Śatagāthā · Chapter 1
Śatagāthā
kaumārye paṭhyatāṃ vidyā śaitye saṃpālyatāṃ ca gauḥ /
kṣettraṃ ca karṣyatāṃ pītaṃ trayaḥ suphalahetavaḥ
gate 'pi vayasi grāhyā vidyā sarvātmanā budhaiḥ /
yadyapi phaladā syānna sulabhā sānyajanmani
guṇeṣu kriyatāṃ yatnaḥ kimāṭopaiḥ prayojanam /
vikrīyante na ghaṇṭābhirgāvaḥ kṣīravivarjitāḥ
guṇini guṇajño ramate nāguṇaśīlasya guṇini paritoṣaḥ /
alireti vanātkamalaṃ na dardurasya tannivāso 'pi
guṇiṣu durlabhā āḍhayā āḍhayeṣu guṇinastathā
aneke santi bhūbhāgā ratnavantastu durlabhāḥ /
durlabhāḥ praṇināṃ santi mātṛpitṛyutastu ca
guṇāḥ kurvanti dūtatvaṃ dūre 'pi basatāṃ satām /
ketakīgandhamāghrātuṃ svayamāyānti ṣaṭpadāḥ
vidvatvaṃ ca nṛpatvaṃ ca naiva tulyaṃ kadācana /
svadeśe pūjyate rājā vidvān sarvatra pūjyate
alpastu kālo vividhāśca vidhā ḥ simāyuṣo yā kiyatī? na buddhā /
haṃsā labhante ca yathā payo 'dbhyas tathaiva tatvaṃ labhatāṃ ca yattat
ekasthānanivāsino 'tisamayāt syuste viyuktāḥ kila
vicchedānna hi cāntaraṃ kimapi tat tyājyaṃ na kiṃ tatsthalam /
vaivaśyāddhi viyogato manasi jāyante vidhātā ati
tatsthānaṃ yadi hīyate sahajataḥ syāccātiśāntiḥ sukham
saha vasatāmapyasatāṃ jalaruhajalavadbhavatyasaṃśleṣaḥ /
dūre 'pi satāṃ vasatāṃ prītiḥ kumudenduvadbhavati
prapañcā yatnaoto heyāḥ saṃsargaḥ kriyatāṃ satām /
dinaṃ rogabhayānmuktaṃ śatābdāccāpi tad varam
sarvathehāḥ parityājyāścedaśakyaṃ tadā punaḥ /
nirvāṇāptyunmukho bhūyāt tadiyaṃ tasya bheṣajam
udayantvamūni subahūni mahāmahāṃsi cando cando 'pyalaṃ bhuvanamaṇḍalamaṇḍanāya / sūryādūte na tadudeti na cāstameti yenoditena dinamastamitena rātriḥ
yadudeti vinā sūrya tejasvi tanna jāyate /
sūryodayo varaṃ cāsti hyanyeṣāmudayena kim
kusumastabakasyeva dve gatī tu mahātmanām /
mūdhni vā sarvalokasya śīryate vana eva vā // 16 /
vāṇi kaṭhorā bhaṇitā hi duṣṭairyā sarparūpā sujanān hinasti /
te bheṣajaṃ kṣāntimayaṃ ca prajñāṃ saṃsevya cintārahitā bhavanti
dhīrāḥ kaṣṭamanuprāptā na bhavanti viṣādinaḥ /
praviśya vadanaṃ rāhoḥ kiṃ nodeti punaḥ śaśī
yasya cittaṃ dravībhūtaṃ kṛpayā sarvajantuṣu /
tasya jñānena mokṣeṇa kiṃ jaṭābhasmacivaraiḥ
vanāni dahato vahneḥ sakhā bhavati mārutaḥ /
sa eva dīpanāśāya kṛśe kasyāsti sauhṛdam
parastutaguṇairyastu nirguṇo 'pi guṇī bhavet /
indro 'pi laghutāṃ yāti svayaṃ prakhyāpitairguṇaiḥ
kulīno 'pi bhaved garvī kārpāṇyasahito dhanī /
