Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sarvopakāriṇī a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract · Verses 21-22

21

viparyayādatattvajñānājjāyamāno bandhastrividhaḥ /
prākṛto vaikṛto dākṣiṇaśceti /
tatra puruṣadhiyā prakṛtyupāsanaṃ prākṛto bandhaḥ /
tathā bhūtendriyāhaṅkārabuddhyupāsanaṃ vaikṛtaḥ puruṣatattvamajānataḥ kevalamiṣṭāpūrtakāriṇo dākṣiṇa iti trayāṇāmiti puruṣasvarūpavedakatvābhāve bandhakatvam // 20 //
nanvetadajñānatrayanivṛttau kīdṛśo mokṣo jāyata ityāha /
trividho mokṣaḥ

22

iṣṭāpūrtādikarmasvasāratāṃ puruṣasvarūpopalabdhereva sāratāṃ buddhyamānasya prathamaḥ tato bhūtendriyādiṣvapi vikāratāṃ tataḥ pṛthagātmānaṃ jānataḥ prakṛtirūpastṛtīyaḥ /
yadyapi prathamadvitīyau na tāttvikamokṣau tathāpyaikadeśikānyatākhyatyā tāvadbandhāpagamena mokṣatvavyavahāra iti draṣṭavyam /
atra bandhamokṣasaṃsārāḥ prakṛtāveva na puruṣe savāsanakleśakarmāśayānāmapariṇāmini puruṣe 'sambhavāt tathā ca bhṛtyajayaparājayayoḥ svāminyupacārāt prakṛtigatānāṃ bandhādīnāṃ puruṣe upacāra eva bhogāpavargayoḥ prakṛtigatayorapi vivekāgrahāt puruṣasambandhaḥ susādhito bhavati /
evaṃ ca dharmajñānājñānavairāgyāvairāgyaiśvaryānaiśvaryaiḥ saptabhī rūpaiḥ prakṛtirbhogāpavargarūpapuruṣārthaṃ pratyātmānaṃ badhnāti tattvajñānena vivekakhyātyā ekena rūpeṇa vimocayati itīdṛśasya tattvajñānasyābhyāsādādaranairantaryadīrghakālasevitāt sattvapuruṣānyatāsākṣātkāri kevalaṃ jñānamutpadyate tenānādirapi viparyayavāsanā pratibadhyate tataścādhyavasāyābhimānasaṅkalpālocanāni antarāṇi bāhyāśca sarve vyāpārā ātmani pratiṣiddhā bhavanti ayameva mokṣa iti siddhāntaḥ // 21 //
nanu puruṣaprakṛtyādīnāmalakṣyāṇāṃ lakṣyāṇāṃ ca ghaṭapaṭādīnāmakhilaprameyāṇāṃ laukikaiḥ kathamanubhavo vidheyo 'ta āha /
trividhaṃ pramāṇam

Original text: Sarvopakāriṇī a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract of Sāṃkhya philosophy in 22 (-25) sūtras. · Edition: Vindhyesvari Prasada Dvivedin in: Sāṃkhyasaṃgrahaḥ (Chowkhamba Sanskrit Series, 50,1 [fasc. 286], pp. 93-104) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc