Śaṅkhāyana-Āraṇyaka · Chapter 1

Śāṅkhāyanāraṇyakam
ŚĀ 1,1
prajāpatir vai saṃvatsaraḥ | tasyaiṣa ātmā yan mahāvratam | tasmād enat parasmai na śaṃsen net sarveṣāṃ bhūtānām ātmānaṃ parasmin dadhānīti || atho indrasyaiṣa ātmā yan mahāvratam | tasmād enat parasmai na śaṃsen ned indrasyātmānaṃ parasmin dadhānīti || atho yam evaitam ṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayaṃ puruṣaṃ saṃskurvanti tasyaiṣa ātmā yan mahāvratam | tasmād enat parasmai na śaṃsen net sarveṣāṃ chandasām ātmanaṃ parasmin dadhānīti || kāmaṃ tu sattriṇāṃ hotā śaṃset | pitre vācāryāya vātmane haivāsya tacchandastaṃ bhavati | ātmanaiva tad yajñaṃ samardhayati | tasya pañcaviśaḥ stomaḥ | caturviṃśatir vai saṃvatsarasyārdhamāsāḥ, saṃvatsarasyaivāptyai | atho prajāpatir vai saṃvatsaraḥ pañcaviṃśaḥ | atho caturviṃśo vai purastāt kṛto bhavati tasyaiṣa gatir yat pañcaviṃśaḥ | aindraśca ṛṣabhaḥ prājāpatyaścāja upālabhyau | aindraṃ vā etad ahaḥ | indra u vai prajāpatiḥ | tat prājāpatyaṃ rūpam | atho etad eva paśuṣvaindraṃ rūpaṃ yad ṛṣabhaḥ ||
ŚĀ 1,2
tasya viśoviśo vo atithim iti dvādaśarcam ājyam | dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivāptyai | tasmin vai dve chandasī bhavato gāyatryaścānuṣṭubhaśca | agniṃ naro dīdhitibhiraraṇyor ityetat pañcaviṃśatyṛcam upasaṃśaṃsati | pañcaviṃśo hi stomaḥ | tad vai śastraṃ samṛddhaṃ yat stomena saṃpadyate | tasmin vai dve chandasī bhavato virājaśca triṣṭubhaśca | tāni catvāri saṃpadyante | catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvam asyaiva sarvasyāptyai | traiṣṭubhaḥ praügaḥ | indrasyaivaitacchando yat triṣṭup | yad enaṃ svena chandasā samardhayati | kuvid aṅga namasā ye vṛdhāsa ity vāyavyaṃ mahadvad vṛdhavat | mahadvat - mahadvad dhyetad ahaḥ | ata evottaraṃ tṛcam aindravāyavaṃ yāvattarastanvo yāvadoja iti yāvannaraścakṣasā dīdhyānā ityetena rūpeṇa | ud vāṃ cakṣurvaruṇa supratīkam iti maitrāvaruṇaṃ devayoreti sūryastatanvān ityetena rūpeṇa | ka u śravat katamo yajñiyānām ityāśvinaṃ yaṃ Suryasya duhitāvṛṇītetyetena rūpeṇa | kathā mahām avṛdhat kasya hotur ityaindraṃ mahadvad vṛdhavat
| mahadvad - mahadvad dhyetad ahaḥ | ko vastrāta vasavaḥ kau varūteti vaiśvadevaṃ sahīyaso varuṇa mitra martād ityetena rūpeṇa | uta syā naḥ sarasvatī juṣāṇeti sarasvataṃ dvārāvṛtasya subhago vyāvar ityetena rūpeṇa | eṣa vā u kadvāṃstraiṣṭubhas tṛcakl̥pto vāmadevyaḥ praügaḥ | prajāpatir vai vāmadevaḥ prajāpatāveva tat sarvān kāman ṛdhnuvanti | tad āhur na traiṣṭubhaṃ prātaḥsavanaṃ syāt | mohayati kl̥ptachandaso yajñamukham | aikāhikam eva syāt | brahma vā ekāhaḥ | brahmaitad ahaḥ | brahmaṇaiva tad brahma samardhayati ||
ŚĀ 1,3