devatāstāṃśca nindanti sargo 'yaṃ jalavahnivat
dūrastho 'pi samīpastho yo yasya manasi sthitaḥ /
yo yasya hṛdaye nāsti samīpastho 'pidūrataḥ
pareṣāṃ vaibhavaṃ dṛṣṭvā mano yasya prakupyati /
na tasyārthopalabdhistu citaṃ puṇyaṃ ca naśyati
rāgopamaṃ nāsti malaṃ hi loke īrṣyopamā nāsti ca kāpi hāniḥ /
yāñcāsamo nāsti ca ko 'pi bandhurdānopamo nāsti ca mitravargaḥ
kṣudhāsamā nāsti śarīravedanā cintāsamā nāsti śarīraśoṣaṇā /
guṇaiḥ samā nāsti śarīrabhūṣaṇā kṣāntyā samaṃ nāsti śarīravarmaṃ vai
dhanena kiṃ kṣudrajanasya mitraiḥ kiṃ vañcakasyāpi ca matsarasya /
kiṃ hānidasyātiguṇagrahaiśca kiṃ vā vipattau vimukhātmajena
sarvathā svahitamācaraṇīyaṃ kiṃ kariṣyati jano bahujalpaḥ /
bidyate hi na sa kaścidupāyaḥ sarvalokaparitoṣakaro yaḥ
prasaṅgasyānukūlo yaḥ prajña eva sa pālayet /
satyāsatye ca maitridveṣau kuryāt svaparaiḥ saha
na dviṣantaḥ kṣayaṃ yānti yāvajjīvamapi ghnataḥ /
krodhameva tu yo hanti tena sarve dviṣo hatāḥ
satkāro guṇināṃ śreyān durjanasya vinītatā /
kośapūrtiḥ sadācāraiḥ śreyo deśaparīkṣaṇam
yāvanmārgo bhavet dṛṣṭo yāvaccaraṇapuṣṭatā /
prajñā hrāso na yāvaddhi tāvatkuryāt svayaṃ hitam
vyabhicāreṣvāsattaḥ rājā tasya hi nirakṣaro mantri /
tadā dhanāśā kutra rakṣyā asavaḥ prayatnena
sarva yatra vinetāraḥ sarve paṇḍitamāninaḥ /
sarve prabhutvamicchanti tad vṛndamavasīdati
mūṣako rakṣayedannaṃ mārjārī navanītakam /
kākaścālayet pākaṃ vastūnāṃ tatra kā kathā
mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ /
puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlocchedaṃ na kārayet
valmīkaṃ madhujātaṃ ca śuklapakṣe ca candramāḥ /
bhikṣādravyaṃ nṛpadravyaṃ stokaṃ stokena vardhate
hīnatā yācane yatra syāttatra na ca yācyatām /
kāmaṃ hi na bhavedindro himājjīvati tittariḥ
mayūra ! grīṣmasya tu tāpayukta āśāyutaḥ khasya jale bhavestvam /
kaṇṭhantu no nāmaya gauraveṇa nīre taḍāgasya tu dūṣitasya
siṃho balī hariṇaraktapāmāṃsabhojī saṃvatsareṇa kurute ratimekavāram /
yo gardabhaḥ khalu rajaḥkaṇamātrabhojī kāmī bhavedanudinaṃ vada ko 'tra hetuḥ
sarpāḥ pibanti pavanaṃ na ca durbalāste śuṣkaistṛṇairvanagajā balino bhavanti / kandaiḥ phalairmunivarā gamayanti kālam saṃtoṣa eva puruṣasya paraṃ nidhānam
sa śobhate puṣpitapuṣpavacca sumaṇḍitaṃ yasya mukhaṃ suvarṇaiḥ /
anakṣaraṃ yasya mukhaṃ bhavecvet tannetravaktre bhubi chidravacca
