Śatakatraya · Chapter 1
Bhatṛhari: Śatakatraya (1. Nītiśataka, 2. Śṛṅgāraśataka, 3. Vairāgyaśataka)
nīti-śatakam
bhartṛhareḥ
dik-kālādyanavacchinnānanta-cin-mātra-mūrtaye |
svānubhūty-eka-mānāya namaḥ śāntāya tejase
boddhāro matsara-grastāḥ
prabhavaḥ smaya-dūṣitāḥ |
abodhopahatāḥ cānye
jīrṇam aṅge subhāṣitam
ajñaḥ sukham ārādhyaḥ
sukhataram ārādhyate viśeṣajñaḥ |
jñāna-lava-durvidagdhaṃ
brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati
prasahya maṇim uddharen makara-vaktra-daṃṣṭrāntarāt
samudram api santaret pracalad ūrmi-mālākulam |
bhujaṅgam api kopitaṃ śirasi puṣpavad dhārayet
na tu pratiniviṣṭa-mūṛkha-jana-cittam ārādhayet
labheta sikatāsu tailam api yatnataḥ pīḍayan
pibec ca mṛga-tṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ |
kvacid api paryaṭan śaśa-viṣāṇam āsādayet
na tu pratiniviṣṭa-mūrkha-cittam ārādhayet
vyālaṃ bāla-mṛṇāla-tantubhir asau roddhuṃ samujjṛmbhate
chettuṃ vajra-maṇiṃ śirīṣa-kusuma-prāntena sannahyati |
mādhuryaṃ madhu-bindunā racayituṃ kṣārāmudher īhate
netuṃ vāñchanti yaḥ khalān pathi satāṃ sūktaiḥ sudhā-syandibhiḥ
svāyattam ekānta-guṇaṃ vidhātrā
vinirmitaṃ chādanam ajñatāyāḥ |
viśeṣāataḥ sarva-vidāṃ samāje
vibhūṣaṇaṃ maunam apaṇḍitānām
yadā kiñcij-jño 'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ
tadā sarvajño 'smīty abhavad avaliptaṃ mama manaḥ
yadā kiñcit kiñcid budhajana-sakāśād avagataṃ
tadā mūrkho 'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ
kṛmi-kula-cittaṃ lālā-klinnaṃ vigandhi-jugupsitaṃ
nirupama-rasaṃ prītyā khādan narāsthi nirāmiṣam |
surapatim api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate
na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigraha-phalgutām
śiraḥ śārvaṃ svargāt paśupati-śirastaḥ kṣitidharaṃ
mhīdhrād uttuṅgād avanim avaneś cāpi jaladhim |
adho 'dho gaṅgeyaṃ padam upagatā stokam
athavāviveka-bhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ
śakyo vārayituṃ jalena hutabhuk cchatreṇa sūryātapo
nāgendro niśitāgkuśena samado daṇḍena go-gardabhau |
vyādhir bheṣaja-saṅgrahaiś ca vividhair mantra-prayogair viṣaṃ
sarvasyauṣadham asti śāstra-vihitaṃ mūrkhasya nasty auṣadhim
sāhitya-saṅgīta-kalā-vihīnaḥ
sākṣāt paśuḥ puccha-viṣāṇa-hīnaḥ |
tṛṇaṃ na khādann api jīvamānas
tad bhāga-dheyaṃ paramaṃ paśūnām
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ |
te martya-loke bhuvi bhāra-bhūtā
manuṣya-rūpeṇa mṛgāś caranti
varaṃ parvata-durgeṣu
bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha
na mūrkha-jana-samparkaḥ
surendra-bhavaneṣv api
śāstropaskṛta-śabda-sundara-giraḥ śiṣya-pradeyāgamā
vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhor nirdhanāḥ |
taj-jāḍyaṃ vasudhādipasya kavayas tv arthaṃ vināpīśvarāḥ
kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yair arghataḥ pātitāḥ
hartur yāti na gocaraṃ kim api śaṃ puṣṇāti yat sarvadā 'py
arthibhyaḥ pratipādyamānam aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |
kalpānteṣv api na prayāti nidhanaṃ vidyākhyam antardhanaṃ