ā tvā rathaṃ yathotaya iti marutvatīyasya pratipat | idaṃ vaso sutam andha ityanucaraḥ | eṣa eva nitya ekāhātānaḥ | tasyoktaṃ brāhmaṇam | asat su me jaritaḥ sābhivega iti vāsukraṃ pūrvaṃ śastvā mahāṁ indro nṛvad ā carṣaṇiprā ityetasmiṃstraiṣṭubhe nividaṃ dadhāti | tad yad vāsukraṃ pūrvaṃ śaṃsati | indra u vai vasukraḥ | atha yad mahāṁ indro nṛvad ā carṣaṇiprā iti mahadvat | mahadvad dhyetad ahaḥ ||
ŚĀ 1,4
athaitā ājyāhutīr juhoti | svastyayanam eva tat kurute | yajñasyaiva śāntyai yajamānānāṃ ca bhiṣajyāyai | tā vā aṣṭau bhavanti | etābhir vai devāḥ sarvā aṣṭīr āśnuvata | tatho evaitad yajamānā etābhir eva sarvā aṣṭīr aśnuvate | athaitān parisādāñ japāñ japati | parimādaḥ - āpo vai parimādaḥ | adbhir hīdaṃ sarvaṃ parimattam | atha vai parimādaḥ | annam etad uktham | āpo vā annasyāyataḥ pūrvā āyanti, āpaḥ parimādaḥ | atha vai parimādo yan nakhāni dantās tanūr lomānīti | tasmāt kṛtyāḥ saṃpadvatyo hi bhavanti | pañcaviṃśatir nidhanam | āṅgirasaṃ pratiṣṭhāyaiḥ tadrūpam, bhūtacchandāṃ sāma priyam indrasya dhāmopajagāmeti; krośānukrośe, arātsuḥ; apyeṣāṃ payaḥ, arātsuḥ; arkaṃ cārkapuṣpaṃ ca | ayaṃ vā agnirarkaḥ | asāvādityo 'rkapuṣpam | teṣu yadā paryāyaṃ sāmagāḥ stuvate, atha hotāram āhur anujapeti | te yadi stuvīran athānujapet | yadi
caivaṃ stuvīran yadi ca stuvīran anveva japet ||
ŚĀ 1,5
tāni vā etani sapta devacchandāṃsi bhavanti | tasmād enān +anujapet | atho aindraṃ vā etad ahaḥ | aindrā japāḥ | tasmād enān anujapet | athātraiva tiṣṭhann agniṃ yathāṅgam upatiṣṭhate namo nama iti | nahi namaskāram ati devāḥ | samiddhasyaivaitān bhāgān upatiṣṭheta yadyuttaravedau bhavati | athātraiva tiṣṭhann ādityam upatiṣṭhate | ākāśaṃ śālāyai kuryur iti haika āhuḥ | deśena tvevopatiṣṭheta tirohito ha vā eṣa etasmin parama ukthe parama āśiṣo vadati - saṃ mahān mahatyādadhād iti | agnir vai mahan iyaṃ pṛthivī mahatī | etau hi samadhattām | saṃ devo devyādadhād iti | vāyur vai devo 'ntarikṣaṃ devī | etau hi samadhattām | saṃ brahma brāhmaṇyādadhād iti | asāv ādityo brahmāsau dyaur brāhmaṇī | etau hi samadhattām | tad imāṁl lokānt saṃdadhāti
| etad ukthaṁ śaṃsiṣyate ||
ŚĀ 1,6
viśvāmitro ha vā indrasya priyaṃ dhāmopajagāma śastreṇa ca vratacaryayā | taṃ hendra uvāca viśvāmitra varaṃ vṛṇīṣveti | sa hovāca viśvāmitras tvām eva vijānīyām iti | dvitīyam iti | tvām eveti | tṛtīyam iti | tvām eveti | taṃ hendra uvāca mahāṃśca mahatī cāsmi | devaśca devī cāsmi | brahma ca brāhmaṇī cāsmīti | tata u ha viśvāmitro vijijñāsām eva cakre | taṃ hendra uvācaitad vā aham asmi yad etad avocaṃ yad vā ṛṣe 'to bhūyo 'tapās tadeva tat syād yad aham iti | tad vā indro vyāhṛtīr ūce tā upāptā āsann iti | athopanidhāya preṅkhaphalakaṃ trir abhyanya trir abhyavān iti ||
ŚĀ 1,7