muktāmaṇibhyāṃ ca hi gardabhasya kiṃ śūkarasya priyabhojanena /
andhasyadīptyā badhirasya gītaimūrkhasya dharmeṇa kimasti kṛtyam
kātantraśābdavettā hi vaidyaśca siddhasāravit /
kāṣṭhakhaṅgadharaścopahāsaṃ yānti trayo 'pi te
dehīdaṃ vacanaṃ nimnaṃ na dāsyāmyatinimnakam /
gṛhāṇetyuttamaṃ vākyaṃ na gṛhṇāmyatiśobhanam
kṣatiṃ bihāya yenāpi prayogeṇa hitasya kim /
svakāyarakṣaṇenāpi kiñcaiva dhanatṛṣṇayā
kiṃśukasya phalaprāptiryathā vyartha bubhukṣave /
dhaninaśca tathādāturjīvanaṃ niṣprayojanam
kāmāturāṇāṃ na bhayaṃ na lajjā kṣudhāturāṇāṃ na balaṃ na tejaḥ /
rogāturāṇāṃ na sukhaṃ na nidrā mārgāturāṇāṃ na bhayaṃ na vīryam
dhanalipsuḥ suhrit tyājyā bhāryā ca vyabhicāriṇī /
adharmī ca nṛpaḥ krūro mantrī piśuna eva ca
kupradeśo hi durvyavasāyo duṣṭo 'tha vai suhṛt /
baidyo 'dakṣo 'pi duḥsevyam vastu heyā ime 'pi ca
ahitaṃ hitamācāraśūnyabuddheḥ śrutisamayairbahubhirvahiṣkṛtasya /
udarabharaṇamātne kevalecchormanujapaśośca ko viśeṣaḥ
ardhajalabharaḥ kumbho mūrdhni yatnena dhāryate /
krudhyanti durjanā nūnaṃ satkāreṇātisevayā
stokenonnatimāyāti stoke nāyātyadhogatim /
aho ! susadṛśī ceṣṭā tulāyaṣṭeḥ khalasya ca
yathā bāryo na laśunasya gandhaḥ kastūrikācandanacandrasaṃjñaiḥ /
tathā na vāryā varaśāstraśikṣābhyāsena duṣṭasya ca duṣṭatāpi
durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṅkṛto 'pi san /
maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kimasau na bhayaṅkaraḥ
durjanā durbalā yāvat tāvat sādhusvabhāvakāḥ /
nyūne śaradi nīre hi nadīṃ sarve taranti ca
jvarādatyuṣṇatā raukṣāt kaphaśca vardhate yathā /
guṇācārasvabhāvaiḥ syurduṣṭā na parivartitāḥ
duṣṭā narā bhṛtyagaṇo 'vamānī praśikṣitā naiva hayāḥ kubhāryā /
pratāḍanenaiva bhavanti namrāḥ sukarmayogyā na kadāpi caite
vṛthā vṛṣṭiḥ samudrasya vṛthā tṛptasya bhojanam /
vṛthā dānaṃ samarthasya vṛthā hīnasya satkṛtiḥ
padmāni satputramukhe lasanti rohanti nūnaṃ kulaṭāsutasya /
viṣasya patrāṇi yathā karoti duṣkarma yo vai labhate phalantat
abhracchāyā khale prītiḥ siddhamannaṃ ca yoṣitaḥ /
tṛṇāgnirhimabinduśca ṣaḍete budbudopamāḥ
śuṣkaṃ māṃsaṃ striyo vṛddhā madyaṃ ca taruṇaṃ dadhi /
nakte bhojo divā svāpaḥ ṣaḍete prāṇahāriṇaḥ
sadyo māsaṃ navaṃ sarpirbālāstrī payasaudanam /
uṣṇodakaṃ tarucchāyā ṣaḍete prāṇakāriṇaḥ
kāntāviyogaḥ svajanāpamāno ṛṇasya śeṣaḥ kunarasya sevā /
dāridrabhātpravimukta mitraṃ vināgninaiete pradahanti pañca
karmī hyalābhī balino 'pakartā darpī ca bhikṣurhyadhanaḥ sukhārthī /
kaṭūktibhāṣī priyasundarīṇāmete mṛṣācārijanāśca pañca
dharmadātānnatrdātā ca bhayatrātopadeśakaḥ /
śarīrotpādakaśceti pañcaite hitakāriṇaḥ
prārāvṛto hi sanyāsāt srī patitrayadarśikā /
jambūko jālamuktaśca trayo 'mī vañcakā matāḥ
bhojanāpācakā vaiddyā nṛpāścāsatyavādinaḥ /
pāpina uccavaṃśīyā ayogyāḥ syustrayo janāḥ
yācakaḥ svādubhoji ca darpī bhikṣāparo bhavet /
śāstrārthī bhavatādajñastrayo hāsaṃ bhajanti ca
sakṛjjalpanti rājānaḥ āryo hi dṛśyate sakṛt /
sakṛtkanyāḥ pradīyante trīṇyetāni sakṛtsakṛt
sthūlavapustapasvī ca śūraścāpyakṛtavraṇaḥ /
śayānaikākinī ca strī trayametanna viśavaset
anyeṣāṃ hiṃsako vipro mithyācārinṛpo 'pi ca /
bhogī kāmarato bhikṣurnindābhājastrayo bhuvi
vidvān vinayasampanno vīro 'tiśānta eva ca /
tyāgārambhaṃ dhanī kuryāt kīrtanīyāstrayo 'pi ca
dayī parahite līno duṣṭaśca paranāśakaḥ /
icchābhirbālaka nūnaṃ trayo 'tṛptā ime bhuvi
arthanāśānmanastāpaṃ duścaritāṃ gṛhe striyam /
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet
vijñāyate 'dhvā śaśitārakāṇāṃ jyotirvidādhvā gaṇitena khasya /
na dṛśyate tena gṛhe tu patnyāḥ kāmādimithyācaraṇaṃ kukṛtam
garuṇā tattvavettuḥ kiṃ vaidyenārogiṇaśca kim /
pāre gatasya kiṃ nāvā kāntayā kiṃ virāgiṇaḥ
devasujanaviprāṇāṃ satye vidvadgaṇasya hi /
gūḍhe vacasi bhojye 'sti prīti pṛthagjanasya ca
śaile śaile na māṇikyaṃ mīne mīne na mauktim /
sādhavo he na sarvatra candanaṃ na vane vane
haṃso na bhāti caturo bakayūthamadhye gomāyumaṇḍalagato na vibhāti siṃhaḥ /
jātyo na bhāti turagaḥ kharayūthamadhye vidvān na bhāti puruṣeṣu nirakṣareṣu
kokilānāṃ svaro rūpaṃ nārīrupamapatrapā ca /
vidyārūpaṃ vidagdhānāṃ kṣamārūpaṃ tapasvinām
prabhāvaśāline puṃse kā kṣamāpratikāriṇe /
vinītāya ca śāntāya janāya kā sahiṣṇutā
paro 'pi hitavān bandhurbandhurapyahitaḥ paraḥ /
ahito dehajo vyādhiḥ hitamāraṇyamauṣadham
mahājanasya saṃsargaḥ kasya nonnatikārakaḥ /
puṣpamālānuṣaṅgeṇa sūtraṃ śirasi dhāryate
viśvāsapratipannānāṃ vañcane kā vidagdhatā /
aṅkamāruhya suptasya hantuḥ kiṃ nāma pauruṣam
kaumāre pitarau pātaḥ bhartrī rakṣati yauvane /
rakṣanti vārddhake putrā nājñaḥ svātantryamarhati
āsaktirna bhaveddyāvat tāvattu guṇa eva saḥ /
praviṣṭe 'syāṃ mahāsaktau guṇādānaṃ kuto bhavet
