર્હનુસંહતિઃ
રક્તચ્છર્દિઃ ષ્ઠીવનં ચ કણ્ઠે પીડા ચ જાયતે

અતિવમનોત્પન્નરોગચિકિત્સા
વમનસ્યાતિયોગી તુ મૃદુ કુર્યાદ્વિરેચનમ્

વમનાન્તઃ પ્રવિષ્ટાયાં જિહ્વાયાં કવલગ્રહઃ
સ્નિગ્ધામ્લલવણૈર્હૃદ્યૈર્ઘૃતક્ષીરરસૈર્હિતઃ

ફલાન્યમ્લાનિ ખાદેયુસ્તસ્ય ચાન્યેઽગ્રતો નરાઃ
નિઃસૃતાં તુ તિલદ્રા ક્ષાકલ્કં લિપ્ત્વા પ્રવેશયેત્

વ્યાવૃત્તેઽક્ષ્ણિ ઘૃતાભ્યક્તે પીડયેચ્ચ શનૈઃ શનૈઃ
હનુમોક્ષે સ્મૃતઃ સ્વેદો નસ્યં ચ શ્લેષ્મવાતહૃત્

રક્તપિત્તવિધાનેન રક્તચ્છર્દિમુપાચરેત્
ધાત્રીરસાઞ્જનોશીરલાજાચન્દનવારિભિઃ

મન્થં કૃત્વા પાયયેચ્ચ સઘૃતક્ષૌદ્ર શર્કરમ્
શામ્યન્ત્યનેન તૃષ્ણાદ્યાઃ પીડાશ્છર્દિસમુદ્ભવાઃ

સમ્યગ્વાન્તસ્ય લક્ષણમ્
હૃકત્કણ્ઠશિરસાં શુદ્ધિર્દીપ્તાગ્નિત્વં ચ લાઘવમ્
કફપિત્તવિનાશશ્ચ સમ્યગ્વાન્તસ્ય ચેષ્ટિતમ્

વાન્તસ્ય પથ્યાનિ
તતોઽપરાહ્ણે દીપ્તાગ્નિં મુદ્ગષષ્ટિકશાલિભિઃ
હૃદ્યૈશ્ચ જાઙ્ગલરસૈઃ કૃત્વા યૂષં ચ ભોજયેત્

સુવાન્તે ફલમ્
તન્દ્રા નિદ્રા સ્યદૌર્ગન્ધ્યં કણ્ડૂશ્ચ ગ્રહણી વિષમ્
સુવાન્તસ્ય ન પીડાયૈ ભવન્ત્યેતે કદાચન

વમને કુપથ્યમ્
અજીર્ણં શીતપાનીયં વ્યાયામં મૈથુનં તથા
સ્નેહાભ્યઙ્ગં પ્રકોપં ચ દિનૈકં વર્જયેત્સુધીઃ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે વમનવિધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
વિરેચનવિધિઃ
અથ વિરેચનવિધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
તત્ર વિરેચનવિષયઃ
સ્નિગ્ધ સ્વિન્નસ્ય વાન્તસ્ય દદ્યાત્સમ્યગ્વિરેચનમ્

વમનરહિતે વિરેચનદોષાઃ
અવાન્તસ્ય ત્વધઃસ્રસ્તો ગ્રહણીં છાદયેત્કફઃ
મન્દાગ્નિં ગૌરવં કુર્યાજ્જનયેદ્વા પ્રવાહિકામ્

અથવા પાચનૈરામં બલાસં ચ વિપાચયેત્
સ્નિગ્ધસ્ય સ્નેહનૈઃ કાર્યં સ્વેદૈઃ સ્વિન્નસ્ય રેચનમ્

વિરેચનકાલઃ
શરદૃતૌ વસન્તે ચ દેહશુદ્ધ્યૈ વિરેચયેત્
અન્યદાત્યયિકે કાલે શોધનં શીલયેદ્ બુધઃ

દોષનાશે વિરેચનસ્ય શ્રેષ્ઠતા
દોષાઃ કદાચિત્કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્ઘનપાચનૈઃ
યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધા ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ

વિરેચનાર્હા રોગાઃ
પિત્તે વિરેચનં યુઞ્જ્યાદામોદ્ભૂતે ગદે તથા
ઉદરે ચ તથાઽધ્માને કોષ્ઠશુદ્ધ્યૈ વિશેષતઃ

વિરેચનાનર્હા જનાઃ
બાલવૃદ્ધાવતિસ્નિગ્ધઃ ક્ષતક્ષીણો ભયાન્વિતઃ
શ્રાન્તસ્તૃષાર્ત્તઃ સ્થૂલશ્ચ ગર્ભિણી ચ નવજ્વરી

નવપ્રસૂતા નારી ચ મન્દાગ્નિશ્ચ મદાત્યયી
શલ્યાર્દિતશ્ચરૂક્ષશ્ચ ન વિરેચ્યા વિજાનતા

વિરેચનાર્હા જનાઃ
જીર્ણજ્વરી ગરવ્યાપ્તો વાતરક્તી ભગન્દરી
અર્શઃપાણ્ડૂદરગ્રન્થિહૃદ્રો ગારુચિપીડિતાઃ
યોનિરોગપ્રમેહાર્ત્તા ગુલ્મપ્લીહવ્રણાર્દિતાઃ

વિદ્ર ધિચ્છર્દિવિસ્ફોટવિષૂચીકુષ્ઠસંયુતાઃ
કર્ણનાસાશિરોવક્ત્રગુદમેઢ્રામયાન્વિતાઃ

પ્લીહશોથાક્ષિરોગાર્ત્તાઃ કૃમિક્ષીણાનિલાર્દિતાઃ
શૂલિનો મૂત્રઘાતાર્ત્તા વિરેકાર્હા નરા મતાઃ

વિરેચનાર્થે કોષ્ઠભેદાઃ
બહુપિત્તો મૃદુઃ કોષ્ઠો બહુશ્લેષ્મા ચ મધ્યમઃ
બહુવાતઃ ક્રૂરકોષ્ઠો દુર્વિ રેચ્યઃ સ કથ્યતે

કોષ્ઠાનુરૂપવિરેચનમાત્રાનિર્દેશઃ
મૃદ્વી માત્રા મૃદૌ કોષ્ઠે મધ્યકોષ્ઠે ચ મધ્યમા
ક્રૂરે તીક્ષ્ણા મતા દ્ર વ્યૈર્મૃદુમધ્યમતીક્ષ્ણકૈઃ

મૃદ્વાદિવિરેચનદ્ર વ્યનિર્દેશઃ
મૃદુદ્રા ર્ક્ષા!પયશ્ચઞ્ચુતૈલૈરપિ વિરિચ્યતે
મધ્યમસ્ત્રિવૃતાતિક્તારાજવૃક્ષૈર્વિરિચ્યતે
ક્રૂરઃ સ્નુક્પયસા હેમક્ષીરદન્તીફલાદિભિઃ

વિરેચનસંખ્યાઽનુસારેણ માત્રાયા ઉત્તમત્વાદિનિર્દેશઃ
માત્રોત્તમા વિરેકસ્ય ત્રિંશદ્વેગૈઃ કફાન્તિકા
વેગૈર્વિંશતિભિર્મધ્યા હીનોક્તા દશવેગિકા

વિરેકે કષાયાદીનાં માત્રાનિર્દેશઃ
દ્વિપલં શ્રેષ્ઠમાખ્યાતં મધ્યમં ચ પલં ભવેત્
પલાર્ધે ચ કષાયાણાં કનીયસ્તુ વિરેચનમ્

કલ્કમોદકચૂર્ણાનાં કર્ષં મધ્વાજ્યલેહતઃ
કર્ષદ્વયં પલં વાઽપિ વયોરોગાદ્યપેક્ષયા

કોષ્ઠાનુસારેણ વિરેકૌષધવ્યવસ્થા
પિત્તોત્તરે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં દ્રા ક્ષાક્વાથાદિભિઃ પિબેત્
ત્રિફલાક્વાથગોમૂત્રૈઃ પિબેદ્ વ્યોષં કફાર્દિતઃ

ત્રિવૃત્સૈન્ધવશુણ્ઠીનાં ચૂર્ણમમ્લૈઃ પિબેન્નરઃ
વાતાર્દિતો વિરેકાય જાઙ્ગલાનાં રસેન વા

એરણ્ડતૈલપ્રયોગઃ
એરણ્ડતૈલં ત્રિફલાક્વાથેન દ્વિગુણેન ચ
યુક્તં પીતં પયોભિર્વા ન ચિરેણ વિરિચ્યતે

વર્ષાદિષડૃતુષુ ક્રમેણ ષડ્ વિરેચનયોગાઃ
ત્રિવૃતા કૌટજં બીજં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્

સમૃદ્વીકારસક્ષૌદ્રં વર્ષાકાલે વિરેચનમ્
ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તાશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્

દ્રા ક્ષાઽમ્બુના સયષ્ટીકં શીતલં ચ ઘનાત્યયે
ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજીં સરલાં વચામ્

હેમક્ષીરીં ચ હેમન્તે ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્
પિપ્પલી નાગરં સિન્ધુ શ્યામા ત્રિવૃતયા સહ

લિહેત્ક્ષૌદ્રે ણ શિશિરે વસન્તે ચ વિરેચનમ્
ત્રિવૃતા શર્કરા તુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્

સર્વર્ત્તુયોગ્યો વિરેચનયોગઃ
ત્રિવૃતાં હપુષાં દન્તીં સપ્તલાં કટુરોહિણીમ્
સ્વર્ણક્ષીરીં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ ત્ર્! યહમ્
એષ સર્વર્ત્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહા

અભયાદિમોદકઃ
અભયા મરિચં શુણ્ઠીવિડઙ્ગામલકાનિ ચ

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ત્વક્પત્રં મુસ્તમેવ ચ
એતાનિ સમભાગાનિ દન્તી ચ દ્વિગુણા ભવેત્

ત્રિવૃદષ્ટગુણા જ્ઞેયા ષડ્ગુણા ચાત્ર શર્કરા
મધુના મોદકાન્કૃત્વા કર્ષમાત્રપ્રમાણતઃ

એકૈકં ભક્ષયેત્પ્રાતઃ શીતં ચાનુપિબેજ્જલમ્
તાવદ્વિરિચ્યતે જન્તુર્યાવદુષ્ણં ન સેવતે

પાનાહારવિહારેષુ ભવેન્નિર્યન્ત્રણઃ સદા
વિષમજ્વરમન્દાગ્નિપાણ્ડુકાસભગન્દરાન્

દુર્નામકુષ્ઠગુલ્માર્શોગલગણ્ડભ્રમોદરાન્
વિદાહપ્લીહમેહાંશ્ચ યક્ષ્માણં નયનામયાન્

વાતરોગાંસ્તથાધ્માનં મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ ચાશ્મરીમ્
પૃષ્ઠપાર્શ્વોરુજઘનજઙ્ઘોદરરુજં જયેત્

સતતં શીલનાદેષાં પલિતાનિ પ્રણાશયેત્
અભયામોદકા હ્યેતે રસાયનવરાઃ સ્મૃતાઃ

વિરેચનાન્તે કર્ત્તવ્યકર્મોપદેશઃ
પીત્વા વિરેચનં શીતજલૈઃ સંસિચ્ય ચક્ષુષી
સુગન્ધિં કિંચિદાઘ્રાય તામ્બૂલં શીલયેન્નરઃ

નિર્વાતસ્થો ન વેગાંશ્ચ ધારયેન્ન સ્વપેત્તથા
શીતામ્બુ ન સ્પૃશેત્ક્વાપિ કોષ્ણનીરં પિબેન્મુહુઃ

સમ્યગ્વિરિક્તસ્ય લક્ષણમ્
બલાસૌષધપિત્તાનિ વાયુર્વાન્તે યથા વ્રજેત્
રેકાત્તથા મલં પિત્તં ભેષજં ચ કફો વ્રજેત્

દુર્વિરિક્તસ્ય લક્ષણમ્
દુર્વિરિક્તસ્ય નાભેસ્તુ સ્તબ્ધત્વં કુક્ષિશૂલતા
પુરીષવાતસઙ્ગશ્ચ કણ્ડૂમણ્ડલગૌરવાઃ
વિદાહોઽરુચિરાધ્માનં ભ્રમશ્છર્દિશ્ચ જાયતે

દુર્વિરિક્તસ્ય ચિકિત્સા
તં પુનઃ પાચનૈઃ સ્નેહૈઃ પક્ત્વા સંસ્નિહ્ય રેચયેત્
તેનાસ્યોપદ્ર વા યાન્તિ દીપ્તોઽગ્નિર્લઘુતા ભવેત્

અતિવિરિક્તસ્ય લક્ષણમ્
વિરેકસ્યાતિયોગેન મૂર્ચ્છા ભ્રંશો ગુદસ્ય ચ

શૂલં કફાતિયોગઃ સ્યાન્માંસધાવનસન્નિભમ્
મેદોનિભં જલાભાસં રક્તં ચાપિ વિરિચ્યતે

અતિવિરિક્તસ્ય ચિકિત્સા
તસ્ય શીતામ્બુભિઃ સિક્ત્વા શરીરં તણ્ડુલામ્બુભિઃ
મધુમિશ્રૈસ્તથા શીતૈઃ કારયેદ્વમનં મૃદુ

તત્ર નાભિપ્રલેપઃ
સહકારત્વચઃ કલ્કો દધ્ના સૌવીરકેણ વા
પિષ્ટો નાભિપ્રલેપેન હન્ત્યતીસારમુલ્બણમ્

તત્ર પથ્યવ્યવસ્થા
અજાક્ષીરં રસં વાઽપિ વૈષ્કિરં હારિણં તથા
શાલિભિઃ ષષ્ટિકૈઃ સ્વલ્પં મસૂરૈર્વાઽપિ ભોજયેત્

તત્રોપાયાન્તરમ્
શીતૈઃ સંગ્રાહિભિર્દ્ર વ્યૈઃ કુર્યાત્સંગ્રહણં ભિષક્

સુવિરિક્તસ્ય લક્ષણમ્
લાઘવે મનસસ્તુષ્ટાવનુલોમે ગતેઽનિલે
સુવિરિક્તં નરં જ્ઞાત્વા પાચનં પાયયેન્નિશિ

વિરેચનસ્ય ફલમ્
ઇન્દ્રિ યાણાં બલં બુદ્ધેઃ પ્રસાદો વહ્નિદીપનમ્
ધાતુસ્થૈર્યં વયઃ સ્થૈર્યં ભવેદ્રે ચનસેવનાત્

વિરેચને નિષિદ્ધકૃત્યાનિ
પ્રવાતસેવાં શીતામ્બુ સ્નેહાભ્યઙ્ગમજીર્ણતામ્
વ્યાયામં મૈથુનં ચૈવ ન સેવેત વિરેચિતઃ

વિરિક્તસ્ય પથ્યાર્થે પેયાદિદ્ર વ્યાણિ
શાલિષષ્ટિકમુદ્ગાદ્યૈર્યવાગૂં ભોજયેત્કૃતામ્
જાઙ્ગલૈર્વિષ્કિરાણાં વા રસૈઃ શાલ્યોદનં હિતમ્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે વિરેચનવિધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
સ્નેહબસ્તિવિધિઃ
અથ બસ્તિવિધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
તત્ર બસ્તેર્ભેદો નિરુક્તિશ્ચ
બસ્તિર્દ્વિધાઽનુવાસાખ્યો નિરૂહશ્ચ તતઃ પરમ્
બસ્તિભિર્દીયતે યસ્માત્તસ્માદ્બસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ

અનુવાસનનિરૂહબસ્ત્યોર્લક્ષણમ્
યઃ સ્નેહૈર્દીયતે સ સ્યાદનુવાસનનામકઃ
કષાયક્ષીરતૈલૈર્યો નિરૂહઃ સ નિગદ્યતે

અનુવાસનાદિબસ્તીનામનુક્રમઃ
તત્રાનુવાસનાખ્યો હિ બસ્તિર્યઃ સોઽત્ર કથ્યતે
પૂર્વમેવ તતો બસ્તિર્નિરૂહાખ્યો ભવિષ્યતિ

નિરૂહાદુત્તરશ્ચૈવ બસ્તિઃ સ્યાદુત્તરાભિધઃ
અનુવાસનભેદશ્ચ માત્રાબસ્તિરુદીરિતઃ

માત્રાબસ્તૌ સ્નેહમાત્રા
પલદ્વયં તસ્ય માત્રા તસ્માદર્ધાઽપિ વા ભવેત્

અનુવાસ્યા જનાઃ
અનુવાસ્યસ્તુ રૂક્ષઃ સ્યાત્તીક્ષ્ણાગ્નિઃ કેવલાનિલી

અનુવાસનાયોગ્યા જનાઃ
નાનુવાસ્યસ્તુ કુષ્ઠી સ્યાન્મેહી સ્થૂલસ્તથોદરી
નાસ્થાપ્યા નાનુવાસ્યાઃ સ્યુરજીર્ણોન્માદતૃડ્યુતાઃ
શોકમૂર્ચ્છાઽરુચિભયશ્વાસકાસક્ષયાતુરાઃ

બસ્તિનેત્રકરણદ્ર વ્યાણિ
નેત્રં કાર્યં સુવર્ણાદિધાતુભિર્વૃક્ષવેણુભિઃ
નલૈર્દન્તૈર્વિષાણાગ્રૈર્મણિભિર્વા વિધીયતે

આયુર્વિભેદેન નેત્રપરિમાણભેદાઃ
એકવર્ષાત્તુ ષડ્વર્ષં યાવન્માનં ષડઙ્ગુલમ્
તતો દ્વાદશકં યાવન્માનં સ્યાદષ્ટસમ્મિતમ્
તતઃ પરં દ્વાદશભિરઙ્ગુલૈર્નેત્રદીર્ઘતા

બસ્તિનેત્રચ્છિદ્ર પરિમાણમ્
મુદ્ગચ્છિદ્રં કલાયાભં છિદ્રં કોલાસ્થિસન્નિભમ્
યથાસઙ્ખ્યં ભવેન્નેત્રં શ્લક્ષ્ણં ગોપુચ્છસન્નિભમ્

આતુરાઙ્ગુષ્ઠમાનેન મૂલે સ્થૂલં વિધીયતે
કનિષ્ઠિકાપરીણાહમગ્રે ચ ગુટિકામુખમ્

તન્મૂલે કર્ણિકે દ્વે ચ કાર્યે ભાગાચ્ચતુર્થકાત્
યોજયેત્તત્ર બસ્તિં ચ બન્ધદ્વયવિધાનતઃ

બસ્તિપુટકોપયોગિદ્ર વ્યનિર્દેશઃ
મૃગાજશૂકરગવાં મહિષસ્યાપિ વા ભવેત્
મૂત્રકોશસ્ય બસ્તિસ્તુ તદલાભેન ચર્મજઃ
કષાયરક્તઃ સુમૃદુર્બસ્તિઃ સ્નિગ્ધો દૃઢો હિતઃ

વ્રણબસ્તિલક્ષણમ્
વ્રણબસ્તેસ્તુ નેત્રં સ્યાછ્લક્ષ્ણમષ્ટાઙ્ગુલોન્મિતમ્
મુદ્ગચ્છિદ્રં ગૃધ્રપક્ષનલિકાપરિણાહિ ચ

ઉચિતબસ્તિસેવનગુણાઃ
શરીરોપચયં વર્ણં બલમારોગ્યમાયુષઃ
કુરુતે પરિવૃદ્ધિં ચ બસ્તિઃ સમ્યગુપાસિતઃ

બસ્તિકર્મોચિતસમયનિર્દેશઃ
દિવા શીતે વસન્તે ચ સ્નેહબસ્તિઃ પ્રદીયતે
ગ્રીષ્મવર્ષાશરત્કાલે રાત્રૌ સ્યાદનુવાસનમ્

બસ્તિકાલે ભોજનવિધાનમ્
ન ચાતિસ્નિગ્ધમશનં ભોજયિત્વાઽનુવાસયેત્

ભોજનવૈપરીત્યે બસ્તિફલમ્
મદં મૂર્ચ્છાં ચ જનયેદ્ દ્વિધા સ્નેહઃ પ્રયોજિતઃ
રૂક્ષં ભુક્તવતોઽત્યન્નં બલં વર્ણશ્ચ હીયતે