yeṣāṃ tān prati mānam ujjhata nṛpāḥ kas taiḥ saha spardhate
adhigata-paramārthān paṇḍitān māvamaṃsthās
tṛṇam iva laghu lakṣmīr naiva tān saṃruṇaddhi |
abhinava-mada-lekhā-śyāma-gaṇḍa-sthalānāṃ
na bhavati bisatantur vāraṇaṃ vāraṇānām
ambhojinī-vana-vihāra-vilāsam eva
haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā |
na tv asya dugdha-jala-bheda-vidhau prasiddhāṃ
vaidagdhī-kīrtim apahartum asau samarthaḥ
keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā
na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ |
vāṇy ekā samalaṅkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate
kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāg-bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam
vidyā nāma narasya rūpam adhikaṃ pracchanna-guptaṃ dhanaṃ
vidyā bhogakarī yaśaḥ-sukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ |
vidyā bandhujano videśa-gamane vidyā parā devatā
vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyā-vihīnaḥ paśuḥ
kṣāntiś cet kavacena kiṃ kim aribhiḥ krodho 'sti ced dehināṃ
jñātiś ced analena kiṃ yadi suhṛd divyauṣadhaṃ kiṃ phalam |
kiṃ sarpair yadi durjanāḥ kim u dhanair vidyā 'navadyā yadi
vrīḍā cet kim u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yady asti rājyena kim
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane
prītiḥ sādhujane nayo nṛpa-jane vidvaj-jane cārjavam |
śauryaṃ śatru-jane kṣamā guru-jane kāntā-jane dhṛṣṭatā
ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalās teṣv eva loka-sthitiḥ
jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ
mānonnatiṃ diśati pāpam apākaroti |
cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ
sat-saṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām
jayanti te sukṛtino
rasa-siddhāḥ kavīśvarāḥ |
nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye
jarā-maraṇa-jaṃ bhayam
sūnuḥ sac-caritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ
snigdhaṃ mitram avañcakaḥ parijano niḥkleśa-leśaṃ manaḥ |
ākāro ruciraḥ sthiraś ca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ
tuṣṭe viṣṭapa-kaṣṭa-hāriṇi harau samprāpyate dehinā
prāṇāghātān nivṛttiḥ para-dhana-haraṇe saṃyamaḥ satya-vākyaṃ
kāle śaktyā pradānaṃ yuvati-jana-kathā-mūka-bhāvaḥ pareṣām |
tṛṣṇā-sroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarva-bhūtānukampā
sāmānyaḥ sarva-śāstreṣv anupahata-vidhiḥ śreyasām eṣa panthāḥ
prārabhyate na khalu vighna-bhayena nīcaiḥ
prārabhya vighna-vihatā viramanti madhyāḥ |
vighnaiḥ punaḥ punar api pratihanyamānāḥ
prārabdham uttama-janā na parityajanti
asanto nābhyarthyāḥ suhṛd api na yācyaḥ kṛśa-dhanaḥ
priyā nyāyyā vṛttir malinam asubhaṅge 'py asukaram |
vipady uccaiḥ stheyaṃ padam anuvidheyaṃ ca mahatāṃ
satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamam asidhārā-vratam idam
kṣut-kṣāmo 'pi jarā-kṛśo 'pi śithila-prāṇo 'pi kaṣṭāṃ daśām
āpanno 'pi vipanna-dīdhitir iti prāṇeṣu naśyatsv api |
mattebhendra-vibhinna-kumbha-piśita-grāsaika-baddha-spṛhaḥ
kiṃ jīrṇaṃ tṛṇam atti māna-mahatām agresaraḥ kesarī
svalpa-snāyu-vasāvaśeṣa-malinaṃ nirmāṃsam apy asthi goḥ
śvā labdhvā paritoṣam eti na tu tat tasya kṣudhā-śāntaye |
siṃho jambukam aṅkam āgatam api tyaktvā nihanti dvipaṃ
sarvaḥ kṛcchra-gato 'pi vāñchanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam
lāṅgūla-cālanam adhaś-caraṇāvapātaṃ
bhūmau nipatya vadanodara-darśanaṃ ca |
śvā piṇḍadasya kurute gaja-puṅgavas tu
dhīraṃ vilokayati cāṭu-śataiś ca bhuṅkte
parivartini saṃsāre
mṛtaḥ ko vā na jāyate |
sa jāto yena jātena
yāti vaṃśaḥ samunnatim
kusuma-stavakasyeva
dvayī vṛttir manasvinaḥ |
mūrdhni vā sarva-lokasya
śīryate vana eva vā
santy anye 'pi bṛhaspati-prabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañcaṣās
tān praty eṣa viśeṣa-vikrama-rucī rāhur na vairāyate |
dvāv eva grasate divākara-niśā-prāṇeśvarau bhāskarau
bhrātaḥ parvaṇi paśya dānava-patiḥ śīrṣāvaśeṣākṛtiḥ
vahati bhuvana-śreṇiṃ śeṣaḥ phaṇāphalaka-sthitāṃ
kamaṭha-patinā madhye-pṛṣṭhaṃ sadā sa ca dhāryate |
tam api kurute kroḍādhīnaṃ payodhir anādarād
ahaha mahatāṃ niḥsīmānaś caritra-vibhūtayaḥ
varaṃ pakṣa-cchedaḥ samadamaghavan-mukta-kuliśaprahārair
udgacchad-bahula-dahanodgāra-gurubhiḥ |
tuṣārādreḥ sūnor ahaha pitari kleśa-vivaśe
na cāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyur ucitaḥ
siṃhaḥ śiśur api nipatati
mada-malina-kapola-bhittiṣu gajeṣu |
prakṛtir iyaṃ sattvavatāṃ
na khalu vayas tejaso hetuḥ
jātir yātu rasātalaṃ guṇa-gaṇais tatrāpy adho gamyatāṃ
śīlaṃ śaila-taṭāt patatv abhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā |
śaurye vairiṇi vajram āśu nipatatv artho 'stu naḥ kevalaṃ
yenaikena vinā guṇas tṛṇa-lava-prāyāḥ samastā ime
dhanam arjaya kākutstha
dhana-mūlam idaṃ jagat |
antaraṃ nābhijānāmi
nirdhanasya mṛtasya ca
tānīndriyāṇy avikalāni tad eva nāma
sā buddhir apratihatā vacanaṃ tad eva |
arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇena
so 'py anya eva bhavatīti vicitram etat
yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ
sa paṇḍitaḥ sa śrutavān guṇajñaḥ |
sa eva vaktā sa ca darśanīyaḥ
sarve guṇāḥ kāñcanam āśrayanti
daurmantryān nṛpatir vinaśyati yatiḥ saṅgāt suto lālanāt
vipro 'nadhyayanāt kulaṃ kutanayāc chīlaṃ khalopāsanāt |
hrīr madyād anavekṣaṇād api kṛṣiḥ snehaḥ pravāsāśrayān
maitrī cāpraṇayāt samṛddhir anayāt tyāga-pramādād dhanam
dānaṃ bhogo nāśas tisro
gatayo bhavanti vittasya |
yo na dadāti na bhuṅkte
tasya tṛtīyā gatir bhavati
maṇiḥ śāṇollīḍhaḥ samara-vijayī heti-dalito
mada-kṣīṇo nāgaḥ śaradi saritaḥ śyāna-pulināḥ |
kalā-śeṣaś candraḥ surata-mṛditā bāla-vanitā
tan-nimnā śobhante galita-vibhavāś cārthiṣu narāḥ
parikṣīṇaḥ kaścit spṛhayati yavānāṃ prasṛtaye
sa paścāt sampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇa-samām |
ataś cānaikāntyād guru-laghutayā 'rtheṣu dhaninām
avasthā vastūni prathayati ca saṅkocayati ca
rājan dudhukṣasi yadi kṣiti-dhenum etāṃ
tenādya vatsam iva lokam amuṃ puṣāṇa
tasmiṃś ca samyag aniśaṃ paripoṣyamāṇe
nānā-phalaiḥ phalati kalpalateva bhūmiḥ
satyānṛtā ca paruṣā priya-vādinī ca
