શઙ્ખાયન-આરણ્યક · અધ્યાય 1

શાઙ્ખાયનારણ્યકમ્
શા 1,1
પ્રજાપતિર્ વૈ સંવત્સરઃ । તસ્યૈષ આત્મા યન્ મહાવ્રતમ્ । તસ્માદ્ એનત્ પરસ્મૈ ન શંસેન્ નેત્ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આત્માનં પરસ્મિન્ દધાનીતિ ॥ અથો ઇન્દ્રસ્યૈષ આત્મા યન્ મહાવ્રતમ્ । તસ્માદ્ એનત્ પરસ્મૈ ન શંસેન્ નેદ્ ઇન્દ્રસ્યાત્માનં પરસ્મિન્ દધાનીતિ ॥ અથો યમ્ એવૈતમ્ ઋઙ્મયં યજુર્મયં સામમયં પુરુષં સંસ્કુર્વન્તિ તસ્યૈષ આત્મા યન્ મહાવ્રતમ્ । તસ્માદ્ એનત્ પરસ્મૈ ન શંસેન્ નેત્ સર્વેષાં છન્દસામ્ આત્મનં પરસ્મિન્ દધાનીતિ ॥ કામં તુ સત્ત્રિણાં હોતા શંસેત્ । પિત્રે વાચાર્યાય વાત્મને હૈવાસ્ય તચ્છન્દસ્તં ભવતિ । આત્મનૈવ તદ્ યજ્ઞં સમર્ધયતિ । તસ્ય પઞ્ચવિશઃ સ્તોમઃ । ચતુર્વિંશતિર્ વૈ સંવત્સરસ્યાર્ધમાસાઃ, સંવત્સરસ્યૈવાપ્ત્યૈ । અથો પ્રજાપતિર્ વૈ સંવત્સરઃ પઞ્ચવિંશઃ । અથો ચતુર્વિંશો વૈ પુરસ્તાત્ કૃતો ભવતિ તસ્યૈષ ગતિર્ યત્ પઞ્ચવિંશઃ । ઐન્દ્રશ્ચ ઋષભઃ પ્રાજાપત્યશ્ચાજ ઉપાલભ્યૌ । ઐન્દ્રં વા એતદ્ અહઃ । ઇન્દ્ર ઉ વૈ પ્રજાપતિઃ । તત્ પ્રાજાપત્યં રૂપમ્ । અથો એતદ્ એવ પશુષ્વૈન્દ્રં રૂપં યદ્ ઋષભઃ ॥
શા 1,2
તસ્ય વિશોવિશો વો અતિથિમ્ ઇતિ દ્વાદશર્ચમ્ આજ્યમ્ । દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરસ્યૈવાપ્ત્યૈ । તસ્મિન્ વૈ દ્વે છન્દસી ભવતો ગાયત્ર્યશ્ચાનુષ્ટુભશ્ચ । અગ્નિં નરો દીધિતિભિરરણ્યોર્ ઇત્યેતત્ પઞ્ચવિંશત્યૃચમ્ ઉપસંશંસતિ । પઞ્ચવિંશો હિ સ્તોમઃ । તદ્ વૈ શસ્ત્રં સમૃદ્ધં યત્ સ્તોમેન સંપદ્યતે । તસ્મિન્ વૈ દ્વે છન્દસી ભવતો વિરાજશ્ચ ત્રિષ્ટુભશ્ચ । તાનિ ચત્વારિ સંપદ્યન્તે । ચતુષ્ટયં વા ઇદં સર્વમ્ અસ્યૈવ સર્વસ્યાપ્ત્યૈ । ત્રૈષ્ટુભઃ પ્રüગઃ । ઇન્દ્રસ્યૈવૈતચ્છન્દો યત્ ત્રિષ્ટુપ્ । યદ્ એનં સ્વેન છન્દસા સમર્ધયતિ । કુવિદ્ અઙ્ગ નમસા યે વૃધાસ ઇત્ય્ વાયવ્યં મહદ્વદ્ વૃધવત્ । મહદ્વત્ - મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । અત એવોત્તરં તૃચમ્ ઐન્દ્રવાયવં યાવત્તરસ્તન્વો યાવદોજ ઇતિ યાવન્નરશ્ચક્ષસા દીધ્યાના ઇત્યેતેન રૂપેણ । ઉદ્ વાં ચક્ષુર્વરુણ સુપ્રતીકમ્ ઇતિ મૈત્રાવરુણં દેવયોરેતિ સૂર્યસ્તતન્વાન્ ઇત્યેતેન રૂપેણ । ક ઉ શ્રવત્ કતમો યજ્ઞિયાનામ્ ઇત્યાશ્વિનં યં સુર્યસ્ય દુહિતાવૃણીતેત્યેતેન રૂપેણ । કથા મહામ્ અવૃધત્ કસ્ય હોતુર્ ઇત્યૈન્દ્રં મહદ્વદ્ વૃધવત્
। મહદ્વદ્ - મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ । કો વસ્ત્રાત વસવઃ કૌ વરૂતેતિ વૈશ્વદેવં સહીયસો વરુણ મિત્ર મર્તાદ્ ઇત્યેતેન રૂપેણ । ઉત સ્યા નઃ સરસ્વતી જુષાણેતિ સરસ્વતં દ્વારાવૃતસ્ય સુભગો વ્યાવર્ ઇત્યેતેન રૂપેણ । એષ વા ઉ કદ્વાંસ્ત્રૈષ્ટુભસ્ તૃચક્લ્̥પ્તો વામદેવ્યઃ પ્રüગઃ । પ્રજાપતિર્ વૈ વામદેવઃ પ્રજાપતાવેવ તત્ સર્વાન્ કામન્ ઋધ્નુવન્તિ । તદ્ આહુર્ ન ત્રૈષ્ટુભં પ્રાતઃસવનં સ્યાત્ । મોહયતિ ક્લ્̥પ્તછન્દસો યજ્ઞમુખમ્ । ઐકાહિકમ્ એવ સ્યાત્ । બ્રહ્મ વા એકાહઃ । બ્રહ્મૈતદ્ અહઃ । બ્રહ્મણૈવ તદ્ બ્રહ્મ સમર્ધયતિ ॥
શા 1,3
આ ત્વા રથં યથોતય ઇતિ મરુત્વતીયસ્ય પ્રતિપત્ । ઇદં વસો સુતમ્ અન્ધ ઇત્યનુચરઃ । એષ એવ નિત્ય એકાહાતાનઃ । તસ્યોક્તં બ્રાહ્મણમ્ । અસત્ સુ મે જરિતઃ સાભિવેગ ઇતિ વાસુક્રં પૂર્વં શસ્ત્વા મહાં ઇન્દ્રો નૃવદ્ આ ચર્ષણિપ્રા ઇત્યેતસ્મિંસ્ત્રૈષ્ટુભે નિવિદં દધાતિ । તદ્ યદ્ વાસુક્રં પૂર્વં શંસતિ । ઇન્દ્ર ઉ વૈ વસુક્રઃ । અથ યદ્ મહાં ઇન્દ્રો નૃવદ્ આ ચર્ષણિપ્રા ઇતિ મહદ્વત્ । મહદ્વદ્ ધ્યેતદ્ અહઃ ॥
શા 1,4
અથૈતા આજ્યાહુતીર્ જુહોતિ । સ્વસ્ત્યયનમ્ એવ તત્ કુરુતે । યજ્ઞસ્યૈવ શાન્ત્યૈ યજમાનાનાં ચ ભિષજ્યાયૈ । તા વા અષ્ટૌ ભવન્તિ । એતાભિર્ વૈ દેવાઃ સર્વા અષ્ટીર્ આશ્નુવત । તથો એવૈતદ્ યજમાના એતાભિર્ એવ સર્વા અષ્ટીર્ અશ્નુવતે । અથૈતાન્ પરિસાદાઞ્ જપાઞ્ જપતિ । પરિમાદઃ - આપો વૈ પરિમાદઃ । અદ્ભિર્ હીદં સર્વં પરિમત્તમ્ । અથ વૈ પરિમાદઃ । અન્નમ્ એતદ્ ઉક્થમ્ । આપો વા અન્નસ્યાયતઃ પૂર્વા આયન્તિ, આપઃ પરિમાદઃ । અથ વૈ પરિમાદો યન્ નખાનિ દન્તાસ્ તનૂર્ લોમાનીતિ । તસ્માત્ કૃત્યાઃ સંપદ્વત્યો હિ ભવન્તિ । પઞ્ચવિંશતિર્ નિધનમ્ । આઙ્ગિરસં પ્રતિષ્ઠાયૈઃ તદ્રૂપમ્, ભૂતચ્છન્દાં સામ પ્રિયમ્ ઇન્દ્રસ્ય ધામોપજગામેતિ; ક્રોશાનુક્રોશે, અરાત્સુઃ; અપ્યેષાં પયઃ, અરાત્સુઃ; અર્કં ચાર્કપુષ્પં ચ । અયં વા અગ્નિરર્કઃ । અસાવાદિત્યો ઽર્કપુષ્પમ્ । તેષુ યદા પર્યાયં સામગાઃ સ્તુવતે, અથ હોતારમ્ આહુર્ અનુજપેતિ । તે યદિ સ્તુવીરન્ અથાનુજપેત્ । યદિ
ચૈવં સ્તુવીરન્ યદિ ચ સ્તુવીરન્ અન્વેવ જપેત્ ॥
શા 1,5
તાનિ વા એતનિ સપ્ત દેવચ્છન્દાંસિ ભવન્તિ । તસ્માદ્ એનાન્ +અનુજપેત્ । અથો ઐન્દ્રં વા એતદ્ અહઃ । ઐન્દ્રા જપાઃ । તસ્માદ્ એનાન્ અનુજપેત્ । અથાત્રૈવ તિષ્ઠન્ન્ અગ્નિં યથાઙ્ગમ્ ઉપતિષ્ઠતે નમો નમ ઇતિ । નહિ નમસ્કારમ્ અતિ દેવાઃ । સમિદ્ધસ્યૈવૈતાન્ ભાગાન્ ઉપતિષ્ઠેત યદ્યુત્તરવેદૌ ભવતિ । અથાત્રૈવ તિષ્ઠન્ન્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે । આકાશં શાલાયૈ કુર્યુર્ ઇતિ હૈક આહુઃ । દેશેન ત્વેવોપતિષ્ઠેત તિરોહિતો હ વા એષ એતસ્મિન્ પરમ ઉક્થે પરમ આશિષો વદતિ - સં મહાન્ મહત્યાદધાદ્ ઇતિ । અગ્નિર્ વૈ મહન્ ઇયં પૃથિવી મહતી । એતૌ હિ સમધત્તામ્ । સં દેવો દેવ્યાદધાદ્ ઇતિ । વાયુર્ વૈ દેવો ઽન્તરિક્ષં દેવી । એતૌ હિ સમધત્તામ્ । સં બ્રહ્મ બ્રાહ્મણ્યાદધાદ્ ઇતિ । અસાવ્ આદિત્યો બ્રહ્માસૌ દ્યૌર્ બ્રાહ્મણી । એતૌ હિ સમધત્તામ્ । તદ્ ઇમાંલ્ લોકાન્ત્ સંદધાતિ
। એતદ્ ઉક્થં શંસિષ્યતે ॥
શા 1,6
વિશ્વામિત્રો હ વા ઇન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ શસ્ત્રેણ ચ વ્રતચર્યયા । તં હેન્દ્ર ઉવાચ વિશ્વામિત્ર વરં વૃણીષ્વેતિ । સ હોવાચ વિશ્વામિત્રસ્ ત્વામ્ એવ વિજાનીયામ્ ઇતિ । દ્વિતીયમ્ ઇતિ । ત્વામ્ એવેતિ । તૃતીયમ્ ઇતિ । ત્વામ્ એવેતિ । તં હેન્દ્ર ઉવાચ મહાંશ્ચ મહતી ચાસ્મિ । દેવશ્ચ દેવી ચાસ્મિ । બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણી ચાસ્મીતિ । તત ઉ હ વિશ્વામિત્રો વિજિજ્ઞાસામ્ એવ ચક્રે । તં હેન્દ્ર ઉવાચૈતદ્ વા અહમ્ અસ્મિ યદ્ એતદ્ અવોચં યદ્ વા ઋષે ઽતો ભૂયો ઽતપાસ્ તદેવ તત્ સ્યાદ્ યદ્ અહમ્ ઇતિ । તદ્ વા ઇન્દ્રો વ્યાહૃતીર્ ઊચે તા ઉપાપ્તા આસન્ન્ ઇતિ । અથોપનિધાય પ્રેઙ્ખફલકં ત્રિર્ અભ્યન્ય ત્રિર્ અભ્યવાન્ ઇતિ ॥
શા 1,7

તદ્ વા ઔદુમ્બરં ભવતિ । ઊર્ગ્ વા અન્નાદ્યમ્ ઉદુમ્બર ઊર્જો ઽન્નાદ્યસ્યોપાપ્ત્યૈ । અથૈનદ્ ઉરસા સંસ્પૃશ્ય દક્ષિણં ભાગમ્ આત્મનો ઽતિહરઞ્ જપતિ - અર્કો ઽસિ વસવસ્ત્વા ગાયત્રેણ ચ્છન્દસારોહન્તુ તે ત આરોળ્હાર ઇત્યેવ તદ્ આહ । તાન્ અહમ્ અન્વારોહામિ રાજ્યાયેતિ । રાજ્યં હ વા ઇદમ્ ઉ હૈવ ચક્ષતે । અથોત્તરં ભાગમ્ આત્મનો ઽતિહરઞ્ જપતિ - રુદ્રાસ્ત્વા ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસારોહન્તુ તે ત આરોળ્હાર ઇત્યેવ તદ્ આહ । તાન્ અહમ્ અન્વારોહામિ સ્વારાજ્યાયેતિ । સ્વારાજ્યં હ વૈ રાજ્યાદ્ અધિતરામ્ ઇવ । અથ દક્ષિણં ભાગમ્ આત્મનો ઽતિહરઞ્ જપતિ - આદિત્યાસ્ત્વા જગતેન ચ્છન્દસારોહન્તુ તે ત આરોળ્હાર ઇત્યેવ તદ્ આહ । તાન્ અહમ્ અન્વારોહામિ સામ્રાજ્યાયેતિ । સામ્રાજ્યં હ વૈ સ્વારાજ્યાદ્ અધિતરામ્ ઇવ । અથોત્તરં ભાગમ્ આત્મનો ઽતિહરઞ્ જપતિ - વિશ્વે ત્વા દેવા આનુષ્ટુભેન છન્દસારોહન્તુ તે ત આરોળ્હાર ઇત્યેવ તદ્ આહ । તાન્ અહમ્ અન્વારોહામિ કામપ્રાયેતિ । કામપ્રં હ વૈ સર્વેષાં પરાર્ધ્યમ્ । અથ સમધિસૃપ્ય પ્રાઞ્ચૌ પાદા ઉપાવહૃત્ય ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । ઉદ્યતતરો હ વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાદ્ ભવતિ । તદ્ યત્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । તદ્ અસ્મિંલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રતિષ્ઠાયામ્
