Sangita Ratnakara · Chapter p6
saṅgītaratnākaraḥ
atha ṣaṣṭho vādyādhyāyaḥ /
tataṃ yenāvanaddhaṃ ca bhuvanaṃ nijamāyayā
ānandaghanamadhyemi taṃ brahmasuṣire haram
citrā vācaḥ pravartante dhātuvṛttivicitritāḥ
yatastaṃ naumi vistāratattvaughānugataṃ śivam
gītaṃ caturvidhādvādyājjāyate coparajyate
mīyate ca tato'smābhirvādyamadya nigadyate
tattataṃ suṣiraṃ cāvanaddhaṃ ghanamiti smṛtam
caturdhā tatra pūrvābhyāṃ śrutyādidvārato bhavet
gītaṃ tato'vanaddhena rajyate mīyate ghanāt
vādyatantrī tataṃ vādyaṃ suṣiraṃ suṣiraṃ matam
carmāvanaddhavadanamavanaddhaṃ tu vādyate
dhano mūrtiḥ sā'bhighātādvādyate yatra tadghanam
tataṃ vīṇā dvidhā sā ca śrutisvaravivecanāt
tatra śrīśārṅgidevena śruticīṇoditā purā
vakṣyate svaravīṇā'tra tasyāmapi vicakṣaṇāḥ
aṅkitvā svaradeśānāṃ bhāgānubhindate śrutīḥ
tadbhedāstvekatantrī syānnakulaśca tritantrikā
citrā vīṇā vipañcī ca tataḥ syānmattakokilā
ālāpinī kiṃnarī ca pinākīsaṃjñitā parā
niḥśaṅkavīṇetyādyāśca śārṅgidevena kīrtitāḥ
vaṃśaḥ pāvaḥ pāvikā ca muralī madhukaryapi
kāhalātuṇḍukinyau ca cukkā śṛṅgamataḥ param
śaṅkhādayaśca vādyasya suṣirasya bhidā matāḥ
paṭaho mardalaścātha huḍukkā karaṭā ghaṭaḥ
ghaḍaso ḍhavaso ḍhakkā kuḍukkā kuḍuṣā tathā
ruñjā ḍamaruko ḍakkā maṇḍiḍakkā ca ḍakkulī
sellukā jhallarī bhāṇastrivalī dundubhistathā
bherīniḥsāṇatumbakyo bhedāḥ syuravanaddhagāḥ
tālo'tha kāṃsyatālaḥ syādghaṇṭā ca kṣudraghaṇṭikā
jayaghaṇṭā tataḥ kesrā śuktipaṭṭādayastathā
prabhedā ghanavādyasya proktāḥ soḍhalasūnunā
śuṣkaṃ gītānugaṃ nṛttānugamanyaddvayānugam
caturdheti mataṃ vādyaṃ tatra śuṣkaṃ taducyate
yadvinā gītanṛtyābhyāṃ tadgoṣṭhītyucyate budhaiḥ
tataḥ paraṃ tu tritayaṃ bhavedanvarthanāmakam
vādyaṃ dakṣādhvaradhvaṃsodvegatyāgāya śaṃbhunā
cakre kautukato nandisvātitumburunāradaiḥ
abhiṣeke narendrāṇāṃ yātrāyāmutsave tathā
maṅgaleṣu ca sarveṣu vivāhopanayādiṣu
utpāte saṃbhrame yuddhe nāṭake vīraraudriṇi
sarvātodyāni vādyante kānicittvalpamaṅgale
viśrāntau raṅgasaṃsthānāṃ gāyatāṃ nṛtyatāmapi
etānyutsāhakārīṇi vīrāṇāṃ maṅgalāya ca
kurvanti hṛdayasphūrtiṃ duḥkhamunmūlayanti ca
gītanṛtyagatanyūnapracchādanapaṭūnyapi
vādyānyatastatādīni tatrā''dau brūmahe tatam
tasya vādanabhedāṃśca vividhāḥ karasāraṇāḥ
suṣiraṃ paṭahaṃ tasya pāṭāṃstadracanāstathā
pāṭaprabhavavādyāni prabandhānvādyasaṃśrayān
mardalākhyaṃ tato vādyaṃ bhedānmārdalikasya ca
guṇadoṣāṃśca tadvṛndaṃ svarūpasya ca lakṣaṇam
huḍukkādyavanaddhānāṃ svasvapāṭasamanvitam
ghanasya ca guṇāndoṣānvādyavādakasaṃgatān
hastayośca guṇānatra vādyādhyāye yathākramam
aṅguṣṭhaparvadairghyaṃ syādaṅgulaṃ dvādaśāṅgulam