hiṃsrā dayālur api cārthaparā vadānyā |
nitya-vyayā pracura-nitya-dhanāgamā ca
vārāṅganeva nṛpa-nītir aneka-rūpā
ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ
dānaṃ bhogo mitra-saṃrakṣaṇaṃ ca
yeṣām ete ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ
ko 'rthas teṣāṃ pārthivopāśrayeṇa
yad dhātrā nija-bhāla-paṭṭa-likhitaṃ stokaṃ mahad vā dhanaṃ
tat prāpnoti marusthale 'pi nitarāṃ merau tato nādhikam |
tad dhīro bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ
kūpe paśya payonidhāv api ghaṭo gṛhṇāti tulyaṃ jalam
tvam eva cātakādhāro '
sīti keṣāṃ na gocaraḥ |
kim ambhoda-varāsmākaṃ
kārpaṇyoktaṃ pratīkṣase
re re cātaka sāvadhāna-manasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām
ambhodā bahavo vasanti gagane sarve 'pi naitādṛśāḥ |
kecid vṛṣṭibhir ārdrayanti vasudhāṃ garjanti kecid vṛthā
yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya purato mā brūhi dīnaṃ vacaḥ
akaruṇatvam akāraṇa-vigrahaḥ
paradhane parayoṣiti ca spṛhā |
sujana-bandhujaneṣv asahiṣṇutā
prakṛti-siddham idaṃ hi durātmanām
durjanaḥ parihartavyo
vidyayā 'lakṛto 'pi san |
maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ
kim asau na bhayaṅkaraḥ
jāḍyaṃ hrīmati gaṇyate vrata-rucau dambhaḥ śucau kaitavaṃ
śūre nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini |
tejasviny avaliptatā mukharatā vaktary aśaktiḥ sthire
tat ko nāma guṇo bhavet sa guṇināṃ yo durjanair nāṅkitaḥ
lobhaś ced aguṇena kiṃ piśunatā yady asti kiṃ pātakaiḥ
satyaṃ cet tapasā ca kiṃ śuci mano yady asti tīrthena kim |
saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yady asti kiṃ maṇḍanaiḥ
sad-vidyā yadi kiṃ dhanair apayaśo yady asti kiṃ mṛtyunā
śaśī divasa-dhūsaro galita-yauvanā kāminī
saro vigata-vārijaṃ mukham anakṣaraṃ svākṛteḥ |
prabhur dhana-parāyaṇaḥ satata-durgataḥ sajjano
nṛpāṅgaṇa-gataḥ khalo manasi sapta śalyāni me
na kaścic caṇḍa-kopānām
ātmīyo nāma bhūbhujām |
hotāram api juhvānaṃ
spṛṣṭo vahati pāvakaḥ
maunomūkaḥ pravacana-paṭur bāṭulo jalpako vā
dhṛṣṭaḥ pārśve vasati ca sadā dūrataś cāpragalbhaḥ |
kṣāntyā bhīrur yadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ
sevādharmaḥ parama-gahano yoginām apy agamyaḥ
udbhāsitākhila-khalasya viśṛṅkhalasya
prāg-jāta-vistṛta-nijādhama-karma-vṛtteḥ |
daivād avāpta-vibhavasya guṇa-dviṣo 'sya
nīcasya gocara-gataiḥ sukham āpyate
ārambha-gurvī kṣayiṇī krameṇa
laghvī purā vṛddhimatī ca paścāt |
dinasya pūrvārdha-parārdha-bhinnā
chāyeva maitrī khala-saj-janānām
mṛga-mīna-sajjanānāṃ tṛṇa-jala-santoṣa-vihita-vṛttīnām |
lubdhaka-dhīvara-piśunā niṣkāraṇa-vairiṇo jagati
vāñchā sajjana-saṅgame para-guṇe prītir gurau namratā
vidyāyāṃ vyasanaṃ sva-yoṣiti ratir lokāpavādād bhayam |
bhaktiḥ śūlini śaktir ātma-damane saṃsarga-muktiḥ khale
yeṣv ete nivasanti nirmala-guṇās tebhyo narebhyo namaḥ
vipadi dhairyam athābhyudaye kṣamā
sadasi vākya-paṭutā yudhi vikramaḥ |
yaśasi cābhirucir vyasanaṃ śrutau
prakṛti-siddham idaṃ hi mahātmanām
pradānaṃ pracchannaṃ gṛham upagate sambhrama-vidhiḥ
priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ cāpy upakṛteḥ |
anutseko lakṣmyām anabhibhava-gandhāḥ para-kathāḥ
satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamam asidhārā-vratam idam
kare ślāghyas tyāgaḥ śirasi guru-pāda-praṇayitā
mukhe satyā vāṇī vijayi bhujayor vīryam atulam |
hṛdi svacchā vṛttiḥ śrutim adhigataṃ ca śravaṇayor
vināpy aiśvaryeṇa prakṛti-mahatāṃ maṇḍanam idam
sampatsu mahatāṃ cittaṃ
bhavaty utpala-komalam |āpatsu ca mahāśailaśilā-
saṅghāta-karkaśam
santaptāyasi saṃsthitasya payaso nāmāpi na jñāyate
muktākāratayā tad eva nalinī-patra-sthitaṃ rājate |
svātyāṃ sāgara-śukti-madhya-patitaṃ tan-mauktikaṃ jāyate
prāyeṇādhama-madhyamottama-guṇaḥ saṃsargato jāyate
prīṇāti yaḥ sucaritaiḥ pitaraṃ sa putro
yad bhartur eva hitam icchati tat kalatram |
tan mitram āpadi sukhe ca sama-kriyaṃ yad
etat trayaṃ jagati puṇya-kṛto labhante
eko devaḥ keśavo vā śivo vā
hy ekaṃ mitraṃ bhūpatir vā yatir vā |
eko vāsaḥ pattane vā vane vā
hy ekā bhāryā sundarī vā darī vā
namratvenonnamantaḥ para-guṇa-kathanaiḥ svān guṇān khyāpayantaḥ
svārthān sampādayanto vitata-pṛthutarārambha-yatnāḥ parārthe |
kṣāntyaivākṣepa-rukṣākṣara-mukhara-mukhān durjanān dūṣayantaḥ
santaḥ sāścarya-caryā jagati bahu-matāḥ kasya nābhyarcanīyāḥ
bhavanti namrās taravaḥ phalodgamair
navāmbubhir dūrāvalambino ghanāḥ |
anuddhatāḥ sat-puruṣāḥ samṛddhibhiḥ
svabhāva eṣa paropakāriṇām
śrotraṃ śrutenaiva na kuṇḍalena
dānena pāṇir na tu kaṅkaṇena |
vibhāti kāyaḥ karuṇa-parāṇāṃ
paropakārair na tu candanena
pāpān nivārayati yojayate hitāya
guhyaṃ nigūhati guṇān prakaṭīkaroti |
āpad-gataṃ ca na jahāti dadāti kāle
san-mitra-lakṣaṇam idaṃ pravadanti santaḥ
padmākaraṃ dinakaro vikacīkaroti
camdrp volāsayati kairava-cakravālam |
nābhyarthito jaladharo 'pi jalaṃ dadāti
santaḥ svayaṃ parahite vihitābhiyogāḥ
eke sat-puruṣāḥ parārtha-ghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti ye
sāmānyās tu parārtham udyama-bhṛtaḥ svārthāvirodhena ye |
te 'mī mānuṣa-rākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti ye
ye tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ te ke na jānīmahe
kṣīreṇātmagatodakāya hi guṇā dattā purā te 'khilā
kṣīrottāpam avekṣya tena payasā svātmā kṛśānau hutaḥ |
gantuṃ pāvakam unmanas tad abhavad dṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ
yuktaṃ tena jalena śāmyati satāṃ maitrī punas tv īdṛśī
itaḥ svapiti keśavaḥ kulam itas tadīya-dviṣām
itaś ca śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śerate |
ito 'pi baḍavānalaḥ saha samasta-saṃvartakaiṛ
aho vitatam ūrjitaṃ bhara-sahaṃ sindhor vapuḥ
tṛṣṇāṃ chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpe ratiṃ mā kṛthāḥ
satyaṃ brūhy anuyāhi sādhu-padavīṃ sevasva vidvaj-janam |
mānyān mānaya vidviṣo 'py anunaya prakhyāpaya praśrayaṃ
kīrtiṃ pālaya duḥkhite kuru dayām etat satāṃ ceṣṭitam
manasi vacasi kāye puṇya-pīyūṣa-pūrṇās
tribhuvanam upakāra-śreṇibhiḥ prīṇayantaḥ |
para-guṇa-paramāṇūn parvatīkṛtya nityaṃ