tad vā audumbaraṃ bhavati | ūrg vā annādyam udumbara ūrjo 'nnādyasyopāptyai | athainad urasā saṃspṛśya dakṣiṇaṃ bhāgam ātmano 'tiharañ japati - arko 'si vasavastvā gāyatreṇa cchandasārohantu te ta āroḷhāra ityeva tad āha | tān aham anvārohāmi rājyāyeti | rājyaṃ ha vā idam u haiva cakṣate | athottaraṃ bhāgam ātmano 'tiharañ japati - rudrāstvā traiṣṭubhena chandasārohantu te ta āroḷhāra ityeva tad āha | tān aham anvārohāmi svārājyāyeti | svārājyaṃ ha vai rājyād adhitarām iva | atha dakṣiṇaṃ bhāgam ātmano 'tiharañ japati - ādityāstvā jagatena cchandasārohantu te ta āroḷhāra ityeva tad āha | tān aham anvārohāmi sāmrājyāyeti | sāmrājyaṃ ha vai svārājyād adhitarām iva | athottaraṃ bhāgam ātmano 'tiharañ japati - viśve tvā devā ānuṣṭubhena chandasārohantu te ta āroḷhāra ityeva tad āha | tān aham anvārohāmi kāmaprāyeti | kāmapraṃ ha vai sarveṣāṃ parārdhyam | atha samadhisṛpya prāñcau pādā upāvahṛtya bhūmau pratiṣṭhāpayati | udyatataro ha vā eṣo 'smāl lokād bhavati | tad yat pratiṣṭhāpayati | tad asmiṁl loke pratitiṣṭhati pratiṣṭhāyām
apracyutyām | atha trit abhanya trir abhyavān iti | athopari preṅkhaphalake dakṣiṇottariṇam upasthaṃ kṛtvā dakṣiṇena prādeśena paścāt prāṅ preṅkhaphalakam upaspṛśati | prajāpatiṣ ṭvā rohatu vāyuḥ preṅkhayatv iti | prajāpatir vā etad ārohati vāyuḥ preṅkhayati yaj jīvam | atha trir abhanya trir abhavān iti | atha prāñcau pāṇī parigṛhya japati ||
ŚĀ 1,8
saṃ vāk prāṇena, sam ahaṃ prāṇena, saṃ cakṣur manasā sam ahaṃ manasā, saṃ prajāpatiḥ paśubhiḥ sam ahaṃ paśubhir ityāśiṣam eva tad vadate | suparṇo 'si garutmān iti | prāṇo vai suparṇaḥ | premāṃ vācaṃ vadiṣyāmīti pravadiṣyan hyeṣa etāṃ vācaṃ vadati bahu kariṣyantīṃ bahu kariṣyann iti | bahu hyeṣā vāk kariṣyantī bhavati | bahvayaṃ ya etasyāhnaḥ śastraṃ prāpnoti | bahor bhūyaḥ kariṣyantīṃ bahor bhūyaḥ kariṣyann iti bahor bhūyo hyeṣā vāk kariṣyantī bhavati bahor bhūyo 'yaṃ ya etasyāhnaḥ śastraṃ prāpnoti | svar gamiṣyantīṃ svar gamiṣyann iti svar hyeṣā vāg gamiṣyantī bhavati svar ayaṃ ya etasyāhnaḥ śastraṃ prāpnoti | svar imān yajamānān vakṣyan ity eva brūyāt | yaṃ dviṣyāt taṃ brūyān nā nāmuṃ nāmum iti | sa yāvato ha vā eṣa etasmād devasthāt pratisaṃkhyāya nirdhūnute niṣ ṭad dhūnute | tau ha na bhogyāyaiva bhavataḥ | tam evaitat pradharṣayati | tam evaitat pradharṣyātman dhatte | vāyur vā eṣa prāṇo bhūtvaitad ukthaṃ śaṃsati | tam evaitat pradharṣayati | tam evaitat
pradharṣyātman dhatte | gurau vā eṣa yukto bhavati ya etasyāhnaḥ śatraṃ prāpnoti, tasya gurau yuktasyeśvaraḥ prāṇo yadi nāpaparājetoḥ | tam evaitat pradharsayati | tam evaitat pradharṣyātman dhatte | na ha vā etasyai devatāyai digdhena nāsinā na paraśunā na kenacanāvatardo 'sti | tad ya evaṃ vidvāṃsam apavadati sa eva pāpīyān bhavati | na sa ya evaṃ veda | naivaṃ viduṣo 'vatardo naivaṃ viduṣo 'vatardaḥ