બસ્તેર્હીનાતિમાત્રયોર્નિષેધઃ
હીનમાત્રાવુભૌ બસ્તી નાતિકાર્યકરૌ સ્મૃતૌ
અતિમાત્રૌ તથાનાહક્લમાતીસારકારકૌ

બસ્તિમાત્રા
ઉત્તમસ્ય પલૈઃ ષડ્ભિર્મધ્યમસ્ય પલૈસ્ત્રિભિઃ
પલાદ્યર્ધેન હીનસ્ય યુક્તા માત્રાઽનુવાસને

સ્નેહબસ્તૌ સૈન્ધવશતાહ્વાચૂર્ણપ્રક્ષેપમાનમ્
શતાહ્વાસૈન્ધવાભ્યાં ચ દેયં સ્નેહે ચ ચૂર્ણકમ્
તન્માત્રોત્તમમધ્યાન્ત્યાઃ ષટ્ચતુર્દ્વયમાષકૈઃ

વિરેચનાનન્તરમેવાનુવાસનદાનસ્ય નિયમઃ
વિરેચનાત્સપ્તરાત્રે ગતે જાતબલાય ચ
ભક્તાન્નાયાનુવાસ્યાય બસ્તિર્દેયોઽનુવાસનઃ

બસ્તિપ્રયોગવિધિઃ
અથાનુવાસ્યં સ્વભ્યક્તમુષ્ણામ્બુસ્વેદિતં શનૈઃ
ભોજયિત્વા યથાશાસ્ત્રં કૃતચઙ્ક્રમણં તતઃ

ઉત્સૃષ્ટાનિલવિણ્મૂત્રં યોજયેત્સ્નેહબસ્તિના
સુપ્તસ્ય વામપાર્શ્વેન વામજઙ્ઘાપ્રસારિણઃ

કુઞ્ચિતાપરજઙ્ઘસ્ય નેત્રં સ્નિગ્ધગુદે ન્યસેત્
બદ્ધ્વા બસ્તિમુખં સ્રૂત્રૈર્વામહસ્તેન ધારયેત્

પીડયેદ્દક્ષિણેનૈવ મધ્યવેગેન ધીરધીઃ
જૃમ્ભાકાસક્ષવાદીંશ્ચ બસ્તિકાલે ન કારયેત્

બસ્તિપીડને કાલનિર્દેશઃ
ત્રિંશન્માત્રામિતઃ કાલઃ પ્રોક્તો બસ્તેસ્તુ પીડને
તતઃ પ્રણિહિતઃ સ્નેહ ઉત્તાનો વાક્શતં ભવેત્

માત્રાલક્ષણમ્
જાનુમણ્ડલમાવેષ્ટ્ય કુર્યાચ્છોટિકયા યુતમ્
એકા માત્રા ભવેદેષા સર્વત્રૈષ વિનિશ્ચયઃ

બસ્તિપ્રણિધાનોત્તરાઙ્ગકૃત્યમ્
પ્રસારિતૈઃ સર્વગાત્રૈર્યથાવીર્યં વિસર્પતિ
તાડયેત્તલયોરેનં ત્રીન્વારાંશ્ચ શનૈઃ શનૈઃ

સ્ફિજોશ્ચૈવં તતઃ શ્રોણીં શય્યાં ચૈવોત્ક્ષિપેત્તતઃ
જાતે વિધાને તુ તતઃ કુર્યાન્નિદ્રા ં! યથાસુખમ્

સમ્યગનુવાસિતસ્ય લક્ષણમ્
સાનિલઃ સપુરીષશ્ચ સ્નેહઃ પ્રત્યેતિ યસ્ય તુ
ઉપદ્ર વં વિના શીઘ્રં સ સમ્યગનુવાસિતઃ

પ્રત્યાગતે સ્નેહે વ્યવસ્થા
જીર્ણાન્નમથ સાયાહ્ને સ્નેહેપ્રત્યાગતે પુનઃ
લઘ્વન્નં ભોજયેત્કામં દીપ્તાગ્નિસ્તુ નરો યદિ

અનુવાસનવ્યાપત્તૌ પ્રતીકારઃ
અનુવાસિતાય દાતવ્યમિતરેઽહ્નિ સુખોદકમ્
ધાન્યશુણ્ઠીકષાયો વા સ્નેહવ્યાપત્તિનાશનમ્

દોષાનુસારેણ બસ્તિમાનસંખ્યાનિર્દેશઃ
અનેન વિધિના ષડ્ વા સપ્તવાઽષ્ટૌ નવાપિ વા
વિધેયા બસ્તયસ્તેષામન્તે ચૈવનિરૂહણમ્

સંખ્યાત્મકસ્નેહબસ્તીનાં ગુણાઃ
દત્તસ્તુ પ્રથમો વસ્તિઃ સ્નેહયેદ્બસ્તિવઙ્ક્ષણૈઃ
સમ્યગ્દત્તો દ્વિતીયસ્તુ મૂર્ધસ્થમનિલં જયેત્

બલં વર્ણં ચ જનયેત્તૃતીયસ્તુ પ્રયોજિતઃ
ચતુર્થપઞ્ચમૌ દત્તૌ સ્નેહયેતાં રસાસૃજી

ષષ્ઠો માંસં સ્નેહયતિ સપ્તમો મેદ એવ ચ
અષ્ટમો નવમશ્ચાપિ મજ્જાનં ચ યથાક્રમમ્

એવં શુક્રગતાન્દોષાન્દ્વિગુણઃ સાધુ સાધયેત્
અષ્ટાદશાષ્ટાદશકાન્બસ્તીનાં યો નિષેવયેત્
સ કુઞ્જરબલોઽપ્યશ્વં જયેત્તુલ્યોઽમરપ્રભઃ

રૂક્ષાય બહુવાતાય સ્નેહબસ્તિં દિને દિને
દદ્યાદ્ વૈદ્યસ્તથાઽન્યેષામન્યાં બાધામપાહરેત્

સ્નેહોઽલ્પમાત્રો રૂક્ષાણાં દીર્ઘકાલમનત્યયઃ
તથા નિરૂહઃ સ્નિગ્ધાનામલ્પમાત્રઃ પ્રશસ્યતે

બસ્તિદત્તસ્નેહસ્ય તાત્કાલિકપ્રત્યાગતૌ કર્ત્તવ્યં કર્મ
અથવા યસ્ય તત્કાલં સ્નેહો નિર્યાતિ કેવલઃ
તસ્યાન્યોઽન્યતરો દેયો ન હિ સ્નિહ્યત્યતિષ્ઠતિ

અનુવાસનબસ્તિસ્નેહાનિઃસૃતાવુપદ્ર વાસ્તચ્ચિકિત્સા ચ
અશુદ્ધસ્ય મલોન્મિશ્રઃ સ્નેહો નૈતિ યદા પુનઃ
તદા શૈથિલ્યમાધ્માનં શૂલં શ્વાસશ્ચ જાયતે

પક્વાશયે ગુરુત્વં ચ તત્ર દદ્યાન્નિરૂહણમ્
તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણૌષધૈર્યુક્તાફલવર્તિંર્હિતા તથા

યથાઽનુલોમનં વાયુર્મલં સ્નેહશ્ચ જાયતે
તથા વિરેચનં દદ્યાત્તીક્ષ્ણં નસ્યં ચ શસ્યતે

સ્નેહબસ્તેરનિઃસૃતાવપ્યુપદ્ર વાનુત્પત્તૌ કર્ત્તવ્યં કર્મ
યસ્ય નોપદ્ર વં કુર્યાત્સ્નેહબસ્તિરનિઃસૃતઃ
સર્વોઽલ્પો વા વૃતે રૌક્ષ્યાદુપેક્ષ્યઃ સ વિજાનતા

અહોરાત્રાદનિઃસૃતે સ્નેહે પ્રતીકારઃ
અનાયાતં ત્વહોરાત્રે સ્નેહં સંશોધનૈર્હ રેત્
સ્નેહબસ્તાવનાયાતે નાન્યઃ સ્નેહો વિધીયતે

અનુવાસનાર્થં ગુડૂચ્યાદિતૈલમ્
ગુડૂચ્યેરણ્ડપૂતીકભાર્ઙ્ગીવિષકરોહિષમ્
શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલોન્મિતામ્

યવમાષાતસીકોલકુલત્થાન્પ્રસૃતોન્મિતાન્
ચતુદ્રો ર્ણે!ઽમ્ભસઃ પક્ત્વા દ્રો ણશેષેણ તેન ચ

પચેત્તૈલાઢકં પેષ્યૈર્જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ
અનુવાસનમેતદ્ધિ સર્વવાતવિકારનુત્

બસ્તિકર્મવ્યાપત્તિસંખ્યાચિકિત્સયોર્નિર્દેશઃ
ષટસપ્તતિવ્યાપદસ્તુ જાયન્તે બસ્તિકર્મણઃ
દૂષિતાત્સમુદાયેન તાશ્ચિકિત્સ્યાસ્તુ સુશ્રુતાત્

અનુવાસનબસ્તૌ પથ્યવ્યવસ્થા
પાનહારવિહારાશ્ચ પરિહારાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ
સ્નેહપાનસમાઃ કાર્યા નાત્રકાર્યાવિચારણા

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે સ્નેહબસ્તિવિધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
નિરૂહબસ્તિવિધિઃ
અથ નિરૂહબસ્તિવિધિર્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
તત્ર તદ્ભેદાનાહ
નિરૂહબસ્તિર્બહુધા ભિદ્યતે કારણાન્તરૈઃ
તૈરેવ તસ્ય નામાનિ કૃતાનિ મુનિપુઙ્ગવૈઃ

નિરૂહસ્યાપરં નામ પ્રોક્તમાસ્થાપનં બુધૈઃ
સ્વસ્થાનસ્થાપનાદ્દોષધાતૂનાં સ્થાપનં મતમ્

દોષાદ્યપેક્ષયા નિરૂહમાત્રાઃ
નિરૂહસ્ય પ્રમાણં ચ પ્રસ્થં પાદોત્તરં પરમ્
મધ્યમં પ્રસ્થમુદ્દિષ્ટં હીનસ્ય કુડવાસ્ત્રયઃ

આસ્થાપનબસ્ત્યનર્હા જનાઃ
અતિસ્નિગ્ધોત્ક્લિષ્ટદોષૌ ક્ષતોરસ્કઃ કૃશસ્તથા
આધ્માનચ્છર્દિહિક્કાઽશ કાસશ્વાસપ્રપીડિતઃ

ગુદશોફાતિસારાર્ત્તો વિષૂચીકુષ્ઠસંયુતઃ
ગર્ભિણી મધુમેહી ચ નાસ્થાપ્યશ્ચ જલોદરી

નિરૂહણબસ્તિયોગ્યા જનાઃ
વાતવ્યાધાવુદાવર્ત્તે વાતાસૃગ્વિષમજ્વરે
મૂર્ચ્છાતૃષ્ણોદરાનાહમૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીષુ ચ

વૃદ્ધાસૃગ્દરમન્દાગ્નિપ્રમેહેષુ નિરૂહણમ્
શૂલેઽમ્લપિત્તે હૃદ્રો ગે યોજયેદ્વિધિવદ્ બુધઃ

નિરૂહબસ્તિદાનવિધિઃ
ઉત્સૃષ્ટાનિલવિણ્મૂત્રં સ્નિગ્ધસ્વિન્નમભોજિતમ્
મધ્યાહ્ને ગૃહમધ્યે ચ યથાયોગ્યં નિરૂહયેત્

સ્નેહબસ્તિવિધાનેન બુધઃ કુર્યાન્નિરૂહણમ્
જાતે નિરૂહે ચ તતો ભવેદુત્કટકાસનઃ

તિષ્ઠેન્મુહૂર્ત્તમાત્રં તુ નિરૂહાગમનેચ્છયા
અનાયાતં મુહૂર્તં તુ નિરૂહં શૌધનૈર્હ રેત્
નિરૂહૈરેવ મતિમાન્ક્ષારમૂત્રામ્લસૈન્ધવૈઃ

સુનિરૂઢલક્ષણમ્
યસ્ય ક્રમેણ ગચ્છન્તિ વિટ્પિત્તકફવાયવઃ
લાઘવં ચોપજાયેત સુનિરૂહં તમાદિશેત્

દુર્નિરૂઢલક્ષણમ્
યસ્ય સ્યાદ્બસ્તિરલ્પાલ્પવેગો હીનમલાનિલઃ
મૂર્ચ્છાર્ત્તિજાડ્યારુચિમાન્દુર્નિરૂહં તમાદિશેત્

નિરૂહસ્ય બસ્તિદાનવિધેયતાનિર્દેશઃ
અનેન વિધિના યુઞ્જ્યાન્નિરૂહં બસ્તિદાનવિત્ ૠ
દ્વિતીયં વા તૃતીયં વા ચતુર્થં વા યથોચિતમ્

ભોજનક્રમઃ
પિત્તશ્લેષ્માનિલાવિષ્ટં ક્ષીરયૂષરસૈઃ ક્રમાત્
નિરૂહં ભોજયિત્વા ચ તતસ્તદનુવાસયેત્

મૃદુબસ્તિયોગ્યા જનાઃ
સુકુમારસ્ય વૃદ્ધસ્ય બાલસ્ય ચ મૃદુર્હિતઃ
બસ્તિસ્તીક્ષ્ણઃ પ્રયુક્તસ્તુ તેષાં હન્યાદ્ બલાયુષી

ઉત્ક્લેશનાદિબસ્તીનાં પ્રયોગકાલનિર્દેશઃ
દદ્યાદુત્ક્લેશનં પૂર્વં મધ્યે દોષહરં તતઃ
પશ્ચાત્સંશમનીયં ચ દદ્યાદ્બસ્તિં વિચક્ષણઃ

ઉત્ક્લેશનબસ્તિદ્ર વ્યાણિ
એરણ્ડબીજં મધુકં પિપ્પલી સૈન્ધવં વચા
હપુષાફલકલ્કશ્ચ બસ્તિરુત્ક્લેશનઃ સ્મૃતઃ

દોષહરબસ્તિદ્ર વ્યાણિ
શતાહ્વા મધુકં બિલ્વં કૌટજં ફલમેવ ચ
સકાઞ્જિકઃ સગોમૂત્રો બસ્તિર્દોષહરઃ સ્મૃતઃ

શમનબસ્તિદ્ર વ્યાણિ
પ્રિયઙ્ગુર્મધુકં મુસ્તા તથૈવ ચ રસાઞ્જનમ્
સક્ષીરઃ શસ્યતે બસ્તિર્દોષાણાં શમનઃ સ્મૃતઃ

શોધનબસ્તિવિધિઃ
શોધનદ્ર વ્યનિષ્ક્વાથૈસ્તત્કલ્કૈઃ સ્નેહસૈન્ધવૈઃ
યુક્ત્યા ખજેન મથિતા બસ્તયઃ શોધનાઃ સ્મૃતાઃ

લેખનબસ્તિદ્ર વ્યાણિ
ત્રિફલાક્વાથગોમૂત્રક્ષૌદ્ર ક્ષારસમાયુતાઃ
ઊષકાદિપ્રતીવાપૈર્બસ્તયો લેખનાઃ સ્મૃતાઃ

બૃંહણબસ્તિદ્ર વ્યાણિ
બૃંહણદ્ર વ્યનિષ્ક્વાથકલ્કૈર્મધુરકૈર્યુતાઃ
સર્પિર્માંસરસોપેતા બસ્તયો બૃંહણાઃ સ્મૃતાઃ

પિચ્છિલબસ્તિદ્ર વ્યાણિ
બદર્યૈરાવતીશેલુશાલ્મલીધન્વનાગરાઃ
ક્ષીરસિદ્ધાઃ ક્ષૌદ્ર યુક્તા નામ્ના પિચ્છિલસંજ્ઞિતાઃ

અજોરભ્રૈણરુધિરૈર્યુક્તા દેયા વિચક્ષણૈઃ
માત્રા પિચ્છિલબસ્તીનાં પલૈર્દ્વાદશભિર્મતા

નિરૂહાર્થં દ્ર વ્યાણાં પરિમાણપૂર્વકં વિધાનમ્
દત્ત્વાદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતિદ્વયમ્
વિનિર્મથ્ય તતો દદ્યાત્સ્નેહસ્ય પ્રસૃતિત્રયમ્

એકીભૂતે તતઃ સ્નેહે કલ્કસ્ય પ્રસૃતિં ક્ષિપેત્
સંમૂર્ચ્છિતે કષાયં તુ ચતુઃપ્રસૃતિસંમિતમ્

ક્ષિપ્ત્વા વિમથ્ય દદ્યાચ્ચ નિરૂહં કુશલો ભિષક્
વાતે ચતુષ્પલં ક્ષૌદ્રં દદ્યાત્સ્નેહસ્ય ષટ્પલમ્

પિત્તે ચતુષ્પલં ક્ષૌદ્રં સ્નેહં દદ્યાત્પલત્રયમ્
કફે ચ ષટ્પલં ક્ષૌદ્રં ક્ષિપેત્સ્નેહં ચતુષ્પલમ્

મધુતૈલિકબસ્તિવિધિઃ
એરણ્ડક્વાથતુલ્યાંશં મધુ તૈલં પલાષ્ટકમ્

શતપુષ્પાપલાર્ધેન સૈન્ધવાર્ધેન સંયુતમ્
મધુતૈલિકસંજ્ઞોઽય બસ્તિઃ ખજવિલોડિતઃ

મેદોગુલ્મકૃમિપ્લીહમલોદાવર્ત્તનાશનઃ
બલવર્ણકરશ્ચૈવ વૃષ્યો દીપનબૃંહણઃ

દીપનબસ્તિવિધિઃ
ક્ષૌદ્રા જ્યક્ષીરતૈલાનાં પ્રસૃતં પ્રસૃતં ભવેત્
હપુષાસૈન્ધવાક્ષાંશો બસ્તિઃ સ્યાદ્દીપનઃ પરઃ

યુક્તરથબસ્તિવિધિઃ
એરણ્ડમૂલનિષ્ક્વાથો મધુ તૈલં સસૈન્ધવમ્
એષ યુક્તરથો બસ્તિઃ સવચાપિપ્પલીફલઃ

સિદ્ધબસ્તિવિધિઃ
પઞ્ચમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથસ્તૈલં માગધિકા મધુ
સસૈન્ધવઃ સમધુકઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ

પથ્યાપથ્યમ્
સ્નાનમુષ્ણોદકૈઃ કુર્યાદ્દિવાસ્વપ્નમજીર્ણતામ્
વર્જયેદપરં સર્વમાચરેત્સ્નેહબસ્તિવત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે નિરૂહબસ્તિવિધિર્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
ઉત્તરબસ્તિવિધિઃ
અથોત્તરબસ્તિવિધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
તત્રાદાવુત્તરબસ્તિસ્વરૂપમ્
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ બસ્તિમુત્તરસઞ્જ્ઞિતમ્
દ્વાદશાઙ્ગુલકં નેત્રં મધ્યે ચ કૃતકર્ણિકમ્
માલતીપુષ્પવૃન્તાભં છિદ્રં સર્ષપસન્નિભમ્

ઉત્તરબસ્તૌ સ્નેહમાત્રા
પઞ્ચવિંશતિવર્ષાણામધો માત્રા દ્વિકાર્ષિકી
તદૂર્ધ્વં પલમાત્રા ચ સ્નેહસ્યોક્તા ભિષગ્વરૈઃ

ઉત્તરબસ્તિવિધિઃ
અથાસ્થાપનશુદ્ધસ્ય તૃપ્તસ્ય સ્નાનભોજનૈઃ
સ્થિતસ્ય જાનુમાત્રે ચ પીઠેઽન્વિષ્ય શલાકયા

સ્નિગ્ધયા મેઢ્રમાર્ગે ચ તતો નેત્રં નિયોજયેત્
શનૈઃ શનૈર્ઘૃતાભ્યક્તં મેઢ્રરન્ધ્રેઽઙ્ગુલાનિ ષટ્

તતોઽવપીડયેદ્બસ્તિં શનૈર્નેત્રં ચ નિર્હ રેત્
તતઃ પ્રત્યાગતે સ્નેહે સ્નેહબસ્તિક્રમો હિતઃ