nijarītyā janāḥ prāyo 'parānākalayanti hi /
ṛṣayaḥ pretamālokya bruvanti taṃ tapasvinam
durjanadūṣitamanasāṃ puṃsāṃ sujane 'pi nāsti viśvāsaḥ /
bālaḥ payasā dagdho dadhyapi phūtkṛtya bhakṣayati
araghaṭṭaghaṭī yuktā vaśībhavati yoṣitaḥ /
bhavatyārambhiko yo 'pi bhavatyeva tadadbhutaḥ
satkṛto mahatāṃ yo 'sti vetti tamadhamastṛṇam /
paṇḍitaiḥ pūjitastūpe kākaḥ karoti cāsanam
phalaṃ ketakavṛkṣasya yadyapyambu prasādakam /
na nāmagrahaṇādeva tasya vāri prasīdati
śiṣṭā na gṛhṇanti purā pratijñāṃ gṛhṇanti cet te kaṭhinapratijñām /
aṅgikṛtāṃ tāṃ paripālayanti pāṣāṇarekhāmiva te tadānīm
prāpnoti vittaṃ hyadhamo ti kiñcid garvī pareṣāmavamānanāyām /
saṃjāyate labdhadhanaḥ sumartyaḥ supakvadhānyena samaṃ vinamraḥ
nāsti prajñāsamaṃ cakṣurnāsti mohasamaṃ tamaḥ /
nāsti rogasamaḥ śatrurnāsti mṛtyusamaṃ bhayam
ata eva kaṭhorātimṛtyuḥ sambhāvyate dhruvam /
kāmāccittamapāvṛtya saddharme 'pekṣyate spṛhā
guṇā guṇajñeṣu guṇā bhavanti te nirguṇaṃ prāpya bhavanti doṣāḥ /
susvādu toyāḥ prabhavanti nadyaḥ samudramāsādya bhavantyapeyāḥ
kāryamālocitāpāyaṃ matimadbhirviceṣṭitam /
nāpattirbhavitā tatra jātā parihṛtāpi sā
alpā dṛḍhā ye mṛdubhāṣiṇaśca tebhyo 'vadhānaṃ karaṇīyameva /
niryāti sūryaḥ saghanāddhi meghāt syāt tatprakāśastu tadātitīkṣṇaḥ
śāntipriyāḥ syuḥ khalu yauvane 'pi vaiduṣya evaṃ vinatā bhaveyuḥ /
sahiṣṇavastejasi cātinamrāḥ sudurlabhā evamarindamāḥ syuḥ
mleccheṣvapi samṛddhāḥ syurvīrā evaṃ paśuṣvapi /
vaktāraḥ sārthakoktīnāṃ sajjanāḥ syuḥ sudurlabhāḥ
sampaccalaṃ naśvarayauvanaṃ ca prāṇā bhaveyuryamadantamadhye /
upekṣate tatra sukhaṃ na ceha janaḥ prapātastha ivāsti cāndhaḥ
ye kleśarogiṇo bhuktvā na ca saddharmabheṣajam /
pramattā viṣayāsaktā bhavābdhiṃ na taranti te
jagatā gatiśīlena śiraḥstho dṛśyate 'ntakaḥ /
tadāpriyaṃ bhavedannaṃ kriyāntarasya kā kathā
pratīkṣate kriyāṇāṃ na pūrti cāpūrtimantakaḥ /
śvastanaṃ cādya kuryācca pūrva madhyāhnikaṃ varam
asthiraṃ jīvanaṃ loke yauvanaṃ dhanamasthiraṃ /
asthiere putrapatnyau ca dharmasatyahitāḥ sthirāḥ
rājño 'tijīvitaṃ yuktaṃ drutamṛtyurvaraṃ ṛṣeḥ /
sato jīvanamanto vā varaṃ tvākheṭakasya na
Original text: Śatagāthā · Edition: Losang Norbu Shastri: Śatagāthā. Sarnath : Central Institute of Higher Tibetan Studies, 2001, pp. 59-158. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0