nija-hṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ
kiṃ tena hema-giriṇā rajatādriṇā vā
yatrāśritāś ca taravas taravas ta eva |
manyāmahe malayam eva yad-āśrayeṇa
kaṅkola-nimba-kaṭujā api candanāḥ syuḥ
ratnair mahārhais tutuṣur na devā
na bhejire bhīma-viṣeṇa bhītim |
sudhāṃ vinā na parayur virāmaṃ
na niścitārthād viramanti dhīrāḥ
kvacit pṛthvīśayyaḥ kvacid api ca paraṅka-śayanaḥ
kvacic chākāhāraḥ kvacid api ca śālyodana-ruciḥ |
kvacit kanthādhārī kvacid api ca divyāmbaradharo
manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na ca sukham
aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāk-saṃyamo
jñānasyopaśamaḥ śrutasya vinayo vittasya pātre vyayaḥ |
akrodhas tapasaḥ kṣamā prabhavitur dharmasya nirvājatā
sarveṣām api sarva-kāraṇam idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam
nindantu nīti-nipuṇā yadi vā stuvantu
lakṣmīḥ samāviśatu gacchatu vā yatheṣṭham |
adyaiva vā maraṇam astu yugāntare vā
nyāyyāt pathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ
bhagnāśasya karaṇḍa-piṇḍita-tanor mlānendriyasya kṣudhā
kṛtvākhur vivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |
tṛptas tat-piśitena satvaram asau tenaiva yātaḥ yathā
lokāḥ paśyata daivam eva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam
ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ
śarīrastho mahān ripuḥ |
nāsty udyama-samo bandhuḥ
kurvāṇo nāvasīdati
chinno 'pi rohati tar kṣīṇo 'py upacīyate punaś candraḥ |
iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyante na duḥkheṣu
netā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ
svargo durgam anugrahaḥ kila harer airāvato vāraṇaḥ |
ity aiśvarya-balānvito 'pi balabhid bhagnaḥ paraiḥ saṅgare
tad vyaktaṃ nanu daivam eva śaraṇaṃ dhig dhig vṛthā pauruṣam
karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ
buddhiḥ karmānusāriṇī |
tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ
suvicāryaiva kurvatā
khalv āto divaseśvarasya kiraṇaiḥ santāḍito mastake
vāñchan deśam anātapaṃ vidhi-vaśāt tālasya mūlaṃ gataḥ |
tatrāpy asya mahāphalena patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ
prāyo gacchati yatra bhāgya-rahitas tatraiva yānty āpadaḥ
ravi-niśākarayor graha-pīḍanaṃ
gaja-bhujaṅgamayor api bandhanam |
matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ
vidhir aho balavān iti me matiḥ
sṛjati tāvad aśeṣa-guṇakaraṃ
puruṣa-ratnam alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ |
tad api tat-kṣaṇa-bhaṅgi karoti
ced ahaha kaṣṭam apaṇḍitatā vidheḥ
patraṃ naiva yadā karīra-viṭape doṣo vasantasya kim
nolūko 'py avaokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |
dhārā naiva patanti cātaka-mukhe meghasya kiṃ dūṣaṇam
yat pūrvaṃ vidhinā lalāṭa-likhitaṃ tan mārjituṃ kaḥ kṣamaḥ
namasyāmo devān nanu hatavidhes te 'pi vaśagā
vidhir vandyaḥ so 'pi pratiniyata-karmaika-phaladaḥ |
phalaṃ karmāyattaṃ yadi kim amaraiḥ kiṃ ca vidhinā
namas tat-karmabhyo vidhir api na yebhyaḥ prabhavati
brahmā yena kulālavan niyamito brahmāḍa-bhāṇḍodare
viṣṇur yena daśāvatāra-gahane kṣipto mahā-saṅkaṭe |
rudro yena kapāla-pāṇi-puṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ
sūryo bhrāmyati nityam eva gagane tasmai namaḥ karmaṇe
naivākṛtiḥ phalati naivaa kulaṃ na śīlaṃ
vidyāpi naiva na ca yatna-kṛtāpi sevā |
bhāgyāni pūrva-tapasā khalu sañcitāni
kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ
vane raṇe śatru-jalāgni-madhye
mahārṇave parvata-mastake vā |
suptaṃ pramattaṃ viṣama-sthitaṃ vā
rakṣanti puṇyāni purākṛtāni
yā sādhūṃś ca khalān karoti viduṣo mūrkhān hitān dveṣiṇaḥ
pratyakṣaṃ kurute parīkṣam amṛtaṃ hālāhalaṃ tat-kṣaṇāt |
tām ārādhaya sat-kriyāṃ bhagavatīṃ bhoktuṃ phalaṃ vāñchitaṃ
he sādho vyasanair guṇeṣu vipuleṣv āsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ
guṇavad aguṇavad vā kurvatā kārya-jātaṃ
pariṇatir avadhāryā yatnataḥ paṇḍitena |
atirabhasa-kṛtānāṃ karmaṇām āvipatter
bhavati hṛdaya-dāhī śalya-tulyo vipākaḥ
sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pacati tilakaṇāṃś candanair indhanaughaiḥ
sauvarṇair lāṅgalāgrair vilikhati vasudhām arka-mūlasya hetoḥ |
kṛtvā karpūra-khaṇḍān vṛttim iha kurute kodravāṇāṃ samantāt
prāpyemāṃ karm-bhūmiṃ na carati manujo yas topa manda-bhāgyaḥ
majjatv ambhasi yātu meru-śikharaṃ śatruṃ jayatv āhave
vāṇijyaṃ kṛṣi-sevane ca sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām |
ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavat kṛtvā prayatnaṃ paraṃ
nābhāvyaṃ bhavatīha karma-vaśato bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ
bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ
sarvo janaḥ svajanatām upayāti tasya |
kṛtsnā ca bhūr bhavati sannidhi-ratna-pūrṇā
yasyāsti pūrva-sukṛtaṃ vipulaṃ narasya
ko lābho guṇisaṅgamaḥ kim asukhaṃ prājñetaraiḥ saṅgatiḥ
kā hāniḥ samaya-cyutir nipuṇatā kā dharma-tattve ratiḥ |
kaḥ śūro vijitendriyaḥ priyatamā kā 'nuvratā kiṃ dhanaṃ
vidyā kiṃ sukham apravāsa-gamanaṃ rājyaṃ kim ājñā-phalam
apriya-vacana-daridraiḥ priya-vacana-dhanāḍhyaiḥ sva-dāra-parituṣṭaiḥ |
para-parivāda-nivṛttaiḥ kvacit kvacin maṇḍitā vasudhā
kadarthitasyāpi hi dhairya-vṛtter
na śakyate dhairya-guṇaḥ pramārṣṭum |
adhomukhasyāpi kṛtasya vahner
nādhaḥ śikhā yāti kadācid eva
kāntākaṭākṣa-viśikhā na lunanti yasya
cittaṃ na nirdahati kipa-kṛśānutāpaḥ |
karṣanti bhūri-viṣayāś ca na lobha-pāśair
loka-trayaṃ jayati kṛtsnam idaṃ sa dhīraḥ
ekenāpi hi śūreṇa
pādākrāntaṃ mahītalam |
kriyate bhāskareṇaiva
sphāra-sphurita-tejasā
vahnis tasya jalāyate jala-nidhiḥ kulyāyate tat-kṣaṇān
meruḥ svalpa-śilāyate mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyate |
vyālo mālya-guṇāyate viṣa-rasaḥ pīyūṣa-varṣāyate
yasyāṅge 'khila-loka-vallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati
lajjā-guṇaugha-jananīṃ jananīm iva svām
atyanta-śuddha-hṛdayām anuvartamānām |
tejasvinaḥ sukham asūn api santyajanati
satya-vrata-vyasanino na punaḥ pratijñām
Original text: Śatakatraya (1. Nītiśataka, 2. Śṛṅgāraśataka, 3. Vairāgyaśataka) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0