સ્ત્રીણાં બસ્તિદાને વિધિઃ
સ્ત્રીણાં કનિષ્ઠિકાસ્થૂલં નેત્રં કુર્યાદ્ દશાંગુલમ્

મુદ્ગપ્રવેશં યોજ્યં ચ યોન્યન્તશ્ચતુરઙ્ગુલમ્
દ્વ્યઙ્ગુલં મૂત્રમાર્ગે ચ સૂક્ષ્મં નેત્રં નિયોજયેત્

બાલાનાં બસ્તિદાને વિધિઃ
મૂત્રકૃચ્છ્રવિકારેષુ બાલાનાં ત્વેકમઙ્ગુલમ્
શનૈર્નિષ્કમ્પમાધેયં સૂક્ષ્મં નેત્રં વિચક્ષણઃ

સ્ત્રીણાં બાલાનાં ચ સ્નેહમાત્રા
યોનિમાર્ગેષુ નારીણાં સ્નેહમાત્રા દ્વિપાલિકી
મૂત્રમાર્ગે પલોન્માનાં બાલાનાં ચ દ્વિકાર્ષિકી

સ્ત્રીણામુત્તરબસ્તિદાનપ્રકારઃ
ઉત્તાનાયૈ સ્ત્રિયૈ દદ્યાદૂર્ધ્વજાન્વૈ વિચક્ષણઃ
અપ્રત્યાગચ્છતિ ભિષગ્બસ્તાવુત્તરસંજ્ઞિતે

ભૂયો બસ્તિં નિદધ્યાચ્ચ સંયુક્તૈઃ શોધનૈર્ગણૈઃ
ફલવર્ત્તિં નિદધ્યાદ્વા યોનિમાર્ગે દૃઢાં ભિષક્

સૂત્રૈર્વિનિર્મિતાં સ્નિગ્ધાં શોધનદ્ર વ્યસંયુતામ્
દહ્યમાને તથા બસ્તૌ દદ્યાદ્બસ્તિં વિશારદઃ

ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ પયસા શીતલેન વા
બસ્તિઃ શુક્રરુજઃ પુંસાં સ્ત્રીણામાર્ત્તવજાં રુજમ્
હન્યાદુત્તરબસ્તિસ્તુ નોચિતો મેહિનાં ક્વચિત્

ઉત્તરબસ્તેર્ગુણદોષાઃ
સમ્યગ્દત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ વ્યાપદઃક્રમ એવ ચ
બસ્તેરુત્તરસંજ્ઞસ્ય સમાનં સ્નેહબસ્તિના

ફલવર્ત્તિલક્ષણમ્
ઘૃતાભ્યક્તે ગુદે ક્ષેપ્યા શ્લક્ષ્ણા સ્વાઙ્ગુષ્ઠસંનિભા
મલપ્રવર્ત્તિની વર્ત્તિઃ ફલવર્ત્તિશ્ચ સા સ્મૃતા

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે ઉત્તરબસ્તિવિધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
નસ્યવિધિઃ
અથ નસ્યવિધિર્નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
તત્ર નસ્યસ્ય નિરુક્તિર્નામ ચ
નસ્યં તત્કથ્યતે ધીરૈર્નાસાગ્રાહ્યં યદૌષધમ્
નાવનં નસ્યકર્મેતિ તસ્ય નામદ્વયં મતમ્

નસ્યભેદાઃ
નસ્યભેદો દ્વિધા પ્રોક્તો રેચનં સ્નેહનં તથા
રેચનં કર્ષણં પ્રોક્તં સ્નેહનં બૃંહણં મતમ્

નસ્યકર્મકાલઃ
કફપિત્તાનિલધ્વંસે પૂર્વમધ્યાપરાહ્ણકે
દિને તુ ગૃહ્યતે નસ્યં રાત્રાવપ્યુત્કટે ગદે

નસ્યાનર્હાઃ સમયા જનાશ્ચ
નસ્યં ત્યજેદ્ભોજનાન્તે દુર્દિને ચાપતર્પણે
તથા નવપ્રતિશ્યાયી ગર્ભિણી ગરદૂષિતઃ

અજીર્ણીદત્તબસ્તિશ્ચ પીતસ્નેહોદકાસવઃ
ક્રુદ્ધઃ શોકાભિભૂતશ્ચ તૃષાઽત્તો વૃદ્ધબાલકૌ
વેગાવરોધી સ્નાતશ્ચ સ્નાતુકામશ્ચ વર્જયેત્

નસ્યાર્હાનર્હા અવસ્થાઃ
અષ્ટવર્ષસ્ય બાલસ્ય નસ્યકર્મ સમાચરેત્
અશીતિવર્ષાદૂર્ધ્વં ચ નાવનં નૈવ દીયતે

વૈરેચનં નસ્યમ્
અથ વૈરેચનં નસ્યં ગ્રાહ્યં તૈલૈઃ સુતીક્ષ્ણકૈઃ
તીક્ષ્ણભેષજસિદ્ધૈર્વા સ્નેહૈઃ ક્વાથૈ રસૈસ્તથા

શિરોવિરેચનનસ્યમાત્રા
નાસિકારન્ધ્રયોરષ્ટૌ ષટ્ ચત્વારશ્ચ બિન્દવઃ
પ્રત્યેકં રેચને યોજ્યા મુખ્યમધ્યાન્ત્યમાત્રયા

નસ્યકર્મણ્યૌષધપ્રમાણમ્
નસ્યકર્મણિ દાતવ્યં શાણૈકં તીક્ષ્ણમૌષધમ્
હિઙ્ગુ સ્યાદ્યાવમાત્રં તુ માષૈકં સૈન્ધવં મતમ્

ક્ષીરં ચૈવાષ્ટશાણં સ્યાત્પાનીયં ચ ત્રિકાર્ષિકમ્
કાર્ષિકં મધુરં દ્ર વ્યં નસ્યકર્મણિ યોજયેત્

શિરોવિરેચનનસ્યભેદાઃ
અવપીડઃ પ્રધમનં દ્વૌ ભેદાવપરૌ સ્મૃતૌ
શિરોવિરેચનસ્યાત્ર તૌ તુ દેયૌ યથાયથમ્

અવપીડનનસ્યસ્વરૂપમ્
કલ્કીકૃતાદૌષધાદ્યઃ પીડિતો નિઃસૃતો રસઃ
સોઽવપીડઃ સમુદ્દિષ્ટસ્તીક્ષ્ણદ્ર વ્યસમુદ્ભવઃ

પ્રધમનનસ્યસ્વરૂપમ્
ષડઙ્ગુલા દ્વિવક્રા વા નાડી ચૂર્ણં તયા ધમેત્
તીક્ષ્ણં કોલમિતં વક્ત્રવાતૈઃ પ્રધમનં હિ તત્

રેચનનસ્યયોર્યોગ્યા જનાઃ
ઊર્ધ્વજત્રુગતે રોગે કફજે સ્વરસંક્ષયે
અરોચકે પ્રતિશ્યાયે શિરઃશૂલે ચ પીનસે
શોફાપસ્મારકુષ્ઠેષુ નસ્યં વૈરેચનં હિતમ્

સ્નેહનનસ્યયોગ્યા જનાઃ
ભીરુસ્ત્રીકૃશબાલાનાં નસ્યં સ્નેહેન દીયતે

અવપીડનનસ્યયોગ્યા જનાઃ
ગલરોગે સન્નિપાતે નિદ્રા યાં વિષમજ્વરે
મનોવિકારે કૃમિષુ યુજ્યતે ચાવપીડનમ્

પ્રધમનનસ્યયોગ્યા જનાઃ
અત્યન્તોત્કટદોષેષુ વિસંજ્ઞેષુ ચ દીયતે
ચૂર્ણં પ્રધમનં ધીરૈસ્તદ્ધિ તીક્ષ્ણતરં યતઃ

અથાવપીડનપ્રધમનયોઃ કતિપયયોગાઃ
નસ્યં સ્યાદ્ ગુડશુણ્ઠીભ્યાં પિપ્પલ્યા સૈન્ધવેન ચ
જલપિષ્ટેન તેનાક્ષિકર્ણનાસાશિરોગદાઃ

મન્યાહનુગલોદ્ભૂતા નશ્યન્તિ ભુજપૃષ્ઠજાઃ

મધૂકસારાદિનસ્યમ્
મધૂકસારકૃષ્ણાભ્યાં વચામરિચસૈન્ધવૈઃ
નસ્યં કોષ્ણજલે પિષ્ટં દદ્યાત્સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનમ્
અપસ્મારે તથોન્માદે સન્નિપાતેઽપતન્ત્રકે

તન્દ્રા યાં સૈન્ધવાદિ નસ્યમ્
સૈન્ધવં શ્વેતમરિચં સર્ષપાઃ કુષ્ઠમેવ ચ
બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટાનિ નસ્યં તન્દ્રા નિવારણમ્

તત્રૈવ મરિચાદિપ્રધમનનસ્યમ્
રોહિતમત્સ્યપિત્તેન ભાવિતં સૈન્ધવં વચા

મરિચં પિપ્પલી શુણ્ઠી કઙ્કોલં લશુનં પરમ્
કટ્ફલં ચેતિ તચ્ચૂર્ણં દેયં પ્રધમનં બુધૈઃ

બૃંહણનસ્યવિધિઃ
અથ બૃંહણનસ્યસ્ય કલ્પના કથ્યતેઽધુના
મર્શશ્ચ પ્રતિમર્શશ્ચ દ્વૌ ભેદૌ સ્નેહનૌ મતૌ

મર્શસ્ય તર્પણી માત્રા મુખ્યા શાણૈઃ સ્મૃતાઽષ્ટભિઃ
મધ્યમા ચ ચતુઃશાણૈર્હીના શાણમિતા સ્મૃતા

એકૈકસ્મિંસ્તુ માત્રેયં દેયા નાસાપુટે બુધૈઃ
મર્શસ્ય દ્વિત્રિવેલં વા વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્

એકાન્તરં દ્વ્યન્તરં વા નસ્યં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ
ત્ર્! યહં પઞ્ચાહમથવા સપ્તાહંવા સુયન્ત્રિતમ્

મર્શે શિરોવિરેકે ચ વ્યાપદો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ
દોષોત્ક્લેશાત્ક્ષયાચ્ચૈવ વિજ્ઞેયાસ્તા યથાક્રમમ્

દોષોત્ક્લેશનિમિત્તાસુ યુઞ્જ્યાદ્વમનશોધનમ્
અથ ક્ષયનિમિત્તાસુ યથાસ્વં બૃંહણં હિતમ્

શિરોનાસાઽક્ષિરોગેષુ સૂર્યાવર્ત્તાર્ધભેદકે
દન્તરોગે બલે હીને મન્યાબાહ્વંસજે ગદે

મુખશોષે કર્ણનાદે વાતપિત્તગદે તથા
અકાલપલિતે ચૈવ કેશશ્મશ્રુપ્રપાતને
યુજ્યતે બૃંહણં નસ્યં સ્નેહૈર્વા મધુરદ્ર વૈઃ

તત્ર કુઙ્કુમનસ્યમ્
સશર્કરં પયઃપિષ્ઠં ભૃષ્ટમાજ્યેન કુઙ્કુમમ્

નસ્યપ્રયોગતો હન્યાદ્વાતરક્તભવા રુજઃ
ભ્રૂશઙ્ખાક્ષિશિરઃ કર્ણસૂર્યાવર્ત્તાર્ધભેદકાન્

અન્યદ્ બૃંહણનસ્યમ્
નસ્યં સ્યાદણુતૈલેન તથા નારાયણેન વા
માષાદિના વા સર્પિર્ભિસ્તત્તદ્ભેષજસાધિતૈઃ

દોષાનુસારેણ નસ્યે સ્નેહવ્યસ્થા
તૈલં કફે સ્યાદ્વાતે ચ કેવલે પવને વસા
દદ્યાન્નસ્યં સદા પિત્તે સર્પિર્મજ્જાનમેવ ચ

પક્ષાઘાતાદૌ માષાદિનસ્યમ્
માષાત્મગુપ્તારાસ્નાભિર્બલારુબુકરોહિષૈઃ
કૃતોઽશ્વગન્ધયા ક્વાથો હિઙ્ગુસૈન્ધવસંયુતઃ

કોષ્ણો નસ્યપ્રયોગેણ પક્ષાઘાતં સકમ્પનમ્
જયેદર્દિતવાતં ચ મન્યાસ્તમ્ભાપબાહુકૌ

પ્રતિમર્શનસ્યમાત્રા
પ્રતિમર્શસ્ય માત્રા તુ દ્વિદ્વિબિન્દુમિતા મતા
પ્રત્યેકશો નસ્તકયોઃ સ્નેહેનેતિ વિનિશ્ચિતમ્

વિન્દ્વાત્મકમાત્રાલક્ષણમ્
સ્નેહે ગ્રન્થિદ્વયં યાવન્નિમગ્ના ચોદ્ધૃતા તતઃ
તર્જની યં સ્રવેદ્વિન્દું સા માત્રા બિન્દુસઞ્જ્ઞિતા

એવં વિધૈર્બિન્દુસઞ્જ્ઞૈરષ્ટભિઃ શાણ ઉચ્યતે
સ દેયો મર્શનસ્યે તુ પ્રતિમર્શો દ્વિબિન્દુકઃ

પ્રતિમર્શનસ્યસ્ય ચતુર્દશસમયઃ
સમયાઃ પ્રતિમર્શસ્ય બુધૈઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્દશ
પ્રભાતે દન્તકાષ્ઠાન્તે ગૃહાન્નિર્ગમને તથા

વ્યાયામાધ્વવ્યવાયાન્તે વિણ્મૂત્રાન્તેઽઞ્જને કૃતે
કવલાન્તે ભોજનાન્તે દિવાસુપ્તોત્થિતે તથા
વમનાન્તે તથા સાયં પ્રતિમર્શઃ પ્રયુજ્યતે

પ્રતિમર્શનસ્યસ્ય નિષિક્તલક્ષણમ્
ઈષદુચ્છિક્કનાત્સ્નેહો યદા વક્ત્રં પ્રપદ્યતે

નસ્યે નિષિક્તં તં વિદ્યાત્પ્રતિમર્શપ્રમાણતઃ
ઉચ્છિન્દન્ન પિબેચ્ચૈતન્નિષ્ઠીવેન્મુખમાગતમ્

પ્રતિમર્શનસ્યયોગ્યા જનાઃ
ક્ષીણે તૃષ્ણાસ્યશીર્ષાર્ત્તે બાલે વૃદ્ધે ચ યુજ્યતે
પ્રતિમર્શેનશામ્યન્તિ રોગાશ્ચૈવોર્ધ્વજત્રુજાઃ
વલીપલિતનાશશ્ચ બલમિન્દ્રિ યજં ભવેત્

પલિતરોગે નસ્યમ્
બિભીતનિમ્બગમ્ભારી શિવા શેલુશ્ચ કાકિની
એકૈકતૈલનસ્યેન પલિતં નશ્યતિ ધ્રુવમ્

નસ્યગ્રહણવિધિઃ
અથ નસ્યવિધિં વક્ષ્યે નસ્યગ્રહણહેતવે
દેશે વાતરજોમુક્તે કૃતદન્તનિઘર્ષણમ્

વિશુદ્ધં ધૂમપાનેન સ્વિન્નભાલગલં તથા
ઉત્તાનશાયિનં કિંચિત્પ્રલમ્બશિરસં નરમ્

આસ્તીર્ણહસ્તપાદં ચ વસ્ત્રાચ્છાદિતલોચનમ્
સમુન્નમિતનાસાઽગ્ર વૈદ્યૌ નસ્યેન યોજયેત્

કોષ્ણમચ્છિન્નધારં ચ હેમતારાદિશુક્તિભિઃ
શુક્ત્યા વા યત્ર યુક્ત્યા વા પ્લોતૈર્વા નસ્યમાચરેત્

નસ્યપ્રયોગસમયે વર્જ્યા વિષયાઃ
નસ્યેષ્વાસિચ્યમાનેષુ શિરો નૈવ પ્રકમ્પયેત્
ન કુપ્યેન્ન પ્રભાષેત નોચ્છિન્દેન્નહસેત્તથા

એતૈર્હિ વિહિતઃ સ્નેહો નૈવાન્તઃ સંપ્રપદ્યતે

નસ્યપ્રમાદજા રોગાઃ
તતઃ કાસપ્રતિશ્યાયશિરોઽક્ષિગદસમ્ભવઃ
શૃઙ્ગાટકમભિપ્લાવ્ય સ્થાપયેન્ન ગિલેદ્ દ્ર વમ્

નસ્યધારણમાત્રા
પઞ્ચ સપ્ત દશૈવ સ્યુર્માત્રા નસ્યસ્ય ધારણે

નસ્યધારણાનન્તરં કર્ત્તવ્યકર્મ
ઉપવિશ્યાથ નિષ્ઠીવેન્નાસાવક્ત્રગતં દ્ર વમ્
વામદક્ષિણપાર્શ્વાભ્યાં નિષ્ઠીવેત્સમ્મુખે ન હિ

નસ્યાનન્તરં ત્યાજ્યકર્માણિ
નસ્યે નીતે મનસ્તાપં રજઃ ક્રોધં ચ સન્ત્યજેત્
શયીત નિદ્રા ં! ત્યક્ત્વા ચ પ્રોત્તાનો વાક્શતં નરઃ
તથા વૈરેચનસ્યાન્તે ધૂમો વા કવલો હિતઃ

નસ્યસ્ય લક્ષણત્રયમ્
નસ્યે ત્રીણ્યુપદિષ્ટાનિ લક્ષણાનિ પ્રયોગતઃ
શુદ્ધિહીનાતિયોગાનિ વિશેષાચ્છાસ્ત્રચિન્તકૈઃ

શિરઃશુદ્ધિલક્ષણમ્
લાઘવં મનસઃ શુદ્ધિઃ સ્રોતસાં વ્યાધિસંક્ષયઃ
ચિત્તેન્દ્રિ યપ્રસાદશ્ચ શિરસઃ શુદ્ધિલક્ષણમ્

હીનશુદ્ધિલક્ષણમ્
કણ્ડૂપદેહોગુરુતા સ્રોતસાં કફસંસ્રવઃ
મૂર્ધ્નિ હીનવિશુદ્ધેસ્તુ લક્ષણં પરિકીર્ત્તિતમ્

અતિશયશુદ્ધસ્ય લક્ષણમ્
મસ્તુલુઙ્ગાગમો વાતવૃદ્ધિરિન્દ્રિ યવિભ્રમઃ
શૂન્યતા શિરસશ્ચાપિ મૂર્ધ્નિ ગાઢં વિરેચિતે

હીનાતિસમ્યક્શુદ્ધિક્રિયાઃ
હીનાતિશુદ્ધે શિરસિ કફવાતઘ્નમાચરેત્
સમ્યગ્વિશુદ્ધે શિરસિ સર્પિર્નસ્યે નિષેચયેત્

અતિસ્નિગ્ધસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સા ચ
કફપ્રસેકઃ શિરસો ગુરુતેન્દ્રિ યવિભ્રમઃ
લક્ષણં તદતિસ્નિગ્ધે તત્ર રૂક્ષં પ્રદાપયેત્
ભોજયેચ્ચાનભિષ્યન્દિ નસ્યાચારિકમાદિશેત્

પઞ્ચકર્મણાં નામાનિ
વમનં રેચનં નસ્યં નિરૂહશ્ચાનુવાસનમ્
એતાનિ પઞ્ચ કર્માણિ કથિતાનિ મુનીશ્વરૈઃ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે નસ્યવિધિર્નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ
ધૂમપાનવિધિઃ
અથ ધૂમપાનવિધિર્નામ નવમોઽધ્યાયઃ
તત્ર ધૂમસંખ્યા
ધૂમસ્તુ ષડ્વિધઃ પ્રોક્તઃ શમનો બૃંહણસ્તથા
રેચનઃ કાસહા ચૈવ વામનો વ્રણધૂપનઃ

શમનબૃંહણરેચનધૂમાનાં પર્યાયાઃ
શમનસ્ય તુ પર્યાયૌ મધ્યઃ પ્રાયોગિકસ્તથા
બૃંહણસ્યાપિ પર્યાયૌ સ્નેહનો મૃદુરેવ ચ
રેચનસ્યાપિ પર્યાયૌ શોધનસ્તીક્ષ્ણ એવ ચ

ધૂમપાનાનર્હા જનાઃ
અધૂમાર્હાશ્ચ ખલ્વેતે શ્રાન્તો ભીતશ્ચ દુઃખિતઃ

દત્તબસ્તિર્વિરિક્તશ્ચ રાત્રૌ જાગરિતસ્તથા
પિપાસિતશ્ચ દાહાર્તસ્તાલુશોષી તથોદરી

શિરોઽભિતાપી તિમિરી છર્દ્યાધ્માનપ્રપીડિતઃ
ક્ષતોરસ્કઃ પ્રમેહાર્તઃ પાણ્ડુરોગી ચ ગર્ભિણી

રૂક્ષઃ ક્ષીણોઽભ્યવહૃતક્ષીરક્ષૌદ્ર ઘૃતાસવઃ
ભુક્તાન્નદધિમત્સ્યશ્ચ બાલો વૃદ્ધઃ કૃશસ્તથા

અકાલે ધૂમપાને દોષસ્તત્પ્રતીકારશ્ચ
અકાલે ચાતિપીતશ્ચ ધૂમઃ કુર્યાદુપદ્ર વાન્
તત્રેષ્ટં સર્પિષઃ પાનં નાવનાઞ્જનતર્પણમ્

સર્પિરિક્ષુરસં દ્રા ક્ષાં પયો વા શર્કરામ્બુ વા
મધુરામ્લૌ રસૌ વાઽપિ શમનાય પ્રદાપયેત્

ધૂમપાનસ્ય સમયા ગુણાશ્ચ
ધૂમસ્તુ દ્વાદશાદ્વર્ષાદ્ ગૃહ્યતેઽશીતિકાન્ન ચ
કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયાન્મન્યાહનુશિરોરુજઃ

વાતશ્લેષ્મવિકારાંશ્ચ હન્યાદ્ ધૂમઃ સુયોજિતઃ
ધૂમપ્રયોગાત્પુરુષઃ પ્રસન્નેન્દ્રિ યવાઙ્મનાઃ
દૃઢકેશદ્વિજશ્મશ્રુઃ સુગન્ધિવદનો ભવેત્

ધૂમનલિકાવિધાનમ્
ધૂમનાડી ભવેત્તત્ર ત્રિખણ્ડા ચ ત્રિપર્વિકા

કનિષ્ઠિકાપરીણાહા રાજમાષાગમાન્તરા
ધૂમનાડી ભવેદ્દીર્ઘા શમને રોગિણોઽઙ્ગુલૈઃ

ચત્વારિંશન્મિતૈસ્તદ્વદ્ દ્વાત્રિંશદ્ભિર્મૃદૌ મતા
તીક્ષ્ણે ચતુર્વિંશતિભિઃ કાસઘ્ની ષોડશોન્મિતૈઃ

દશાઙ્ગુલૈર્વામનીયે તથા સ્યાદ્ વ્રણનાડિકા
કલાયમણ્ડલસ્થૂલા કુલત્થાગમરન્ધ્રિકા

ધૂમપાનાર્થમીષિકાવિધાનમ્
અથેષિકાં પ્રલિમ્પેચ્ચ સુશ્લક્ષ્ણાં દ્વાદશાઙ્ગુલામ્
ધૂમદ્ર વ્યસ્ય કલ્કેન લેપશ્ચાષ્ટાઙ્ગુલઃ સ્મૃતઃ

કલ્કં કર્ષમિતં લિપ્ત્વા છાયાશુષ્કં ચ કારયેત્
ઈષિકામપનીયાથ સ્નેહાક્તાં વર્ત્તિમાદરાત્

અઙ્ગારૈર્દીપિતાં કૃત્વા ધૃત્વા નેત્રસ્ય રન્ધ્રકે
વદનેન પિબેદ્ ધૂમં વદનેનૈવ સન્ત્યજેત્

નાસિકાભ્યાં તતઃ પીત્વા મુખેનૈવ વમેત્સુધીઃ
શરાવસમ્પુટે ક્ષિપ્ત્વા કલ્કમઙ્ગારદીપિતમ્
છિદ્રે નેત્રં નિવેશ્યાથ વ્રણં તેનૈવ ધૂપયેત્

શમનાદિધૂમાનાં દ્ર વ્યાણિ
એલાદિકલ્કં શમને સ્નિગ્ધં સર્જરસં મૃદૌ
રેચને તીક્ષ્ણકલ્કં ચ કાસઘ્નં ક્ષુદ્રિ કોષણમ્

વામને સ્નાયુચર્માદ્યં દદ્યાદ્ ધૂમસ્ય પાનકમ્
વ્રણે નિમ્બવચાદ્યં ચ ધૂપનં સમ્પ્રશસ્યતે

બાલગ્રહાદિષ્વપરાજિતો ધૂપઃ
અન્યેઽપિ ધૂમા ગેહેષુ કર્તવ્યા રોગશાન્તયે

મયૂરપિચ્છં નિમ્બસ્ય પત્રાણિ બૃહતીફલમ્
મરિચં હિઙ્ગુ માંસી ચ બીજં કાર્પાસસમ્ભવમ્

છાગરોમાહિનિર્મોકં વિષ્ઠા વૈડાલિકી તથા
ગજદન્તશ્ચ તચ્ચૂર્ણં કિચ્ચિદ્ઘૃતવિમિશ્રિતમ્

ગેહેષુ ધૂપનં દત્તં સર્વાન્બાલગ્રહાઞ્જયેત્
પિશાચાન્રાક્ષસાઞ્જિત્વા સર્વજ્વરહરં ભવેત્

ધૂમપાને પથ્યં નેત્રદ્ર વ્યાણિ ચ
પરિહારસ્તુ ધૂમેષુ કાર્યો રેચનનસ્યવત્
નેત્રાણિ ધાતુજાન્યાહુર્નલવંશાદિજાન્યપિ

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે ધૂમપાનવિધિર્નામ નવમોઽધ્યાયઃ
ગણ્ડૂષાદિવિધિઃ
અથ ગણ્ડૂષકવલપ્રતિસારણવિધિર્નામ દશમોઽધ્યાયઃ
તત્ર ગણ્ડૂષકવલયોર્ભેદા!
ચતુર્વિધઃ સ્યાદ્ગણ્ડૂષઃ સ્નૈહિકઃ શમનસ્તથા
શોધનો રોપણશ્ચૈવ કવલશ્ચાપિ તદ્વિધઃ

તદ્ભેદાનાં પ્રકારાઃ
સ્નિગ્ધોષ્ણૈઃ સ્નૈહિકો વાતે સ્વાદુશીતૈઃ પ્રસાદનઃ
પિત્તે કટ્વમ્લલવણૈરુષ્ણૈઃ સંશોધનઃ કફે

કષાયતિક્તમધુરૈઃ કદુષ્ણો રોપણો વ્રણે
ચતુષ્પ્રકારો ગણ્ડૂષઃ કવલશ્ચાપિ કીર્ત્તિતઃ

ગણ્ડૂષકવલયોર્લક્ષણમ્
અસઞ્ચારી મુખે પૂર્ણે ગણ્ડૂષઃ કવલશ્ચરઃ
તત્ર દ્ર વેણ ગણ્ડૂષઃ કલ્કેન કવલઃ સ્મૃતઃ

ગણ્ડૂષકવલયોરૌષધમાત્રા
દદ્યાદ્ દ્ર વેષુ ચૂર્ણં ચ ગણ્ડૂષે કોલમાત્રકમ્
કર્ષપ્રમાણઃ કલ્કશ્ચ દીયતે કવલે બુધૈઃ

ગણ્ડૂષસ્ય યોગ્યાઽવસ્થા તદ્ધારણપ્રમાણં ચ
ધાર્યન્તે પઞ્ચમાદ્વર્ષાદ્ગણ્ડૂષકવલાદયઃ
ગણ્ડૂષાન્સુસ્થિતઃ કુર્યાત્સ્વિન્નભાલગલાદિકઃ

મનુષ્યસ્ત્રીંસ્તથા પઞ્ચ સપ્ત વા દોષનાશનાત્
કફપૂર્ણાસ્યતા યાવચ્છેદો દોષસ્ય વા ભવેત્
નેત્રઘ્રાણસ્રુતિર્યાવત્તાવદ્ ગણ્ડૂષધારણમ્

વાતે સ્નૈહિકગણ્ડૂષઃ
તિલકલ્કોદકં ક્ષીરં સ્નેહો વા સ્નૈહિકે હિતઃ

દાહનાશનગણ્ડૂષઃ
તિલા નીલોત્પલં સર્પિઃ શર્કરા ક્ષીરમેવ ચ
સક્ષૌદ્રો હનુવક્ત્રસ્થો ગણ્ડૂષો દાહનાશનઃ

મુખવ્રણાદૌ મધુગણ્ડૂષઃ
વૈશદ્યં જનયત્યાસ્યે સન્દધાતિ મુખવ્રણાન્
દાહતૃષ્ણાપ્રશમનં મધુગણ્ડૂષધારણમ્

વિષક્ષારાગ્નિદગ્ધે ગણ્ડૂષઃ
વિષક્ષારાગ્નિદગ્ધે ચ સર્પિધાર્યં પયોઽથવા

દન્તચાલે ગણ્ડૂષઃ
તૈલસૈન્ધવગણ્ડૂષો દન્તચાલે પ્રશસ્યતે

મુખશોષે કફે ચ હિતઃ કાઞ્જિકગણ્ડૂષઃ
શોષં મુખસ્ય વૈરસ્યં ગણ્ડૂષઃ કાઞ્જિકો જયેત્
સિન્ધુત્રિકટુરાજીભિરાર્દ્ર કેણ કફે હિતઃ

કફરક્તપિત્તનાશનો ગણ્ડૂષઃ
ત્રિફલામધુગણ્ડૂષઃ કફાસૃક્પિત્તનાશનઃ

મુખપાકર્ન્ઘો ગણ્ડૂષઃ
દાર્વી ગુડૂચી ત્રિફલા દ્રા ક્ષા જાત્યાશ્ચ પલ્લવાઃ
યવાસશ્ચેતિ તત્ક્વાથઃ ષષ્ઠાંશક્ષૌદ્ર સંયુતઃ
શીતો મુખે ધૃતો હન્યાન્મુખપાકં ત્રિદોષજમ્

ગણ્ડૂષાદિષુ પરસ્પરં દ્ર વ્યૈક્યમ્
યસ્યૌષધસ્ય ગણ્ડૂષસ્તસ્યૈવ પ્રતિસારણમ્
કવલશ્ચાપિ તસ્યૈવ જ્ઞેયોઽત્ર કુશલૈર્ન રૈઃ

કફવાતજારુચિનાશકઃ કવલઃ
કેસરં માતુલુઙ્ગસ્ય સૈન્ધવોષણસંયુતમ્
હન્યાત્કવલતો જાડ્યમરુચિં કફવાતજામ્

પ્રતિસારણપ્રયોગમાહ
પ્રતિસારણપ્રયોગભેદાઃ
કલ્કોઽવલેહશ્ચૂર્ણં ચ ત્રિવિધં પ્રતિસારણમ્
અઙ્ગુલ્યગ્રગૃહીતં ચ યથાસ્વં મુખરોગિણામ્

દન્તમુખકણ્ઠરોગેષુ પ્રતિસારણચૂર્ણમ્
કુષ્ઠં દાર્વી સમઙ્ગા ચ પાઠા તિક્તા ચ પીતિકા
તેજની મુસ્તલોધ્રે ચ ચૂર્ણં સ્યાત્પ્રતિસારણમ્
રક્તસ્રુતિં દન્તપીડાં શોથં દાહં ચ નાશયેત્

ગણ્ડૂષાદીનાં હીનાતિયોગજા દોષાઃ
હીનયોગાત્કફોત્ક્લેશો રસાજ્ઞાનારુચી તથા
અતિયોગાન્મુખે પાકઃ શોષસ્તૃષ્ણા ક્લમો ભવેત્

ગણ્ડૂષે શુદ્ધિલક્ષણમ્
વ્યાધેરપચયસ્તુષ્ટિર્વૈશદ્યં વક્ત્રલાઘવમ્
ઇન્દ્રિ યાણાં પ્રસાદશ્ચ ગણ્ડૂષે શુદ્ધિલક્ષણમ્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે ગણ્ડૂષાદિવિધિર્નામ દશમોઽધ્યાયઃ
લેપમૂર્ધતૈલકર્ણપૂરણવિધિઃ
અથ લેપવિધિર્નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ
લેપસ્ય નામાનિ તદ્ભેદાશ્ચ
આલેપસ્ય ચ નામાનિ લિપ્તો લેપશ્ચ લેપનમ્
દોષઘ્નો વિષહા વર્ણ્યો મુખલેપસ્ત્રિધા મતઃ

લેપસ્ય માત્રા
ત્રિપ્રમાણશ્ચતુર્ભાગસ્ત્રિભાગોઽધાઙ્ગુલોન્નતઃ
આદ્રો ર્! વ્યાધિહરઃ સ સ્યાચ્છુષ્કો દૂષયતિચ્છવિમ્

શોથઘ્નો લેપઃ
પુનર્નવા દારુ શુણ્ઠીં સિદ્ધાર્થં શિગ્રુમેવ ચ
પિષ્ટ્વા ચૈવારનાલેન પ્રલેપઃ સર્વશોથજિત્

દાહનાશકો લેપઃ
બિભીતફલમજ્જાયા લેપો દાહાર્ત્તિનાશનઃ

વિસર્પશોથવ્રણાદૌ દશાઙ્ગલેપઃ
શિરીષં મધુયષ્ટી ચ તગરં રક્તચન્દનમ્
એલા માંસી નિશાયુગ્મં કુષ્ઠં બાલકમેવ ચ
ઇતિ સંચૂર્ણ્ય લેપોઽય પઞ્ચમાંશઘૃતપ્લુતઃ

જલેન ક્રિયતે સુજ્ઞૈર્દશાઙ્ગ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ
વિસર્પાન્વિષવિસ્ફોટશોથાન્દુષ્ટવ્રણાઞ્જયેત્

આરુષ્કરશોથઘ્નો લેપઃ
અજાદુગ્ધતિલૈર્લેપો નવનીતેન સંયુતઃ
શોથમારુષ્કરં હન્તિ લેપો વા કૃષ્ણમૃત્તિકૈઃ

કીટઘ્નો લેપઃ
લાઙ્ગલ્યતિવિષાઽલાબુજાલિનીમૂલબીજકૈઃ
લેપો ધાન્યામ્બુસમ્પિષ્ટઃ કીટવિસ્ફોટનાશનઃ

મુખકાન્તિકરો લેપઃ
રક્તચન્દનમઞ્જિષ્ઠલોધ્રકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગવઃ
વટાઙ્કુરા મસૂરાશ્ચ વ્યઙ્ગઘ્ના મુખકાન્તિદાઃ

મુખકાન્તિકરં લેપાન્તરમ્
માતુલુઙ્ગજટા સર્પિઃ શિલા ગોશકૃતો રસઃ
મુખકાન્તિકરો લેપઃ પિટિકાવ્યઙ્ગકાલજિત્

તારુણ્યપિટિકાઽપહા લેપા
લોધ્રધાન્યવચાલેપસ્તારુણ્યપિટિકાઽપહઃ
તદ્વદ્ગોરોચનાયુક્તં મરિચં મુખલેપનમ્
સિદ્ધાર્થકવચાલોધ્રસૈન્ધવૈશ્ચ પ્રલેપનમ્

વ્યઙ્ગહરા લેપાઃ
વ્યઙ્ગેષુ ચાર્જુનત્વગ્વામઞ્જિષ્ઠા વા સમાક્ષિકા
લેપઃ સનવનીતો વા શ્વેતાશ્વખુરજામષી

મુખકાર્ષ્ણ્યે લેપઃ
અર્કક્ષીરહરિદ્રા ભ્યાં મર્દયિત્વા વિલેપનાત્
મુખકાર્ષ્ણ્યં શમં યાતિ ચિરકાલોદ્ભવં ધ્રુવમ્

તત્રૈવ લેપાન્તરમ્
વટસ્ય પાણ્ડુપત્રાણિ માલતી રક્તચન્દનમ્

કુષ્ઠં કાલીયકં લોધ્રમેભિર્લેપં પ્રયોજયેત્
તારુણ્યપિટિકાવ્યઙ્ગનીલિકાદિવિનાશનમ્

અરુંષિકાયાં લેપઃ
પુરાણમથ પિણ્યાકં પુરીષં કુક્કુટસ્ય ચ
મૂત્રપિષ્ટઃ પ્રલેપોઽય શીઘ્રં હન્યાદરુંષિકામ્

તત્રૈવ લેપાન્તરમ્
ખદિરારિષ્ટજમ્બૂનાં ત્વગ્ભિર્વા મૂત્રસંયુતૈઃ
કુટજત્વક્સૈન્ધવં ચ લેપો હન્યાદરુંષિકામ્

દારુણકે લેપઃ
પ્રિયાલ બીજમધુકકુષ્ઠમાષૈઃ સસૈન્ધવૈઃ
કાર્યો દારુણકે મૂર્ધ્નિ પ્રલેપો મધુસંયુતઃ

તત્રૈવાન્યલ્લેપદ્વયમ્
દુગ્ધેન ખાખસં બીજં પ્રલેપાદ્દારુણં જયેત્
આમ્રબીજસ્ય ચૂર્ણં તુ શિવાચૂર્ણસમં દ્વયમ્
દુગ્ધપિષ્ટઃ પ્રલેપોઽય દારુણં હન્તિ દારુણમ્

ઇન્દ્ર લુપ્તે લેપઃ
રસસ્તિક્તપટોલસ્ય પત્રાણાં તદ્વિલેપનાત્
ઇન્દ્ર લુપ્તં શમં યાતિ ત્રિભિરેવ દિનૈર્ધ્રુવમ્

અત્રૈવાન્યેઽપિ લેપાઃ
ઇન્દ્ર લુપ્તાપહો લેપો મધુના બૃહતીરસઃ
ગુઞ્જામૂલં ફલં વાઽપિ ભલ્લાતકરસોઽપિ વા

કેશવર્દ્ધકો લેપઃ
ગોક્ષુરસ્તિલપુષ્પાણિ તુલ્યે ચ મધુસર્પિષી
શિરઃ પ્રલેપનં તેન કેશસંવર્ધનં પરમ્

રોમોત્પાદકો લેપઃ
હસ્તિદન્તમષીં કૃત્વા છાગીદુગ્ધં રસાઞ્જનમ્
રોમાણ્યનેન જાયન્તે લેપાત્પાણિતલેષ્વપિ

ઇન્દ્ર લુપ્તઘ્નોઽન્યો લેપઃ
યષ્ટીન્દીવરમૃદ્વીકાતૈલાજ્યક્ષીરલેપનૈઃ
ઇન્દ્ર લુપ્તં શમં યાતિ કેશાઃ સ્યુઃ સઘના દૃઢાઃ

કેશવર્દ્ધકોઽન્યો લેપઃ
ચતુષ્પદાનાં ત્વગ્રોમનખશૃઙ્ગાસ્થિભસ્મભિઃ
તૈલેન સહ લેપોઽય રોમસંજનનઃ પરઃ

કેશકૃષ્ણીકરણલેપઃ
ઇન્દ્ર વારુણિકાબીજતૈલેનાભ્યઙ્ગમાચરેત્
પ્રત્યહં તેન જાયન્તે કુન્તલા ભૃઙ્ગસન્નિભાઃ

પલિતઘ્નો લેપઃ
અયોરજો ભૃઙ્ગરાજસ્ત્રિફલા કૃષ્ણમૃત્તિકા
સ્થિતમિક્ષુરસે માસં લેપનાત્પલિતં જયેત્

અન્યો લેપઃ
ધાત્રીફલત્રયં પથ્યે દ્વે તથૈકં બિભીતકમ્
પઞ્ચામ્રમજ્જા લોહસ્ય કર્ષૈકં ચ પ્રદીયતે

પિષ્ટ્વા લોહમયે ભાણ્ડે સ્થાપયેદુષિતં નિશિ
લેપોઽય હન્તિ ન ચિરાદકાલપલિતં મહત્

અન્યઃ કેશકૃષ્ણીકરણલેપઃ
ત્રિફલા નીલિકાપત્રં લોહં ભૃઙ્ગરજઃ સમમ્
અવિમૂત્રેણ સમ્પિષ્ટં લેપાત્કૃષ્ણીકરં સ્મૃતમ્

પલિતનાશકકલ્પવિધિઃ
ત્રિફલા લોહચૂર્ણં ચ દાડિમત્વગ્બિસં તથા
પ્રત્યેકં પઞ્ચપલિકં ચૂર્ણં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

ભૃઙ્ગરાજરસસ્યાપિ પ્રસ્થષટ્કં પ્રદાપયેત્
ક્ષિપ્ત્વા લોહમયે પાત્રે ભૂમિમધ્યે નિધાપયેત્

માસમેકં તતઃ કુર્યાચ્છાગીદુગ્ધેન લેપનમ્
કૂર્ચે શિરસિ રાત્રૌ ચ સંવેષ્ટ્યૈરણ્ડપત્રકૈઃ

સ્વપેત્પ્રાતસ્તતઃ કુર્યાત્સ્નાનં તેન ચ જાયતે
પલિતસ્ય વિનાશશ્ચ ત્રિભિર્લેપૈર્ન સંશયઃ

કેશનાશકો લેપઃ
શઙ્ખચૂર્ણસ્ય ભાગૌ દ્વૌ હરિતાલં ચ ભાગિકમ્

મનઃ શિલા ચાર્ધભાગા સ્વર્જિકા ચૈકભાગિકા
લેપોઽય વારિપિષ્ટસ્તુ કેશાનુત્પાટ્ય દીયતે

અનયા લેપયુક્ત્યા ચ સપ્તવેલં પ્રયુક્તયા
નિર્મૂલં કેશસ્થાનં સ્યાત્ક્ષપણસ્ય શિરો યથા

અન્યો લેપઃ
તાલકં શાણયુગ્મં સ્યાત્ષટ્ શાણં શઙ્ખચૂર્ણકમ્
દ્વિશાણિકં પલાશસ્ય ક્ષારં દત્ત્વા પ્રમર્દયેત્

કદલીદણ્ડતોયેન રવિપત્રરસેન વા
અસ્યાપિ સપ્તભિર્લેપૈ રોમ્ણાં શાતનમુત્તમમ્

શ્વિત્રનાશકો લેપઃ
સુવર્ણપુષ્પી કાસીસં વિડઙ્ગાનિ મનઃ શિલા
રોચના સૈન્ધવં ચૈવ લેપનાચ્છિવત્રનાશનમ્

અન્યોઃ લેપઃ
વાયસ્યેડગજાકુષ્ઠકૃષ્ણાભિર્ગુટિકા કૃતા
બસ્તમૂત્રેણ સમ્પિષ્ટા પ્રલેપાચ્છિવત્રનાશિની

લેપાન્તરમ્
તાલકં શાણમાત્રં સ્યાચ્ચતુઃશાણા ચ વાકુચી
ગોમૂત્રપિષ્ટં તચ્ચૂર્ણં લેપનાચ્છિક્ત્રનાશનમ્

સર્વશ્વિત્રહરલેપઃ
વાકુચી વેતસો લાક્ષા કાકોદુમ્બરિકા કણા
રસાઞ્જનમયશ્ચૂર્ણં તિલાઃ કૃષ્ણાસ્તદેકતઃ

ચૂર્ણયિત્વા ગવાં પિત્તૈઃ પિષ્ટ્વા ચ ગુટિકા કૃતા
અસ્યાઃ પ્રલેપાચ્છિવત્રાણિ પ્રણશ્યન્ત્યતિવેગતઃ

સિધ્મહરો લેપઃ
ધાત્રી સર્જરસશ્ચૈવ યવક્ષારશ્ચ ચૂર્ણિતઃ
સૌવીરેણ પ્રલેપોઽય પ્રયોજ્યઃ સિધ્મનાશને

અન્યો લેપઃ
દાર્વી મૂલકબીજાનિ તાલકં સુરદારુ ચ
તામ્બૂલપત્રં સર્વાણિ કાર્ષિકાણિ પૃથક્પૃથક્

શઙ્ખચૂર્ણં શાણમાત્રં સર્વાણ્યેકત્ર કારયેત્
લેપોઽય વારિણા પિષ્ટઃ સિધ્મનાં નાશનઃ પરઃ

નેત્રરોગહરો લેપઃ
હરીતકી સૈન્ધવં ચ ગૈરિકં ચ રસાઞ્જનમ્
વિડાલકો જલે પિષ્ટઃ સર્વનેત્રામયાપહઃ

અન્યો લેપઃ
રસાઞ્જનં વ્યોષયુતં સમ્પિષ્ટં વટકીકૃતમ્
કણ્ડૂં પાકાન્વિતાં હન્તિ લેપાદઞ્જનનામિકામ્

દદ્રૂ કણ્ડ્વાદૌ લેપઃ
પ્રપુન્નાટસ્ય બીજાનિ વાકુચી સર્ષપાસ્તિલાઃ
કુષ્ઠં નિશાદ્વયં મુસ્તં પિષ્ટ્વા તક્રેણ ચૈકતઃ
પ્રલેપાદસ્ય નશ્યન્તિ દદ્રૂ કણ્ડૂવિચર્ચિકાઃ

પામાદિષુ લેપઃ
હેમક્ષીરી વિડઙ્ગાનિ દરદં ગન્ધકસ્તથા
દદ્રૂ ઘ્નઃ કુષ્ઠસિન્દૂરે સર્વાણ્યેકત્ર મર્દયેત્

ધત્તૂરનિમ્બતામ્બૂલીપત્રાણાં સ્વરસૈઃ પૃથક્
અસ્ય પ્રલેપમાત્રેણ પામાદદ્રૂ વિર્ચિકાઃ

કણ્ડૂશ્ચ રકસશ્ચૈવ પ્રશમં યાન્તિ વેગતઃ

કણ્ડૂપામાદિષ્વન્યો લેપઃ
દૂર્વાઽભયા સૈન્ધવં ચ ચક્રમર્દઃ કુઠેરકઃ
એભિસ્તક્રયુતો લેપઃ કણ્ડૂપામાવિનાશનઃ

તત્રૈવાન્યો લેપઃ
દૂર્વાનિશાયુતો લેપઃ કણ્ડૂપામાવિનાશનઃ
કૃમિદદ્રુહરશ્ચૈવ શીતપિત્તાપહઃ સ્મૃતઃ

દદ્રૂ ઘ્નો લેપઃ
સિદ્ધાર્થરજનીકુષ્ઠપ્રપુન્નાટતિલૈઃ સહ
કટુતૈલેન સંમિશ્રં દદ્રૂ ઘ્નં ચ પ્રલેપનમ્

વાતવિસર્પહા લેપઃ
રાસ્ના નીલોત્પલં દારુ ચન્દનં મધુકં બલા
ઘૃતક્ષીરયુતો લેપો વાતવીસર્પનાશનઃ

પિત્તવિસર્પહા લેપઃ
મૃણાલં ચન્દનં લોધ્રમુશીરં કમલોત્પલમ્
સારિવામલકી પથ્યા લેપઃ પિત્તવિસર્પનુત્

કફવિસર્પઘ્નો લેપઃ
ત્રિફલા પદ્મકોશીરં સમઙ્ગા કરવીરકમ્
નલમૂલમનન્તા ચ લેપઃ શ્લેષ્મવિસર્પહા

પિત્તવાતરક્તઘ્નો લેપઃ
માંસી સર્જરસો લોધ્રં મધુકં સહરેણુકમ્
મૂર્વા નીલોત્પલં પદ્મં શિરીષકુસુમૈઃ સહ
પ્રલેપઃ પિત્તવાતાસ્રે શતધૌતઘૃતપ્લુતઃ

નાસાસૃતરક્તહરો લેપઃ
આમલં ઘૃતભૃષ્ટં તુ પિષ્ટં કાઞ્જિકવારિભિઃ
જયેન્મૂર્ધ્નિ પ્રલેપેન રક્તં નાસિકયા સૃતમ્

વાતજશિરઃપીડાહરો લેપઃ
કુષ્ઠમેરણ્ડતૈલેન લેપાત્કાઞ્જિકપેષિતમ્
શિરોઽત્તિ વાતજાં હન્યાત્પુષ્પં વા મુચુકુન્દજમ્

અન્યો લેપઃ
દેવદારું નતં કુષ્ઠં નલદં વિશ્વભેષજમ્
સકાઞ્જિકઃ સ્નેહયુક્તો લેપો વાતશિરોઽત્તિનુત્

રક્તપિત્તજશિરઃપીડાહરો લેપઃ
ચન્દનોશીરયષ્ટ્યાહ્વબલાવ્યાઘ્રનખોત્પલૈઃ
ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રલેપઃ સ્યાદ્ર ક્તપિત્તશિરોઽત્તિજિત્

રક્તપિત્તહરો લેપઃ
ધાત્રીકસેરુહ્રીબેરપદ્મપદ્મકચન્દનૈઃ
દૂર્વોશીરનલાનાં ચ મૂલૈઃ કુર્યાત્પ્રલેપનમ્

શિરોઽત્તિ પિત્તજાં હન્યાદ્ર ક્તપિત્તરુજં તથા

કફજશિરઃપીડાહરો લેપઃ
હરેણુનતશૈલેયમુસ્તૈલાગરુદારુભિઃ
માંસીરાસ્નારુબૂકશ્ચ કોષ્ણો લેપઃ કફાર્ત્તિનુત્

અન્યો લેપઃ
શુણ્ઠીકુષ્ઠપ્રપુન્નાટદેવકાષ્ઠૈઃ સરોહિષૈઃ
મૂત્રપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈશ્ચ લેપઃ શ્લેષ્મશિરોઽત્તિનુત્

સૂર્યાવર્ત્તાર્ધાવભેદકયોર્લેપઃ
સારિવાકુષ્ઠમધુકવચાકૃષ્ણોત્પલૈસ્તથા
લેપઃ સકાઞ્જિકસ્નેહઃ સૂર્યાવર્ત્તાર્ધભેદયોઃ

સર્વશિરઃપીડાહરો લેપઃ
વરી નીલોત્પલં દૂર્વા તિલાઃ કૃષ્ણા પુનર્નવા
શઙ્ખકેઽનન્તવાતે ચ લેપઃ સર્વશિરોઽત્તિજિત્

લેપસ્ય ભેદદ્વયમ્
અથ લેપવિધિશ્ચાન્યઃ પ્રોચ્યતે સુજ્ઞસમ્મતઃ
દ્વૌ તસ્ય કથિતૌ ભેદૌ પ્રલેપાખ્યપ્રદેહકૌ

તયોર્લક્ષણમ્
ચર્માદ્ર રં! માહિષં યદ્વત્પ્રોન્નતં સા મિતિસ્તયોઃ
શીતસ્તનુર્વિશોષી ચ પ્રલેપઃ પરિકીર્ત્તિતઃ
આદ્રો ર્! ઘનસ્તથોષ્ણઃ સ્યાત્પ્રદેહઃ શ્લેષ્મવાતહા

લેપવિધિઃ
રોમાભિમુખમાદેયૌ પ્રલેપાખ્યપ્રદેહકૌ
વીર્યં સમ્યગ્વિશત્યાશુ રોમકૂપૈઃ શિરામુખૈઃ

રાત્રૌ લેપનિષિદ્ધતા
ન રાત્રૌ લેપનં કુર્યાચ્છુષ્યમાણં ન ધારયેત્
શુષ્યમાણમુપેક્ષેત પ્રદેહં પીડનં પ્રતિ

રાત્રિલેપનિષેધે હેતુઃ
તમસા પિહતો હ્યૂષ્મા રોમકૂપમુખે સ્થિતઃ
વિના લેપેન નિર્યાતિ રાત્રૌ નો લેપયેદતઃ

રોગવિશેષે રાત્રૌ લેપાજ્ઞા
રાત્રાવપિ પ્રલેપાદિવિધિઃ કાર્યો વિચક્ષણૈઃ
અપક્વશોથે ગમ્ભીરે રક્તશ્લેષ્મસમુદ્ભવે

વ્રણવિષયે લેપક્રમનિર્દેશઃ
આદૌ શોથહરો લેપો દ્વિતીયો રક્તસેચનઃ
તૃતીયશ્ચોપનાહઃ સ્યાચ્ચતુર્થઃ પાટનક્રમઃ

પઞ્ચમઃ શોધનો ભૂયાત્ષષ્ઠો રોપણ ઇષ્યતે
સપ્તમો વર્ણકરણો વ્રણસ્યૈતે ક્રમા મતાઃ

વાતજવ્રણશોથહરો લેપઃ
બીજપૂરજટા હિંસ્રા દેવદારુ મહૌષધમ્
રાસ્નાઽગ્નિમન્થો લેપોઽય વાતશોથવિનાશનઃ

પિત્તજવ્રણશોથઘ્નો લેપઃ
મધુકં ચન્દનં મૂર્વા નલમૂલં ચ પદ્મકમ્
ઉશીરં બાલકં પદ્મં પિત્તશોથે પ્રલેપનમ્

કફજવ્રણશોથઘ્નો લેપઃ
કૃષ્ણા પુરાણપિણ્યાકં શિગ્રુત્વક્સિકતા શિવા
મૂત્રપિષ્ટઃ સુખોષ્ણોઽય પ્રદેહઃ શ્લેષ્મશોથહા

આગન્તુકરક્તજવ્રણશોથઘ્નો લેપઃ
દ્વે નિશે ચન્દને દ્વે ચ શિવા દૂર્વા પુનર્નવા

ઉશીરં પદ્મકં લોધ્રં ગૈરિકં ચ રસાઞ્જનમ્
આગન્તુકે રક્તજે ચ શોથે કુર્યાત્પ્રલેપનમ્

વ્રણપાચકો લેપઃ
શણમૂલકશિગ્રૂણાં ફલાનિ તિલસર્ષપાઃ
સવચઃ કિણ્વમતસી પ્રદેહઃ પાચનઃ સ્મૃતઃ

વ્રણદારણે લેપાઃ
તત્ર દન્ત્યાદિલેપઃ
દન્તી ચિત્રકમૂલત્વક્સ્નુહ્યર્કપયસી ગુડઃ
ભલ્લાતકાસ્થિકાસીસં સૈન્ધવં દારણઃ સ્મૃતઃ

ચિરબિલ્વાદિલેપઃ
ચિરબિલ્વોઽગ્નિકો દન્તી ચિત્રકો હયમારકઃ
કપોતકઙ્કગૃધ્રાણાં મલં લેપેન દારણમ્

સ્વર્જિકાદિહેમક્ષીરીલેપૌ
સ્વર્જિકાયાવશૂકાદ્યાઃ ક્ષારા લેપેન દારણાઃ
હેમક્ષીર્યાસ્તથા લેપો વ્રણે પરમદારણઃ

વ્રણશોધનરોપણો લેપઃ
તિલસૈન્ધવયષ્ટ્યાહ્વનિમ્બપત્રનિશાયુગૈઃ
ત્રિવૃદ્ઘૃતયુતૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રલેપો વ્રણશોધનઃ

વ્રણશોધનરોપણો લેપઃ
નિમ્બપત્રઘૃતક્ષૌદ્ર દાર્વીમધુકસંયુતઃ
તિલૈશ્ચ સહ સંયુક્તો લેપઃ શોધનરોપણઃ

વ્રણકૃમિઘ્નો લેપઃ
કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીલેપો હન્યાદ્ વ્રણકૃમીન્
લશુનસ્યાથવા લેપો હિઙ્ગુનિમ્બભવોઽથવા

દુષ્ટવ્રણપ્રશમનો લેપઃ
નિમ્બપત્રં તિલા દન્તી ત્રિવૃત્સૈન્ધવમાક્ષિકમ્
દ્રુષ્ટવ્રણપ્રશમનો લેપઃ શોધનરોપણઃ

અન્તર્વિદ્ર ધિજશૂલઘ્નો લેપઃ
મદનસ્ય ફલં તિક્તાં પિષ્ટ્વા કાઞ્જિકવારિણા
કોષ્ણં કુર્યાન્નાભિલેપં શૂલશાન્તિર્ભવેત્તતઃ

વાતવિદ્ર ધિહરો લેપઃ
શિગ્રુશેફાલિકૈરણ્ડયવગોધૂમમુદ્ગકૈઃ
સુખોષ્ણો બહલો લેપઃ પ્રયોજ્યો વાતવિદ્ર ધૌ

પિત્તવિદ્ર ધિહરો લેપઃ
પૈત્તિકે સર્પિષા લાજામધુકૈઃ શર્કરાઽન્વિતૈઃ
પ્રલિમ્પેત્ક્ષીરપિષ્ટૈર્વા પયસ્યોશીરચન્દનૈઃ

કફવિદ્ર ધિહરો લેપઃ
ઇષ્ટિકા સિકતા લોહકિટ્ટં ગોશકૃતા સહ
સુખોષ્ણશ્ચ પ્રદેહોઽય મૂત્રૈઃ સ્યાચ્છ્લેષ્મવિદ્ર ધૌ

આગન્તુકવિદ્ર ધિહરો લેપઃ
રક્તચન્દનમઞ્જિષ્ઠાનિશામધુકગૈરિકૈઃ
ક્ષીરેણ વિદ્ર ધૌ લેપો રક્તાગન્તુનિમિત્તજે

વાતજગલગણ્ડહરો લેપઃ
નિચુલઃ શિગ્રુબીજાનિ દશમૂલમથાપિ વા
પ્રદેહો વાતગણ્ડેષુ સુખોષ્ણઃ સમ્પ્રદીયતે

કફજગલગણ્ડહરો લેપઃ
દેવદારુ વિશાલા ચ કફગણ્ડે પ્રદેહકઃ

અપચીનાશકો લેપઃ
સર્ષપારિષ્ટપત્રાણિ દગ્ધ્વા ભલ્લાતકૈઃ સહ
છાગમૂત્રેણ સંપિષ્ટમપચીઘ્નં પ્રલેપનમ્

ગણ્ડમાલાદિષુ લેપઃ
સર્ષપાઃ શિગ્રુબીજાનિ શણબીજાતસીયવાઃ
મૂલકસ્ય ચ બીજાનિ તક્રેણામ્લેન પેષયેત્
ગણ્ડમાલાઽબુદં ગણ્ડં લેપેનાનેન શામ્યતિ

ગૃધસ્યાદિષુ લેપઃ
તક્ષયિત્વા ક્ષુરેણાઙ્ગં કેવલાનિલપીડિતમ્
તત્ર પ્રદેહં દદ્યાચ્ચ પિષ્ટં ગુઞ્જાફલૈઃ કૃતમ્

તેનાપબાહુજા પીડા વિશ્વાચી ગૃધ્રસી તથા
અન્યાઽપિ વાતજા પીડા પ્રશમં યાતિ વેગતઃ

શ્લીપદરોગહરો લેપઃ
ધત્તૂરૈરણ્ડનિર્ગુણ્ડીવર્ષાભૂશિગ્રુસર્ષપૈઃ
પ્રલેપઃ શ્લીપદં હન્તિ ચિરોત્થમપિ દારુણમ્

કુરણ્ડઘ્નો લેપઃ
આજાજીહપુષાકુષ્ઠમેરણ્ડબદરાન્વિતમ્
કાઞ્જિકેન તુ સંપિષ્ટં કુરણ્ડઘ્નં પ્રલેપનમ્

ઉપદંશે લેપઃ
કરવીરસ્ય મૂલેન પરિપિષ્ટેન વારિણા
અસાધ્યાઽપિ વ્રજત્યસ્તં લિઙ્ગોત્થા રુક્પ્રલેપનાત્

તત્રાન્યો લેપઃ
દહેત્કટાહે ત્રિફલાં સા મષી મધુસંયુતા
ઉપદંશે પ્રલેપોઽય સદ્યો રોપયતિ વ્રણમ્

અન્યો લેપઃ
રસાઞ્જનં શિરીષેણ પથ્યયા ચ સમન્વિતમ્
સક્ષૌદ્રં લેપનં યોજ્યમુપદંશગદાપહમ્