અપ્રચ્યુત્યામ્ । અથ ત્રિત્ અભન્ય ત્રિર્ અભ્યવાન્ ઇતિ । અથોપરિ પ્રેઙ્ખફલકે દક્ષિણોત્તરિણમ્ ઉપસ્થં કૃત્વા દક્ષિણેન પ્રાદેશેન પશ્ચાત્ પ્રાઙ્ પ્રેઙ્ખફલકમ્ ઉપસ્પૃશતિ । પ્રજાપતિષ્ ટ્વા રોહતુ વાયુઃ પ્રેઙ્ખયત્વ્ ઇતિ । પ્રજાપતિર્ વા એતદ્ આરોહતિ વાયુઃ પ્રેઙ્ખયતિ યજ્ જીવમ્ । અથ ત્રિર્ અભન્ય ત્રિર્ અભવાન્ ઇતિ । અથ પ્રાઞ્ચૌ પાણી પરિગૃહ્ય જપતિ ॥
શા 1,8
સં વાક્ પ્રાણેન, સમ્ અહં પ્રાણેન, સં ચક્ષુર્ મનસા સમ્ અહં મનસા, સં પ્રજાપતિઃ પશુભિઃ સમ્ અહં પશુભિર્ ઇત્યાશિષમ્ એવ તદ્ વદતે । સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ ઇતિ । પ્રાણો વૈ સુપર્ણઃ । પ્રેમાં વાચં વદિષ્યામીતિ પ્રવદિષ્યન્ હ્યેષ એતાં વાચં વદતિ બહુ કરિષ્યન્તીં બહુ કરિષ્યન્ન્ ઇતિ । બહુ હ્યેષા વાક્ કરિષ્યન્તી ભવતિ । બહ્વયં ય એતસ્યાહ્નઃ શસ્ત્રં પ્રાપ્નોતિ । બહોર્ ભૂયઃ કરિષ્યન્તીં બહોર્ ભૂયઃ કરિષ્યન્ન્ ઇતિ બહોર્ ભૂયો હ્યેષા વાક્ કરિષ્યન્તી ભવતિ બહોર્ ભૂયો ઽયં ય એતસ્યાહ્નઃ શસ્ત્રં પ્રાપ્નોતિ । સ્વર્ ગમિષ્યન્તીં સ્વર્ ગમિષ્યન્ન્ ઇતિ સ્વર્ હ્યેષા વાગ્ ગમિષ્યન્તી ભવતિ સ્વર્ અયં ય એતસ્યાહ્નઃ શસ્ત્રં પ્રાપ્નોતિ । સ્વર્ ઇમાન્ યજમાનાન્ વક્ષ્યન્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાત્ । યં દ્વિષ્યાત્ તં બ્રૂયાન્ ના નામું નામુમ્ ઇતિ । સ યાવતો હ વા એષ એતસ્માદ્ દેવસ્થાત્ પ્રતિસંખ્યાય નિર્ધૂનુતે નિષ્ ટદ્ ધૂનુતે । તૌ હ ન ભોગ્યાયૈવ ભવતઃ । તમ્ એવૈતત્ પ્રધર્ષયતિ । તમ્ એવૈતત્ પ્રધર્ષ્યાત્મન્ ધત્તે । વાયુર્ વા એષ પ્રાણો ભૂત્વૈતદ્ ઉક્થં શંસતિ । તમ્ એવૈતત્ પ્રધર્ષયતિ । તમ્ એવૈતત્
પ્રધર્ષ્યાત્મન્ ધત્તે । ગુરૌ વા એષ યુક્તો ભવતિ ય એતસ્યાહ્નઃ શત્રં પ્રાપ્નોતિ, તસ્ય ગુરૌ યુક્તસ્યેશ્વરઃ પ્રાણો યદિ નાપપરાજેતોઃ । તમ્ એવૈતત્ પ્રધર્સયતિ । તમ્ એવૈતત્ પ્રધર્ષ્યાત્મન્ ધત્તે । ન હ વા એતસ્યૈ દેવતાયૈ દિગ્ધેન નાસિના ન પરશુના ન કેનચનાવતર્દો ઽસ્તિ । તદ્ ય એવં વિદ્વાંસમ્ અપવદતિ સ એવ પાપીયાન્ ભવતિ । ન સ ય એવં વેદ । નૈવં વિદુષો ઽવતર્દો નૈવં વિદુષો ઽવતર્દઃ