સર્વોપકારિણી · શ્લોક 21-22

વિપર્યયાદતત્ત્વજ્ઞાનાજ્જાયમાનો બન્ધસ્ત્રિવિધઃ ।
પ્રાકૃતો વૈકૃતો દાક્ષિણશ્ચેતિ ।
તત્ર પુરુષધિયા પ્રકૃત્યુપાસનં પ્રાકૃતો બન્ધઃ ।
તથા ભૂતેન્દ્રિયાહઙ્કારબુદ્ધ્યુપાસનં વૈકૃતઃ પુરુષતત્ત્વમજાનતઃ કેવલમિષ્ટાપૂર્તકારિણો દાક્ષિણ ઇતિ ત્રયાણામિતિ પુરુષસ્વરૂપવેદકત્વાભાવે બન્ધકત્વમ્ ॥ 20 ॥
નન્વેતદજ્ઞાનત્રયનિવૃત્તૌ કીદૃશો મોક્ષો જાયત ઇત્યાહ ।
ત્રિવિધો મોક્ષઃ

ઇષ્ટાપૂર્તાદિકર્મસ્વસારતાં પુરુષસ્વરૂપોપલબ્ધેરેવ સારતાં બુદ્ધ્યમાનસ્ય પ્રથમઃ તતો ભૂતેન્દ્રિયાદિષ્વપિ વિકારતાં તતઃ પૃથગાત્માનં જાનતઃ પ્રકૃતિરૂપસ્તૃતીયઃ ।
યદ્યપિ પ્રથમદ્વિતીયૌ ન તાત્ત્વિકમોક્ષૌ તથાપ્યૈકદેશિકાન્યતાખ્યત્યા તાવદ્બન્ધાપગમેન મોક્ષત્વવ્યવહાર ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર બન્ધમોક્ષસંસારાઃ પ્રકૃતાવેવ ન પુરુષે સવાસનક્લેશકર્માશયાનામપરિણામિનિ પુરુષે ઽસમ્ભવાત્ તથા ચ ભૃત્યજયપરાજયયોઃ સ્વામિન્યુપચારાત્ પ્રકૃતિગતાનાં બન્ધાદીનાં પુરુષે ઉપચાર એવ ભોગાપવર્ગયોઃ પ્રકૃતિગતયોરપિ વિવેકાગ્રહાત્ પુરુષસમ્બન્ધઃ સુસાધિતો ભવતિ ।
એવં ચ ધર્મજ્ઞાનાજ્ઞાનવૈરાગ્યાવૈરાગ્યૈશ્વર્યાનૈશ્વર્યૈઃ સપ્તભી રૂપૈઃ પ્રકૃતિર્ભોગાપવર્ગરૂપપુરુષાર્થં પ્રત્યાત્માનં બધ્નાતિ તત્ત્વજ્ઞાનેન વિવેકખ્યાત્યા એકેન રૂપેણ વિમોચયતિ ઇતીદૃશસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાભ્યાસાદાદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલસેવિતાત્ સત્ત્વપુરુષાન્યતાસાક્ષાત્કારિ કેવલં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તેનાનાદિરપિ વિપર્યયવાસના પ્રતિબધ્યતે તતશ્ચાધ્યવસાયાભિમાનસઙ્કલ્પાલોચનાનિ અન્તરાણિ બાહ્યાશ્ચ સર્વે વ્યાપારા આત્મનિ પ્રતિષિદ્ધા ભવન્તિ અયમેવ મોક્ષ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥ 21 ॥
નનુ પુરુષપ્રકૃત્યાદીનામલક્ષ્યાણાં લક્ષ્યાણાં ચ ઘટપટાદીનામખિલપ્રમેયાણાં લૌકિકૈઃ કથમનુભવો વિધેયો ઽત આહ ।
ત્રિવિધં પ્રમાણમ્