અગ્નિદગ્ધે લેપાઃ
અગ્નિદગ્ધે તુગાક્ષીરીપ્લક્ષચન્દનગૈરિકૈઃ
સામૃતૈઃ સર્પિષા સ્નિગ્ધૈરાલેપં કારયેદ્ભિષક્

તિન્દુકીત્વક્કષાયૈર્વા ઘૃતમિશ્રઃ પ્રલેપયેત્
યવાન્દગ્ધ્વા મષી કાર્યા તૈલેન યુતયા તથા
દદ્યાત્સર્વાગ્નિદગ્ધેષુ પ્રલેપો વ્રણરોપણઃ

યોનિસઙ્કોચકો લેપઃ
પલાશોદુમ્બરફલૈસ્તિલતૈલસમન્વિતૈઃ
મધુના યોનિમાલિમ્પેદ્ ગાઢીકરણમુત્તમમ્

તત્રૈવાન્યો લેપઃ
માકન્દફલસંયુક્તમધુકર્પૂરલેપનાત્
ગતેઽપિ યૌવને સ્ત્રીણાં યોનિર્ગાઢાઽતિજાયતે

લિઙ્ગસ્તનાદિવૃદ્ધૌ લેપઃ
મરિચં સૈન્ધવં કૃષ્ણા તગરં બૃહતીફલમ્

અપામાર્ગસ્તિલાઃ કુષ્ઠં યવા માષાશ્ચ સર્ષપાઃ
અશ્વગન્ધા ચ તચ્ચૂર્ણં મધુના સહ યોજયેત્

અસ્ય સન્તતલેપેન મર્દનાચ્ચ પ્રજાયતે
લિઙ્ગવૃદ્ધિઃ સ્તનોત્સેધઃ સંહતિર્ભુજકર્ણયોઃ

લિઙ્ગવૃદ્ધિકરો લેપઃ
સિતાઽશ્વગન્ધાસિન્ધૂત્થછાગક્ષીરૈર્ઘૃતં પચેત્
તલ્લેપાન્મર્દનાલ્લિઙ્ગવૃદ્ધિઃ સઞ્જાયતે પરા

યોનિદ્રા વકરો લેપઃ
ઇન્દ્ર વારુણિકાપત્રરસૈઃ સૂતં વિમર્દયેત્
રક્તસ્ય કરવીરસ્ય કાષ્ઠેન ચ મુહુર્મુહુઃ
તલ્લિપ્તલિઙ્ગસંયોગાદ્યોનિદ્રા વોઽભિજાયતે

ગાત્રદુર્ગન્ધહરો લેપઃ
તામ્બૂલપત્રચૂર્ણં તુ ચૂર્ણં કુષ્ઠશિવાભવમ્
વારિણા લેપનં કુર્યાદ્ ગાત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્

સ્વેદદૌર્ગન્ધ્યહરો લેપઃ
કુલિત્થસક્તવઃ કુષ્ઠં માંસી ચન્દનજં રજઃ

સક્તવશ્ચણકસ્યૈવ ત્વક્ચૈવૈકત્ર કારયેત્
સ્વેદદૌર્ગન્ધ્યનાશશ્ચ જાયતેઽસ્યાવધૂલનાત્

વશીકરણલેપઃ
વચા સૌવર્ચલં કુષ્ઠં રજન્યૌ મરિચાનિ ચ
એતલ્લેપપ્રભાવેણ વશીકરણમુત્તમમ્

અથ મૂર્ધતૈલવિધિઃ
તત્ર મૂર્ધતૈલભેદાઃ
અભ્યઙ્ગઃ પરિષેકશ્ચ પિચુર્બસ્તિરિતિ ક્રમાત્
મૂર્ધતૈલં ચતુર્ધા સ્યાદ્બલવચ્ચ યથોત્તરમ્

કેવલશિરોબસ્તિવિધિકથને હેતુનિર્દેશઃ
ત્રયોઽભ્યઙ્ગાદયઃ પૂર્વે પ્રસિદ્ધાઃસર્વતઃસ્મૃતાઃ
શિરોબસ્તિવિધિશ્ચાત્ર પ્રોચ્યતેસુજ્ઞસંમતઃ

અથ શિરોબસ્તિવિધિઃ
શિરોબસ્તિશ્ચર્મણઃસ્યાદ્ દ્વિમુખો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ
શિરઃ પ્રમાણં તં બદ્ધ્વા મસ્તકે માષપિષ્ટકૈઃ
સન્ધિરોધં વિધાયાદૌ સ્નેહૈઃ કોષ્ણૈઃ પ્રપૂરયેત્

તત્ર શિરોબસ્તિધારણકાલવિધિનિર્દેશઃ
તાવદ્ધાર્યસ્તુ યાવત્સ્યાન્નાસાનેત્રમુખસ્રુતિઃ
વેદનોપશમોવાઽપિ માત્રાણાં વા સહસ્રકમ્

શિરોબસ્તિપ્રયોગકાલવિધિનિર્દેશઃ
વિના ભોજનમેવાત્ર શિરોબસ્તિઃ પ્રશસ્યતે
પ્રયોજ્યસ્તુ શિરોબસ્તિઃ પઞ્ચસપ્તાહમેવ વા

શિરોબસ્ત્યુત્તરાઙ્ગકૃત્યમ્
વિમોચ્ય શિરસોબસ્તિં ગૃહ્ણીયાચ્ચ સમન્તતઃ
ઉર્ધ્વકાયં તતઃ કોષ્ણનીરૈઃ સ્નાનં ચ કારયેત્

શિરોબસ્તિગુણાઃ
અનેન દુર્જયા રોગા વાતજા યાન્તિ સઙ્ક્ષયમ્
શિરઃ કમ્પાદયસ્તેન સર્વકાલેષુ યુજ્યતે

કર્ણપૂરણવિધિઃ
સ્વેદયેત્કર્ણદેશં તુ કિઞ્ચિન્નુઃ પાર્શ્વશાયિનઃ
મૂત્રૈઃ સ્નેહૈ રસૈઃ કોષ્ણૈસ્તતઃ શ્રોત્રં પ્રપૂરયેત્

કર્ણસ્થૌષધધારણકાલાવધિઃ
કર્ણં ચ પૂરિતં રક્ષેચ્છતં પઞ્ચશતાનિ વા
સહસ્રં વાઽપિ માત્રાણાં શ્રોત્રકણ્ઠશિરોગદે

માત્રાલક્ષણમ્
સ્વજાનુનઃ કરાવર્ત્તં કુર્યાચ્છોટિકયા યુતમ્
એષા માત્રા ભવેદેકા સર્વત્રૈવૈષ નિશ્ચયઃ

રસાદ્યનુસારેણ કર્ણપૂરણસમયભેદઃ
રસાદ્યૈઃ પૂરણં કર્ણે ભોજનાત્પ્રાક્પ્રશસ્યતે
તૈલાદ્યૈઃ પૂરણં કર્ણે ભાસ્કરેઽસ્તમુપાગતે

કર્ણશૂલહરો રસઃ
પીતાર્કપત્રમાજ્યેન લિપ્તં વહ્નૌ પ્રતાપયેત્
તદ્ર સઃ શ્રવણે ક્ષિપ્તઃ કર્ણશૂલહરઃ પરઃ

કર્ણશૂલે બસ્તમૂત્રપ્રયોગઃ
કર્ણશૂલાતુરે કોષ્ણં બસ્તમૂત્રં સસૈન્ધવમ્
નિઃક્ષિપેત્તેન શામ્યન્તિ શૂલપાકાદિકા રુજઃ

કર્ણશૂલેઽન્યે પ્રયોગાઃ
શૃઙ્ગબેરં ચ મધુકં મધુ સૈન્ધવમામલમ્

તિલપર્ણીરસસ્તૈલં ટઙ્કણં નિમ્બુકદ્ર વમ્
કદુષ્ણં કર્ણયોર્દેયમેતદ્વા વેદનાઽપહમ્

તત્રૈવ પ્રયોગાન્તરમ્
કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લશૃબેરરસૈઃ શુભૈઃ
સુખોષ્ણૈઃ પૂરયેત્કર્ણં કર્ણશૂલોપશાન્તયે

તત્રૈવાર્કાઙ્કુરપ્રયોગઃ
અર્કાઙ્કુરાનમ્લપિષ્ટાંસ્તૈલાક્તાંલ્લવણાન્વિતાન્
સન્નિદધ્યાત્સ્નુહીકાણ્ડે કોરિતેતચ્છદાવૃતે

પુટપાકક્રમં કૃત્વા રસૈસ્તચ્ચ પ્રપૂરયેત્
સુખોષ્ણૈસ્તેન શામ્યન્તિ કર્ણપીડાઃ સુદારુણાઃ

તત્રૈવ દીપિકાતૈલમ્
મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય કાણ્ડાન્યષ્ટાઙ્ગુલાનિ ચ
ક્ષૌમેણાવેષ્ટ્ય સંસિચ્ય તૈલેનાદીપયેત્તતઃ

યત્તૈલં ચ્યવતે તેભ્યઃ સુખોષ્ણં તેન પૂરયેત્
જ્ઞેયં તદ્દીપિકાતૈલંસદ્યો ગૃહ્ણાતિવેદનામ્
એવં સ્યાદ્દીપિકાતૈલં કુષ્ઠે દેવતરૌ તથા

તત્રૈવ સ્યોનાકતૈલમ્
તૈલં સ્યોનાકમૂલેન મન્દેઽગ્નૌ પરિપાચિતમ્
હરેદાશુ ત્રિદોષોત્થં કર્ણશૂલં પ્રપૂરણાત્

કર્ણનાદે યષ્ટીવસા
કલ્કક્વાથેન યષ્ટ્યાહ્વકાકોલીમાષધાન્યકૈઃ
સૂકરસ્ય વસાં પક્ત્વા કર્ણનાદાર્ત્તિનાશિની

કર્ણરોગે સ્વર્જિકાદિતૈલમ્
સ્વર્જિકા મૂલકં શુષ્કં હિઙ્ગુ કૃષ્ણાસમન્વિતમ્

શતપુષ્પા ચ તૈસ્તૈલં પક્વં શુક્તચતુર્ગુણમ્
પ્રણાદં શૂલબાધિર્યં સ્રાવં કર્ણસ્ય નાશયેત્

બાધિર્યેઽપામાર્ગક્ષારતૈલમ્
અપામાર્ગક્ષારજલે તત્ક્ષારં કલ્કિતં ક્ષિપેત્
તેન પક્વં જયેત્તૈલં બાધિર્યં કર્ણનાદકમ્

કર્ણનાડ્યાં શમ્બૂકતૈલમ્
શમ્બૂકસ્ય તુ માંસેન પચેત્તૈલં તુ સાર્ષપમ્
તસ્ય પૂરણમાત્રેણ કર્ણનાડી પ્રશામ્યતિ

કર્ણસ્રાવનાશકો યોગઃ
ચૂર્ણં પઞ્ચકષાયાણાં કપિત્થરસમેવ ચ
કર્ણસ્રાવે પ્રશંસન્તિ પૂરણં મધુના સહ

પઞ્ચ કષાયાઃ
તિન્દુકાન્યભયા લોધ્રઃ સમઙ્ગા ચામલક્યપિ
જ્ઞેયાઃ પઞ્ચ કષાયાસ્તુ કર્મણ્યસ્મિન્ભિષગ્વરૈઃ

કર્ણસ્રાવાદૌ સ્વર્જિકાદિયોગઃ
સ્વર્જિકાચૂર્ણસંયુક્તં બીજપૂરરસં ક્ષિપેત્
કર્ણસ્રાવરુજા દાહાઃ પ્રણશ્યન્તિ ન સંશયઃ

પૂતિકર્ણે આમ્રાદિતૈલમ્
આમ્રજમ્બૂપ્રવાલાનિ મધૂકસ્ય વટસ્ય ચ
એભિઃ સંસાધિતં તૈલં પૂતિકર્ણોપશાન્તિકૃત્

કર્ણકીટનાશકૌ યોગૌ
પૂરણં હરિતાલેન ગવાં મૂત્રયુતેન ચ
અથવા સાર્ષપં તૈલં કર્ણકીટહરં પરમ્

કર્ણકીટેઽન્યો યોગઃ
સ્વરસં શિગ્રુમૂલસ્ય સૂર્યાવર્ત્તરસં તથા
ત્ર્! યૂષણં ચૂર્ણિતં ચૈવ કપિકચ્છૂજટારસમ્
કૃત્વૈકત્ર ક્ષિપેત્કર્ણે કર્ણકીટહરં પરમ્

અન્યૌ યોગૌ
સદ્યો મદ્યં નિહન્ત્યાશુ કર્ણકીટં સુદારુણમ્
સદ્યો હિઙ્ગુનિહન્ત્યાશુ કર્ણકીટં સુદારુણમ્
ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે લેપમૂર્ધતૈલકર્ણપૂરણવિધિર્નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ
શોણિતસ્રાવવિધિઃ
અથ શોણિતસ્રાવવિધિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
તત્ર શોણિતસ્રાવમાનમ્
શોણિતં સ્રાવયેજ્જન્તોરામયં પ્રસમીક્ષ્ય ચ
પ્રસ્થં પ્રસ્થાર્દ્ધકં વાઽપિ પ્રસ્થાર્ધાર્ધમથાપિ વા

રક્તસ્રાવસમયઃ
શરત્કાલે સ્વભાવેન કુર્યાદ્ર ક્તસ્રુતિં નરઃ
ત્વગ્દોષગ્રન્થિશોથાદ્યા ન સ્યૂ રક્તસ્રુતેર્યતઃ

રક્તસ્ય પ્રકૃતિનિર્દેશઃ
મધુરં વર્ણતો રક્તમશીતોષ્ણં તથા ગુરુ
શોણિતં સ્નિગ્ધવિસ્રં સ્યાદ્વિદાહશ્ચાસ્ય પિત્તવત્

રક્તે પઞ્ચમહાભૂતગુણાઃ
વિસ્રતા દ્ર વતા રાગશ્ચલનં વિલયસ્તથા
ભૂમ્યાદિપઞ્ચભૂતાનામેતે રક્તગુણાઃ સ્મૃતાઃ

દુષ્ટરક્તલક્ષણમ્
રક્તે દુષ્ટે વેદના સ્યાત્પાકો દાહશ્ચ જાયતે
રક્તમણ્ડલતા કણ્ડૂઃ શોથશ્ચ પિટિકોદ્ગમઃ

રક્તવૃદ્ધિલક્ષણમ્
વૃદ્ધે રક્તાઙ્ગનેત્રત્વં શિરાણાં પૂરણં તથા
ગાત્રાણાં ગૌરવં નિદ્રા મદો દાહશ્ચ જાયતે

ક્ષીણરક્તલક્ષણમ્
ક્ષીણેઽમ્લમધુરાકાઙ્ક્ષા મૂર્ચ્છા ચ ત્વચિ રૂક્ષતા
શૈથિલ્યં ચ શિરાણાં સ્યાદ્વાતાદુન્માર્ગગામિતા

વાતદૂષિતરક્તલક્ષણમ્
અરુણં ફેનિલં રૂક્ષં પરુષં તનુ શીઘ્રગમ્
અસ્કન્દિ સૂચિનિસ્તોદિ રક્તં સ્યાદ્વાતદૂષિતમ્

પિત્તદૂષિતરક્તલક્ષણમ્
પિત્તેન પીતં હરિતં નીલં શ્યાવં ચ વિસ્રકમ્
અસ્કન્દ્યુષ્ણં મક્ષિકાણાં પિપીલાનામનિષ્ટકમ્

કફદૂષિતરક્તલક્ષણમ્
શીતલં બહલં સ્નિગ્ધં ગૈરિકોદકસન્નિભમ્
માંસપેશીપ્રભં સ્કન્દિ મન્દગં કફદૂષિતમ્

દ્વિત્રિદોષદુષ્ટરક્તયોર્લક્ષણમ્
દ્વિદોષદુષ્ટં સંસૃષ્ટં ત્રિદુષ્ટં પૂતિગન્ધકમ્
સર્વલક્ષણસંયુક્તં કાઞ્જિકાભં ચ જાયતે

વિષદૂષિતરક્તલક્ષણમ્
વિષદુષ્ટં ભવેચ્છ્યાવં નાસિકોન્માર્ગગં તથા
વિસ્રં કાઞ્જિકસઙ્કાશં સર્વકુષ્ઠકરં બહુ

શુદ્ધરક્તલક્ષણમ્
ઇન્દ્ર ગોપપ્રભં જ્ઞેયં પ્રકૃતિસ્થમસંહતમ્

રક્તસ્રાવસાધ્યા રોગાઃ
શોથે દાહેઽઙ્ગપાકે ચ રક્તવર્ણેઽસૃજઃ સ્રુતૌ
વાતરક્તે તથા કુષ્ઠે સપીડે દુર્જયેઽનિલે
પાણિરોગે શ્લીપદે ચ વિષદુષ્ટે ચ શોણિતે

ગ્રન્થ્યર્બુદાપચીક્ષુદ્ર રોગરક્તાધિમન્થિષુ
વિદારીસ્તનરોગેષુ ગાત્રાણાં સાદગૌરવે

રક્તાભિષ્યન્દતન્દ્રા યાં પૂતિઘ્રાણાસ્યદેહકે
યકૃત્પ્લીહવિસર્પેષુ વિદ્ર ધૌ પિટિકોદ્ગમે

કર્ણોષ્ઠઘ્રાણવક્ત્રાણાં પાકે દાહે શિરોરુજિ
ઉપદંશે રક્તપિત્તે રક્તસ્રાવઃ પ્રશસ્યતે

રક્તસ્રાવવિધિઃ
એષુ રોગેષુ શૃઙ્ગૈર્વા જલૌકાઽલાબુકૈરપિ
અથવાઽપિ શિરામોક્ષૈઃ કુર્યાદ્ર ક્તસ્રુતિં નરઃ

રક્તસ્રાવાયોગ્યા જનાઃ
ન કુર્વીત શિરામોક્ષં કૃશસ્યાતિવ્યવાયિનઃ
ક્લીબસ્ય ભીરોર્ગર્ભિણ્યાઃ સૂતિકાપાણ્ડુરોગિણામ્

પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પીતસ્નેહસ્ય ચાર્શસામ્
સર્વાઙ્ગશોથયુક્તાનામુદરશ્વાસકાસિનામ્

છર્દ્યતીસારદુષ્ટાનામતિસ્વિન્નતનોરપિ
ઊનષોડશવર્ષસ્ય ગતસપ્તતિકસ્ય ચ

આઘાતસ્રુતરક્તસ્ય શિરામોક્ષો ન શસ્યતે
એષાં ચાત્યયિકેરોગે જલૌકાભિસ્તુ નિર્હ રેત્

વિષદુષ્ટરક્તસ્ય સ્રાવપ્રકારઃ
તથા ચ વિષદુષ્ટાનાં શિરામોક્ષોઽપિ શસ્યતે

વાતાદિદોષાનુસારેણ રક્તસ્રાવપ્રકારઃ
ગોશૃઙ્ગેણ જલૌકાભિરલાબુભિરપિ ત્રિધા
વાતપિત્તકફૈર્દુષ્ટં શોણિતં સ્રાવયેદ્ બુધઃ

દ્વિદોષાભ્યાં તુ સન્દુષ્ટં ત્રિદોષૈરપિ દૂષિતમ્
શોણિતં સ્રાવયેદ્યુક્ત્યા શિરામોક્ષૈઃ પદૈસ્તથા

શૃઙ્ગાદીનાં શોણિતગ્રહણે પ્રમાણમ્
ગૃહ્ણાતિ શોણિતં શૃઙ્ગં દશાઙ્ગુલમિતં બલાત્
જલૌકા હસ્તમાત્રં તુ તુમ્બી ચ દ્વાદશાઙ્ગુલમ્
પદમઙ્ગુલમાત્રસ્ય શિરા સર્વાઙ્ગશોધિની

રુધિરસ્રાવપ્રતિબન્ધિકાઽવસ્થા
શીતે નિરન્ને મૂર્ચ્છાઽતિનિદ્રા ભીતિમદશ્રમૈઃ
યુતાનાં ન સ્રવેદ્ર ક્તં તથા વિણ્મૂત્રસઙ્ગિનામ્

રક્તાપ્રવૃત્તાવુપચારઃ
અપ્રવર્ત્તિતરક્તે ચ કુષ્ઠત્રિકટુસૈન્ધવૈઃ
મર્દયેદ્ વ્રણવક્ત્રં ચ તેન સમ્યક્પ્રવર્ત્તતે

રક્તમોક્ષણસમયઃ
તસ્માન્ન શીતે નાત્યુષ્ણે ન સ્વિન્ને નાતિતાપિતે
પીત્વા યવાગૂં તૃપ્તસ્ય સ્રાવયેચ્છોણિતં બુધઃ

રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ હેતુઃ
અતિસ્વિન્નસ્યોષ્ણકાલે તથ્વાતિશિરાવ્યધાત્
અતિપ્રવર્ત્તતે રક્તં તત્ર કુર્યાત્પ્રતિક્રિયામ્

રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ચિકિત્સા
અતિપ્રવૃત્તે રક્તે ચ લોધ્રસર્જરસાઞ્જનૈઃ
યવગોધૂમચૂણૈર્વા ધવધન્વનગૈરિકૈઃ

સર્પનિર્મોકચૂર્ણૈર્વા ભસ્મના ક્ષૌમવસ્ત્રયોઃ
મુખં વ્રણસ્ય બધ્વા ચ શીતૈશ્ચોપચરેદ્વ્રણમ્

તત્રૈવોપચારાન્તરમ્
વિધ્યેદૂર્ધ્વશિરાં તાં ચ દહેત્ક્ષારેણ વાઽગ્નિના
વ્રણં કષાયઃ સન્ધત્તે રક્તં સ્કન્દયતે હિમમ્
વ્રણાસ્યં પાચયેત્ક્ષારો દાહઃ સઙ્કોચયેચ્છિરામ્

અગ્નિદાહસાધ્યા રોગાઃ
તત્ર મુષ્કશોથે કરાઙ્ગુષ્ઠદાહનિર્દેશઃ
વામાણ્ડશોથે દક્ષસ્ય કરસ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલજામ્

દહેચ્છિરાં વ્યત્યયે તુ વામાઙ્ગુષ્ઠશિરાં દહેત્
શિરાદાહપ્રભાવેણ મુષ્કશોથઃ પ્રણશ્યતિ

વિષૂચ્યાં પાર્ષ્ણિદાહવ્યવસ્થા
વિષૂચ્યાં પાર્ષ્ણિદાહેન જાયતેઽગ્ને પ્રદીપનમ્
સઙ્કુચન્તિ યતસ્તેન રસશ્લેષ્મવહાઃ શિરાઃ

રક્તજબાલયકૃત્પ્લીહવૃદ્ધૌ તત્સ્થાનદાહવ્યવસ્થા
યદાવૃદ્ધિર્યકૃત્પ્લીહ્નોઃ શિશોઃ સઞ્જાયતેઽસૃજઃ
તદા તત્સ્થાનદાહેન સઙ્કુચન્ત્યસૃજઃ શિરાઃ

અત્યન્તરક્તસ્રાવણનિષેધઃ
રક્તે દુષ્ટેઽવશિષ્ટેઽપિ વ્યાધિર્નૈવ પ્રકુપ્યતિ
અતઃ સ્રાવ્યં સાવશેષં રક્તે નાતિક્રમો હિતઃ

અતિરક્તસ્રુતિજન્યા હાનયઃ
આન્ધ્યમાક્ષેપકં તૃષ્ણાં તિમિરં શિરસો રુજમ્
પક્ષાઘાતં શ્વાસકાસૌ હિક્કાં દાહં ચ પાંડુતામ્
કુરુતેઽતિસ્રુતં રક્તં મરણં વા કરોતિ ચ

રુધિરસ્ય મહત્તા
દેહસ્યોત્પત્તિરસૃજા દેહસ્તેનૈવ ધાર્યતે
વિના તેન વ્રજેજ્જીવો રક્ષેદ્ર ક્તમતોબુધઃ

સ્રુતે રક્તેઽપિ દોષકોપે પ્રતીકારઃ
શીતોપચારઃ કુપિતે સ્રુતરક્તસ્ય મારુતે
કોષ્ણેન સર્પિષા શોથં સવ્યથં પરિષેચયેત્

રક્તસ્રુતિક્ષીણસ્ય પથ્યવ્યવસ્થા
ક્ષીણસ્યૈણશશોરભ્રહરિણચ્છાગમાંસજઃ
રસઃ સમુચિતઃ પાને ક્ષીરં વા ષષ્ટિકા હિતાઃ

સમ્યક્સ્રુતરક્તલક્ષણમ્
પીડાશાન્તિર્લઘુત્વં ચ વ્યાધેરુદ્રે કસંક્ષયઃ
મનઃ સ્વાસ્થ્યં ભવેચ્ચિહ્નં સમ્યગ્વિસ્રાવિતેઽસૃજિ

રક્તસ્રાવોત્તરં વર્જ્યાવિષયાઃ
વ્યાયામમૈથુનક્રોધશીતસ્નાનપ્રવાતકાન્

એકાશનં દિવાસ્વપ્નં ક્ષારામ્લકટુભોજનમ્
શોકં વાદમજીર્ણં ચ ત્યજેદાબલદર્શનાત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે શોણિતસ્રાવવિધિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
નેત્રપ્રસાદનકર્મ
અથ નેત્રપ્રસાદનકર્મનામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ
તત્રાદૌ તન્નામાનિ
સેકં આશ્ચ્યોતનં પિણ્ડી બિડાલસ્તર્પણં તથા
પુટપાકોઽઞ્જનં ચૈભિઃ કલ્પૈર્નેત્રમુપાચરેત્

સેકવિધિઃ
સેકસ્તુ સૂક્ષ્મધારાભિઃ સર્વસ્મિન્નયને હિતઃ
મીલિતાક્ષસ્ય મત્તર્યસ્ય પ્રદેયશ્ચતુરઙ્ગુલાત્

દોષાનુસારેણ સેકપ્રકારભેદાઃ
સ ચાપિ સ્નેહનો વાતે રક્તે પિત્તે ચ રોપણઃ
લેખનશ્ચ કફે કાર્યસ્તસ્ય માત્રાઽધુનોચ્યતે

સેકધારણમાત્રા
ષડ્વાક્શતૈઃ સ્નેહનેષુ ચતુર્ભિશ્ચૈવ રોપણે
વાક્શતૈશ્ચ ત્રિભિઃ કાર્યઃ સેકોલેખનકર્મણિ

સેકસમયઃ
કાર્યસ્તુ દિવસે સેકો રાત્રૌ ચાત્યયિકે ગદે

દોષાનુસારેણ સેકવ્યવસ્થા
એરણ્ડત્વક્પત્રમૂલૈઃ શૃતમાજં પયોહિતમ્
સુખોષ્ણં સેચનં નેત્રે વાતાભિષ્યન્દનાશનમ્

વાતાભિષ્યન્દ મારુતપર્યયશુષ્કાક્ષિપાકેષુ સેકૌ
પરિષેકોહિતોનેત્રે પયઃ કોષ્ણં સસૈન્ધવમ્
રજનીદારુસિદ્ધં વા સૈન્ધવેનસમન્વિતમ્

વાતાભિષ્યન્દશમનં હિતં મારુતપર્યયે
શુષ્કાક્ષિપાકે ચ હિતમિદં સેચનકં સદા

પિત્તરક્તાભિઘાતજનેત્રપીડાહૃત્સેકઃ
સાબરં મધુકં તુલ્યં ઘૃતભૃષ્ટં સુચૂર્ણિતમ્
છાગક્ષીરે ઘૃતં સેકાત્પિત્તરક્તાભિઘાતજિત્

રક્તાભિષ્યન્દે સેકઃ
ત્રિફલાલોધ્રયષ્ટીભિઃ શર્કરાભદ્ર મુસ્તકૈઃ
પિષ્ટઃ શીતામ્બુના સેકો રક્તાભિષ્યન્દનાશનઃ

તત્રૈવાન્યઃ સેકઃ
લાક્ષામધુકમઞ્જિષ્ઠાલોધ્રકાલાનુસારિવાઃ
પુણ્ડરીકયુતઃ સેકો રક્તાભિષ્યન્દનાશનઃ

નેત્રશૂલઘ્નઃ સેકઃ
શ્વેતલોધ્રં ઘૃતે ભૃષ્ટં ચૂર્ણિતં પટવિસ્રુતમ્
ઉષ્ણામ્બુના વિમૃદિતં સેકાચ્છૂલઘ્નમમ્બકે

અથાશ્ચ્યોતનવિધિઃ
તત્રાશ્ચ્યોતનકર્મસમયઃ
અથાશ્ચ્યોતનકં કાર્યં નિશાયાં ન કથંચન

આશ્ચ્યોતનવિધિઃ
ઉન્મીલિતેઽક્ષ્ણિ દૃઙ્મધ્યે બિન્દુભિર્દ્વ્યઙ્ગુલાદ્ધિતમ્

ગુણાનુસારેણ બિન્દુપ્રક્ષેપસંખ્યાનિર્દેશઃ
બિન્દવોઽષ્ટૌ લેખનેષુ સ્નેહને દશ બિન્દવઃ
રોપણે દ્વાદશ પ્રોક્તાસ્તે શીતેકોષ્ણરૂપિણઃ
ઉષ્ણે ચ શીતરૂપાઃ સ્યુઃ સર્વત્રૈવૈષ નિશ્ચયઃ

વાતાદિભેદેનાશ્ચ્યોતનપદાર્થનિર્દેશઃ
વાતે તિક્તં તથા સ્નિગ્ધં પિત્તે મધુરશીતલમ્
તિક્તોષ્ણરૂક્ષં ચ કફે ક્રમાદાશ્ચ્યોતનં હિતમ્

આશ્ચ્યોતનમાત્રાનિર્ણયઃ
આશ્ચ્યોતનાનાં સર્વેષાં માત્રા સ્યાદ્વાક્શતં હિતા
નિમેષોન્મેષણં પુંસામઙ્ગુલ્યાચ્છોટિકાઽથવા
ગુર્વક્ષરોચ્ચારણં વા વાઙ્માત્રેયં સ્મૃતા બુધૈઃ

વાતાભિષ્યન્દહરમાશ્ચ્યોતનમ્
બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન બૃહત્યેરણ્ડશિગ્રુભિઃ
ક્વાથ આશ્ચ્યોતને કોષ્ણો વાતાભિષ્યન્દનાશનઃ

વાતરક્તપિત્તોત્થાભિષ્યન્દોપાયઃ
અમ્બુપિષ્ટૈર્નિમ્બપત્રૈસ્ત્વચં લોધ્રસ્ય લેપયેત્
પ્રતાપ્ય વહ્નિના પિષ્ટ્વા તદ્ર સો નેત્રપૂરણાત્
વાતોત્થં રક્તપિત્તોત્થમભિષ્યન્દં વિનાશયેત્

સર્વાભિષ્યન્દઘ્નમાશ્ચ્યોતનમ્
ત્રિફલાશ્ચ્યોતનં નેત્રે સર્વાભિષ્યન્દનાશનમ્

રક્તપિત્તાદિજનેત્રપીડાસ્વાશ્ચ્યોતનમ્
સ્ત્રીસ્તન્યાશ્ચ્યોતનં નેત્રે રક્તપિત્તાનિલાર્ત્તિજિત્
ક્ષીરસર્પિર્ઘૃતં વાઽપિ વાતરક્તરુજં જયેત્

પિણ્ડિકાવિધિઃ
પિણ્ડી કવલિકા પ્રોક્તા બદ્ધ્ય્તે પટ્ટવસ્ત્રકૈઃ
નેત્રાભિષ્યન્દયોગ્યા સા વ્રણેષ્વપિ નિબદ્ધ્યતે

અભિષ્યન્દાધિમન્થયોઃ શિરોવિરેચનમ્
અભિષ્યન્દેઽધિમન્થે ચ સઞ્જાતે શ્લેષ્મસમ્ભવે
સ્નિગ્ધસ્વિન્નોત્તમાઙ્ગસ્ય શિરસ્તીક્ષ્ણૈર્વિરેચયેત્

અધિમન્થે શિરાવ્યધાગ્નિદાહૌ
અધિમન્થેષુ સર્વેષુ લલાટે વેધયેચ્છિરામ્
અશાન્તે સર્વથા મન્થે ભ્રુવોરુપરિ દાહયેત્

સર્વાભિષ્યન્દે પિણ્ડિકાપ્રયોગઃ
અભિષ્યન્દેષુ સર્વેષુ બધ્નીયાત્પિણ્ડિકાં બુધઃ

વાતાભિષ્યન્દે પિણ્ડિકાપ્રયોગઃ
વાતામિષ્યન્દશાન્ત્યર્થં સ્નિગ્ધોષ્ણા પિણ્ડિકા ભવેત્
એરણ્ડપત્રમૂલત્વઙ્નિર્મિતા વાતનાશિની

પિત્તાભિષ્યન્દે પિણ્ડીદ્વયમ્
પિત્તાભિષ્યન્દનાશાય ધાત્રીપિંડી સુખાવહા
મહા નિમ્બફલોદ્ભૂતા પિંડી વા પિત્તનાશિની

કફાભિષ્યન્દે પિણ્ડી
શિગ્રુપત્રકૃતા પિણ્ડી શ્લેષ્માભિષ્યન્દનાશિની

કફપિત્તાભિષ્યન્દે પિણ્ડીદ્વયમ્
નિમ્બપત્રકૃતા પિણ્ડી શ્લેષ્મપિત્તહરા ભવેત્
ત્રિફલાપિણ્ડિકા પ્રોક્તા નાશને શ્લેષ્મપિત્તયોઃ

રક્તાભિષ્યન્દે પિણ્ડી
પિષ્ટ્વા કાઞ્જિકતોયેન ઘૃતભૃષ્ટા ચ પિણ્ડિકા
લોધ્રસ્ય હરતિ ક્ષિપ્રમભિષ્યન્દમસૃગ્ભવમ્

શોથકણ્ડ્વાદૌ પિણ્ડી
શુણ્ઠીનિમ્બદલૈઃ પિણ્ડી સુખોષ્ણા સ્વલ્પસૈન્ધવા
ધાર્યા ચક્ષુષિ સંયોગાચ્છોથકણ્ડૂવ્યથાઽપહા

બિડાલકવિધિઃ
બિડાલકો બહિર્લેપો નેત્રે પક્ષ્મવિવર્જિતઃ
તસ્ય માત્રા પરિજ્ઞેયા મુખલેપવિધાનવત્

સર્વ નેત્રામયેષુ લેપઃ
યષ્ટીગૈરિકસિન્ધૂત્થદાર્વીતાર્ક્ષ્યઃ સમાંશકૈઃ
જલપિષ્ટૈર્બહિર્લેપઃ સર્વનેત્રામયાપહઃ

તત્રૈવાન્યે ષડ્ લેપાઃ
રસાઞ્જનેન વા લેપઃ પથ્યાવિશ્વદલૈરપિ
કુમારિકાઽગ્નિપત્રૈર્વા દાડિમીપલ્લવૈરપિ
વચાહરિદ્રા નિમ્બૈર્વા તથા નાગરગૈરિકૈઃ

સદ્યોનેત્રપીડાહરો લેપઃ
દગ્ધ્વા સસૈન્ધવં લોધ્રં મધૂચ્છિષ્ટયુતે ઘૃતે
પિષ્ટમઞ્જનલેપાભ્યાં સદ્યો નેત્રરુજાઽપહમ્

નેત્રપીડાહરો લેપઃ
લોહસ્ય પાત્રે સંઘૃષ્ટો રસો નિમ્બફલોદ્ભવઃ
કિઞ્ચિદ્ઘનો બહિર્લેપાન્નેત્રબાધાં વ્યપોહતિ

અર્મનાશકો લેપઃ
સંચૂર્ણ્ય મરિચં કેશરાજસ્વરસમર્દનાત્
લેપનાદર્મણાં નાશં કરોત્યેષ પ્રયોગરાટ્

અઞ્જનનામિકોપરિ પ્રતિસારણમ્
સ્વિન્નાં ભિત્વા વિનિષ્પીડ્ય ભિન્નામઞ્જનનામિકામ્
શિલૈલાનતસિન્ધૂત્થૈઃ સક્ષૌદ્રૈ ઃ! પ્રતિસારયેત્

અથ તર્પણવિધિઃ
તત્રાદૌ તર્પણયોગ્યનેત્રલક્ષણમ્
અથ તર્પણકં વચ્મિ નેત્રતૃપ્તિકરં પરમ્
યદ્રૂ ક્ષં પરિશુષ્કં ચ નેત્રં કુટિલમાવિલમ્

શીર્ણપક્ષ્મશિરોત્પાતકૃચ્છ્રોન્મીલન સંયુતમ્
તિમિરાર્જુનશુક્રાદ્યૈરભિષ્યન્દાધિમન્થકૈઃ

શુષ્કાક્ષિપાકશોથાભ્યાં યુક્તં વાતવિપર્યયૈઃ
તન્નેત્રં તર્પણે યોજ્યં નેત્રરોગવિશારદૈઃ
તર્પણે વર્જ્યવિષયાઃ
દુર્દિનાત્યુષ્ણશીતેષુ ચિન્તાયાસભ્રમેષુ ચ
અશાન્તોપદ્ર વે ચાક્ષ્ણિ તર્પણં ન પ્રશસ્યતે

તર્પણપ્રક્રિયા
વાતાતપરજોહીને દેશે ચોત્તાનશાયિનઃ
આધારૌ માષચૂર્ણેન ક્લિન્નેન પરિમણ્ડલૌ

સમૌ દૃઢાવસમ્બાધૌ કર્ત્તવ્યૌ નેત્રકોશયોઃ
પૂરયેદ્ ઘૃતમણ્ડેન વિલીનેન સુખોદકૈઃ
અથવા શતધૌતેન સર્પિષા ક્ષીરજેન વા

પૂરણમાત્રા
નિમગ્નાન્યક્ષિપક્ષ્માણિ યાવત્સ્યુસ્તાવદેવ હિ
પૂરયેન્મીલિતે નેત્રે તત ઉન્મીલયેચ્છનૈઃ

તર્પણે સ્નેહધારણમાત્રાઃ
ધારયેદ્વર્ત્મરોગેષુ વાઙ્માત્રાણાં શતં બુધઃ

સ્વચ્છે કફે સન્ધિરોગે માત્રાપઞ્ચશતં હિતમ્
શુક્લે ચ ષટ્શતં કૃષ્ણરોગે સપ્તશતં મતમ્

દૃષ્ટિરોગેષ્વષ્ટશતમધિમન્થે સહસ્રકમ્
સહસ્રં વાતરોગેષુ ધાર્યમેવં હિ તર્પણમ્

તર્પણોત્તરં કર્ત્તવ્યં કર્મ
સ્વિન્નેન યવપિષ્ટેન સ્નેહવીર્યેરિતં તતઃ
યથાસ્વં ધૂમપાનેન કફમસ્ય વિશોધયેત્

તર્પણકર્માવધિઃ
એકાહં વા ત્ર્! યહં વાઽપિ પઞ્ચાહં ચેષ્યતે પરમ્

તર્પણે સમ્યક્ તૃપ્તિલક્ષણમ્
તર્પણે તૃપ્તિલિઙ્ગાનિ નેત્રેષ્વેતાનિ ભાવયેત્
સુખસ્વપ્નાવબોધત્વં વૈશદ્યં વર્ણપાટવમ્
નિવૃત્તિર્વ્યાધિશાન્તિશ્ચ ક્રિયાલાઘવમેવ ચ

અતિતર્પિતલક્ષણમ્
અથ સાશ્રુ ગુરુ સ્નિગ્ધં નેત્રં સ્યાદતિતર્પિતમ્

હીનતર્પિતલક્ષણમ્
રૂક્ષમસ્રાવિલં રુગ્ણં નેત્રં સ્યાદ્ધીનતર્પિતમ્

હીનાતિતર્પિતયોશ્ચિકિત્સા
રૂક્ષસ્નિગ્ધોપચારાભ્યામેતયોઃ સ્યાત્પ્રતિક્રિયા

પુટપાકવિધાનમ્
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પુટપાકસ્ય સાધનમ્
દ્વૌ બિલ્વમાત્રૌ માંસસ્ય પિણ્ડૌ સ્નિગ્ધૌ સુપેષિતૌ

દ્ર વ્યાણાં બિલ્વમાત્રં તુ દ્ર વાણાં કુડવો મતઃ
તદેકસ્થં સમાલોડ્ય પત્રૈઃ સુપરિવેષ્ટિતમ્
પુટપાકેન તત્પક્ત્વા ગૃહ્ણીયાત્તદ્ર સં બુધઃ
દૃષ્ટિમધ્યે નિષેચ્યઃ સ્યાન્નિત્યમુત્તાનશાયિનઃ

પુટપાકભેદાઃ
સ્નેહનો લેખનશ્ચૈવ રોપણશ્ચેતિ સ ત્રિધા

ત્રિવિધપુટપાકવિષયાઃ
હિતઃ સ્નિગ્ધોઽતિરૂક્ષસ્ય સ્નિગ્ધસ્યાપિ હિ લેખનઃ
દૃષ્ટેર્બલાર્થમિતરઃ પિત્તાસૃગ્વ્રણવાતનુત્

સ્નેહનપુટપાકઃ
સર્પિર્માંસવસામજ્જામેદઃસ્વાદ્વૌષધૈઃ કૃતઃ
સ્નેહનઃ પુટપાકસ્તુ ધાર્યો દ્વે વાક્શતે દૃશોઃ

લેખનપુટપાકઃ
જાઙ્ગલાનાં યકૃન્માંસૈર્લેખનદ્ર વ્યસંયુતૈઃ
કૃષ્ણલોહરજસ્તામ્રશઙ્ખવિદ્રુમસિન્ધુજૈઃ
સમુદ્ર ફેનકાસીસસ્રોતોજદધિમસ્તુભિઃ
લેખનો વાક્શતં ધાર્યસ્તસ્યૈતાવદ્વિધારણમ્

રોપણપુટપાકઃ
સ્તન્યજાઙ્ગલમધ્વાજ્યતિક્તકદ્ર વ્યપાચિતઃ
લેખનાત્ત્રિગુણો ધાર્યઃ પુટપાકસ્તુ રોપણઃ

વ્યાપત્તિદર્શનકર્ત્તવ્યોપદેશઃ
વિતરેત્તર્પણોક્તાં તુ ક્રિયાં વ્યાપત્તિદર્શને

અથાઞ્જનવિધાનમ્
તત્રાદાવઞ્જનયોગ્ય સમયાઃ
અથ સમ્પક્વદોષસ્ય પ્રાપ્તમઞ્જનમાચરેત્
હેમન્તે શિશિરે ચૈવ મધ્યાહ્નેઽઞ્જનમિષ્યતે

પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણેચ ગ્રીષ્મે શરદિ ચેષ્યતે
વર્ષાસુ નાભ્રે નાત્યુષ્ણે વસન્તે ચ સદૈવ હિ

અઞ્જનભેદાઃ
લેખનં રોપણં ચૈવ તથા સ્યાત્સ્નેહનાઞ્જનમ્

લેખનરોપણપ્રસાદનાઞ્જનાનિ
લેખનં ક્ષારતીક્ષ્ણામ્લરસૈરઞ્જનમિષ્યતે
કષાયતિક્તરસયુક્સસ્નેહં રોપણં મતમ્
મધુરં સ્નેહસમ્પન્નમઞ્જનં ચ પ્રસાદનમ્

ત્રિવિધાઞ્જનસ્ય સ્વરૂપાણિ
ગુટિકારસચૂર્ણાનિ ત્રિવિધાન્યઞ્જનાનિ ચ
કુર્યાચ્છલાકયાઽઙ્ગુલ્યા હીનાનિ ચ યથોત્તરમ્

અઞ્જનાનર્હા જનાઃ
શ્રાન્તે પ્રરુદિતે ભીતે પીતમદ્યે નવજ્વરે
અજીર્ણે વેગઘાતે ચ નાઞ્જનં સમ્પ્રશસ્યતે

વર્ત્તિપ્રમાણાનિ
હરેણુમાત્રાં કુર્વીત વર્ત્તિં તીક્ષ્ણાઞ્જને ભિષક્
પ્રમાણં મધ્યમેઽધ્યર્દ્ધં દ્વિગુણં તુ મૃદૌ ભવેત્

રસક્રિયાપ્રમાણાનિ
રસક્રિયા તૂત્તમા સ્યાત્ત્રિવિડઙ્ગમિતા હિતા
મધ્યમા દ્વિવિડઙ્ગા સ્યાદ્ધીના ત્વેકવિડઙ્ગિકા

ચૂર્ણાઞ્જનમાત્રા
વૈરેચનિકચૂર્ણં તુ દ્વિશલાકં વિધીયતે
મૃદૌ તુ ત્રિશલાકં સ્યાચ્ચતસ્રઃ સ્નૈહિકેઽઞ્જને

અઞ્જનશલાકાસ્વરૂપમ્
મુખયોઃ કુણ્ઠિતા શ્લક્ષ્ણા શલાકાઽષ્ટાઙ્ગુલોન્મિતા
અશ્મજા ધાતુજા વા સ્યાત્કલાયપરિમણ્ડલા

કર્માનુસારેણ શલાકાસ્વરૂપમ્
તામ્રલોહાશ્મસઞ્જાતા શલાકા લેખને મતા
સુવર્ણરજતોદ્ભૂતા શલાકા સ્નેહને મતા
અઙ્ગુલી ચ મૃદુત્વેન કથિતા રોપણે બુધૈઃ

અઞ્જનસમયનિર્દેશઃ
સાયં પ્રાતર્વાઞ્જનં સ્યાત્તત્સદા નૈવ કારયેત્

નાતિશીતોષ્ણવાતાભ્રવેલાયાં સમ્પ્રશસ્યતે
કૃષ્ણભાગાદધઃ કુર્યાદપાઙ્ગં યાવદઞ્જનમ્

ચન્દ્રો દયા વર્ત્તિઃ
શઙ્ખનાભિર્બિભીતસ્ય મજ્જા પથ્યા મનઃ શિલા
પિપ્પલી મરિચં કુષ્ઠં વચા ચેતિ સમાંશકમ્

છાગીક્ષીરેણ સંપિષ્ય વર્ત્તિં કૃત્વા યવોન્મિતામ્
હરેણુમાત્રાં સંઘૃષ્ય જલૈઃ કુર્યાદથાઞ્જનમ્

તિમિરં માંસવૃદ્ધિં ચ કાચં પટલમર્બુદમ્
રાત્ર્! યાન્ધ્યં વાર્ષિકં પુષ્પં વર્ત્તિશ્ચન્દ્રો દયા જયેત્

કરઞ્જવર્ત્તિઃ
પલાશપુષ્પસ્વરસૈર્બહુશઃ પરિભાવિતા
કરઞ્જીબીજવર્ત્તિસ્તુ દૃષ્ટેઃ પુષ્પં વિનાશયેત્

સમુદ્ર ફેનાદિવર્ત્તિઃ
સમુદ્ર ફેનસિન્ધૂત્થશઙ્ખદક્ષાણ્ડવલ્કલૈઃ
શિગ્રુબીજયુતૈર્વર્ત્તિઃ શુક્રાદીંશ્છસ્ત્રવલ્લિખેત્

દન્તવર્ત્તિઃ
દન્તૈર્હસ્તિવરાહોષ્ટ્રગોહયાજખરોદ્ભવૈઃ
શઙ્ખમુક્તાઽમ્ભોધિફેનયુતૈઃ સર્વૈર્વિચૂર્ણિતૈઃ
દન્તવર્ત્તિઃ કૃતા શ્લક્ષ્ણા શુક્રાણાં નાશિની પરા

તન્દ્રા નાશિની વર્ત્તિઃ
નીલોત્પલં શિગ્રુબીજં નાગકેશરકં તથા
એતત્કલ્કૈઃ કૃતા વર્ત્તિરતિનિદ્રા ં! નિવારયેત્

પુષ્પવર્ત્તિઃ
તિલપુષ્પાણ્યશીતિઃ સ્યુઃ ષષ્ટિસંખ્યાઃ કણાકણાઃ

જાતીકુસુમપઞ્ચાશન્મરિચાનિ ચ ષોડશ
સૂક્ષ્મં પિષ્ટ્વા જલે વર્ત્તિઃ કૃતા કુસુમિકાઽભિધા

તિમિરાર્જુનશુક્રાણાં નાશિની માંસવૃદ્ધિહૃત્
એતસ્યાશ્ચાઞ્જને માત્રા પ્રોક્તા સાર્ધહરેણુકા

રસાઞ્જનવર્ત્તિઃ
રસાઞ્જનં હરિદ્રે દ્વે માલતીનિમ્બપલ્લવાઃ
ગોશકૃદ્ર સસંયુક્તા વર્ત્તિર્નક્તાન્ધ્યનાશિની

ધાત્ર્! યાદિવર્ત્તિઃ
ધાત્ર્! યક્ષપથ્યાબીજાનિ એકદ્વિત્રિગુણાનિ ચ
પિષ્ટ્વા વર્ત્તિં જલૈઃ કુર્યાદઞ્જનં દ્વિહરેણુકમ્
નેત્રસ્રાવં હરત્યાશુ વાતરક્તરુજં તથા

રસક્રિયા
તુત્થમાક્ષિકસિન્ધૂત્થં સિતાશઙ્ખમનઃ શિલાઃ
ગૈરિકોદધિફેનં ચ મરિચં ચેતિ ચૂર્ણયેત્

સંયોજ્ય મધુના કુર્યાદઞ્જનાર્થં રસક્રિયામ્
વર્ત્મરોગાર્મતિમિરકાચશુક્રહરાં પરામ્

પુષ્પહરી રસક્રિયા
વટક્ષીરેણ સંયુક્તો મુખ્યઃકર્પૂરજઃકણઃ
ક્ષિપ્રમઞ્જનતો હન્તિ કુસુમં તુ દ્વિમાસિકમ્

અતિનિદ્રા હરમઞ્જનમ્
ક્ષૌદ્રા શ્વલાલાસંઘૃષ્ટૈર્મરિચૈર્નેત્રમઞ્જયેત્
અતિનિદ્રા શમં યાતિ તમઃ સૂર્યોદયાદિવ

પ્રબોધાઞ્જનમ્
જાતીપુષ્પં પ્રવાલં ચ મરિચં કટુકી વચા
સૈન્ધવં બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટં તન્દ્રા ઘ્નમઞ્જનમ્

અન્યત્ પ્રબોધાઞ્જનમ્
શિરીષબીજગોમૂત્રકૃષ્ણામરિચસૈન્ધવૈઃ
અઞ્જનં સ્યાત્પ્રબોધાય સરસોનશિલાવચૈઃ

દાર્વ્યાદિરસક્રિયા
દાર્વી પટોલં મધુકં સનિમ્બં પદ્મકોત્પલમ્

પ્રપૌણ્ડરીકં ચૈતાનિ પચેત્તોયે ચતુર્ગુણે
વિપાચ્ય પાદશેષં તુ શૃતં નીત્વા પુનઃ પચેત્

શીતે તસ્મિન્મધુસિતાં દદ્યાત્પાદાંશિકાં નરઃ
રસક્રિયૈષા દાહાશ્રુરક્તરાગરુજોહરેત્

રસાઞ્જનાદિરસક્રિયા
રસાઞ્જનં સર્જરસો જાતીપુષ્પં મનઃ શિલા
સમુદ્ર ફેનો લવણં ગૈરિકં મરિચાનિ ચ

એતત્સમાંશંમધુના પિષ્ટ્વા પ્રક્લિન્નવર્ત્મનિ
અઞ્જનં ક્લેદકણ્ડૂઘ્નંપક્ષ્મણાં ચ પ્રરોહણમ્

ગુડૂચ્યાદિરસાઞ્જનમ્
ગુડૂચીસ્વરસઃ કર્ષઃ ક્ષૌદ્રં સ્યાન્માષકોન્મિતમ્
સૈન્ધવં ક્ષૌદ્ર તુલ્યં સ્યાત્સર્વમેકત્ર મર્દયેત્

અઞ્જયેન્નયનં તેન પિલ્લાર્મતિમિરં જયેત્
કાચં કણ્ડૂં લિઙ્ગનાશંશુક્લકૃષ્ણગતાન્ગદાન્

પુનર્નવાદિરસાઞ્જનમ્
દુગ્ધેન કણ્ડૂં ક્ષૌદ્રે ણ નેત્રસ્રાવં ચ સર્પિષા
પુષ્પં તૈલેન તિમિરં કાઞ્જિકેન નિશાન્ધ્યતામ્
પુનર્નવા જયેદાશુ ભાસ્કરસ્તિમિરં યથા

બબ્બૂલરસાઞ્જનમ્
બબ્બૂલદલનિઃક્વાથો લેહીભૂતસ્તદઞ્જનાત્
નેત્રસ્રાવં જયત્યેષ મધુયુક્તો ન સંશયઃ

હિજ્જલરસાઞ્જનમ્
હિજ્જલસ્ય ફલં ઘૃષ્ટ્વા પાનીયે નિત્યમઞ્જનમ્
ચક્ષુઃસ્રાવોપશાન્ત્યર્થં કાર્યમેતન્મહૌષધમ્

નેત્રપ્રસાદનં કતકાદિરસાઞ્જનમ્
કતકસ્યફલં ઘૃષ્ટ્વા મધુના નેત્રમઞ્જયેત્
ઈષત્કર્પૂરસહિતં સ્મૃતં નેત્રપ્રસાદનમ્

શિરોત્પાતે રસક્રિયા
સર્પિઃ ક્ષૌદ્રં ચાઞ્જનં સ્યાચ્છિરોત્પાતસ્ય શાન્તયે

કૃષ્ણસર્પવસારસક્રિયા
કૃષ્ણસર્પવસા શઙ્ખઃ કતકાત્ફલમઞ્જનમ્
રસક્રિયેયમચિરાદન્ધાનાં દર્શનપ્રદા

લેખનાઞ્જનમ્
દક્ષાણ્ડત્વક્શિલાકાચશંખચન્દનસૈન્ધવૈઃ
દ્ર વ્યૈરઞ્જનયોગોઽય પુષ્પાર્માદિવિલેખનઃ

રાત્ર્! યાન્ધ્યનાશકમઞ્જનમ્
કણા છાગયકૃન્મધ્યે પક્ત્વા નેત્રયુગેઽઞ્જિતા
અચિરાદ્ધન્તિ નક્તાન્ધ્યં તદ્વત્સક્ષૌદ્ર મૂષણમ્

નક્તાન્ધ્યહરચૂર્ણાઞ્જનમ્
શાણાર્ધં મરિચં દ્વૌ ચ પિપ્પલ્યર્ણવફેનયોઃ
શાણાર્ધં સૈન્ધવં શાણા નવ સૌવીરકાઞ્જનાત્

પિષ્ટં સુસૂક્ષ્મં ચિત્રાયાં ચૂર્ણાઞ્જનમિદં શુભમ્
કણ્ડૂકાચકફાર્ત્તાનાં મલાનાં ચ વિશોધનમ્

રોપણાઞ્જનમૃદુચૂર્ણાઞ્જનમ્
શિલાયાં રસકં પિષ્ટ્વા સમ્યગાપ્લાવ્ય વારિણા
ગૃહ્ણીયાત્તજ્જલં સર્વં ત્યજેચ્ચૂર્ણમધોગતમ્

શુષ્કં ચ તજ્જલં સર્વં પર્પટીસંનિભં ભવેત્
વિચૂર્ણ્ય ભાવયેત્સમ્યક્ત્રિવેલં ત્રિફલારસૈઃ

કર્પૂરસ્ય રજસ્તત્ર દશમાંશેન નિક્ષિપેત્
અઞ્જયેન્નયને તેન સર્વદોષહરં હિ તત્
સર્વરોગહરં ચૂર્ણં ચક્ષુષોઃ સુખકારિ ચ

પ્રસાદનાઞ્જને સૌવીરાઞ્જનમ્
અગ્નિતપ્તં હિ સૌવીરં નિષિઞ્ચેત્ત્રિફલારસૈઃ
સપ્તવેલં તથા સ્તન્યૈઃ સ્ત્રીણાં સિક્તં વિચૂર્ણિતમ્

અઞ્જયેત્તેન નયને પ્રત્યહં ચક્ષુષોર્હિતમ્
સર્વાનક્ષિવિકારાંસ્તુ હન્યાદેતન્ન સંશયઃ

દૃષ્ટિપ્રસાદની નામ શલાકા
ત્રિફલાભૃઙ્ગશુણ્ઠીનાં રસૈસ્તદ્વચ્ચ સર્પિષા

ગોમૂત્રમધ્વજાક્ષીરૈઃ સિક્તો નાગઃ પ્રતાપિતઃ
તચ્છલાકા હરત્યેવ સર્વાન્નેત્રભવાન્ગદાન્

પ્રત્યઞ્જનમ્
ગતદોષમપેતાશ્રુ સંપશ્યન્સમ્યગમ્ભસિ
પ્રક્ષાલ્યાક્ષિ યથાદોષં કાર્યં પ્રત્યઞ્જનં તતઃ

અઞ્જને નેત્રધાવનનિષેધઃ
ન વાઽનિર્ગતદોષેઽક્ષ્ણિ ધાવનં સંપ્રયોજયેત્
પ્રત્યઞ્જનં તીક્ષ્ણતપ્તે નેત્રે ચૂર્ણં પ્રસાદનમ્

નયનામૃતાઞ્જનમ્
શુદ્ધે નાગે દ્રુતે તુલ્યં શુદ્ધં સૂતં વિનિક્ષિપેત્
કૃષ્ણાઞ્જનં તયોસ્તુલ્યં સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્

દશમાંશેન કર્પૂરં તસ્મિંશ્ચૂર્ણે પ્રદાપયેત્
એતત્પ્રત્યઞ્જનં નેત્રગદજિન્નયનામૃતમ્

સર્પવિષહરમઞ્જનમ્
જયપાલભવાં મજ્જાં ભાવયેન્નિમ્બુકદ્ર વૈઃ
એકવિંશતિવેલં તત્તતો વર્ત્તિં પ્રકલ્પયેત્

મનુષ્યલાલયા ઘૃષ્ટ્વા તતો નેત્રે તયાઽઞ્જયેત્
સર્પદષ્ટવિષં જિત્વા સંજીવયતિ માનવમ્

નેત્રજ્યોતિર્વર્દ્ધકોપદેશઃ
ભુક્ત્વા પાણિતલં ઘૃષ્ટ્વા ચક્ષુષોર્દીયતે યદિ
જાતા રોગા વિનશ્યન્તિ તિમિરાણિ તથૈવ ચ

દૃષ્ટિવર્દ્ધકોપાયઃ
શીતામ્બુપૂરિતમુખઃ પ્રતિવાસરં યઃ કાલત્રયેણ નયનદ્વિતયં જલેન
આસિઞ્ચતિ ધ્રુવમસૌ ન કદાચિદક્ષિરોગવ્યથાવિધુરતાં ભજતે મનુષ્યઃ

ગ્રન્થકર્તૃકૃતં નમ્રનિવેદનમ્
આયુર્વેદસમુદ્ર સ્ય ગૂઢાર્થમણિસંચયમ્
જ્ઞાત્વા કૈશ્ચિદ્ બુધૈસ્તૈસ્તુ કૃતા વિવિધસંહિતાઃ

કિઞ્ચિદર્થં તતો નીત્વા કૃતેયં સંહિતા મયા
કૃપાકટાક્ષનિક્ષેપમસ્યાં કુર્વન્તુ સાધવઃ

ગ્રન્થાધ્યયનફલમ્
વિવિધગદાર્તિદરિદ્ર નાશનં યા હરિરમણીવ કરોતિ યોગરત્નૈઃ
વિલસતુ શાર્ઙ્ગધરસ્ય સંહિતા સા જન હૃદયેષુ સરોજનિર્મલેષુ

ઉપસંહારઃ
અલ્પાયુષામલ્પધિયામિદાનીં કૃતં સમસ્તશ્રુતિપાઠશક્ત્યા
તદત્ર યુક્તં પ્રતિબીજમાત્રમભ્યસ્યતામાત્મહિતં પ્રયત્નાત્

ઇતિ શ્રીશાર્ઙ્ગધરસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે નેત્રપ્રસાદનવિધિર્નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