vitastistaddvayaṃ hasto vādyabhāṇḍamitau bhavet
granthivraṇabhidā hīnaḥ ślakṣṇaḥ khadiradārujaḥ
suvṛttaḥ saralo daṇḍo vitastiparidhirbhavet
trihastadairghyastāvacca suṣiraṃ dadhadantarā
sārdhāṅgulaparīṇāhamūrdhvādhovadane tathā
kaniṣṭhāṅgulimānaṃ vā garbhe randhratrayaṃ dadhat
tretāgnisaṃsthitaṃ yadvā dve randhre tarjanīmite
ekameva tvadhaḥśaṅkusthāne sārdhāṅgulāyatam
dadhānaḥ kakubhaṃ sāraṃ khādiraṃ vā'nyadārujam
tiryaksaṃsthena dairghyeṇāṣṭāṅgulatryaṅgulāyatam
aṅgulādhikapārśvaṃ ca madhye kūrmonnatākṛtau
sthitena patrikādhāragartena ca samanvitam
gartamadhye ca randhreṇa yonyākāreṇa saṃyutam
randhre tatra niviṣṭena randhrasthaulyena śaṅkunā
anvitāṃ patrikāṃ miśralohajāṃ dvyaṅgulāyatām
caturaṅguladairghyāṃ ca madhye kūrmonnatādbahiḥ
nimnamadhyaṃ manāgantardhārayantamadhaḥ punaḥ
dvidaṇḍikaṃ śaṅkunā'ṣṭāṅguladairghyayujā tathā
vṛttena tryaṅgulasthūlottarārdhaślakṣmamūrtinā
kūrmapṛṣṭhonnataṃ madhyamuttarārdhasya bibhratā
daṇḍavatkramitasthaulyādharabhāgayutena ca
daṇḍavaktrapraviṣṭādhobhāgena ca virājitam
evaṃvidhasya daṇḍasyordhvādhaḥ saptadaśāṅgulaiḥ
adhobhāge'kṣisadṛśaṃ vidhāya vivaradvayam
ekatra dviguṇāṃ tantrīṃ kṣiptvā randhre paratra ca
tantrīprāntāntare kṣiptvā protaṃ taddviguṇe tataḥ
dviguṇātkarṣaṇātkarṣetpunarevaṃ samācaret
ṣaṣṭyaṅgulaparīṇāhaṃ supakvaṃ vartulaṃ ca yat
tumbasyotsedhatastasya vadanaṃ dvādaśāṅgulam
vṛttasthānasthayā nābhyā'dhomukhyā madhyarandhrayā
tryaṅgulāyatayā yuktaṃ pṛṣṭhasaṃśliṣṭapṛṣṭhayā
tumbakaṃ madhyarandhraṃ syātkarparaṃ nālikerajam
antastharandhrasaṃlagnaṃ pṛṣṭhamadhyena randhriṇā
taṃ dadhadrandhramadhye'tha tantrīprāntau niveśya tau
saṃveṣṭya kīlake'ntasthe kīlakaṃ bhrāmayenmuhuḥ
tāvadyāvaddṛḍho bandhastumbakasyaiva jāyate
evaṃ tumbakamuttānaṃ daṇḍe tajjñairnibadhyate
dorakaṃ nāgapāśena dviguṇenānvitaṃ tataḥ
subalaślakṣṇasūtrotthaṃ daṇḍe tumbordhvadeśataḥ
saṃveṣṭya nāgapāśe'sminbaddhaprāntāṃ dṛḍhāṃ ghanām
ślakṣṇāṃ snāyumayīṃ tantrīṃ kṛṣṭvā saṃpīḍya patrikām
tantryā saṃveṣṭya kakubhaṃ nibadhnīyāddṛḍhaṃ tataḥ
vaiṇavī yavavistārā tanvī dvyaṅguladairghyabhāk
tantrīpatrikayorantajīvā nādasya siddhaye
saṃdigdhapatrikā tantrī śleṣaṃ kṣepyā kalāvatā
yā pakvaveṇuvalkotthā dorikā trivṛtā śubhā
kaniṣṭhā nakhavistārā dvādaśāṅguladairghyabhāk
suvṛttā masṛṇā tumbādadhastādaṅgulatraye
daṇḍe saṃveṣṭayenmandrasvarasthānopalakṣikām
yatrābhidadhire dhīrāstāṃ vīṇāmekatantrikām
prakṛtiḥ sarvavīṇānāmeṣā śrīśārṅgiṇoditā
darśanasparśane cāsyā bhogasvargāpavargade
punīto viprahatyādipātakaiḥ patitaṃ janam
daṇḍaḥ śaṃbhurumā tantrī kakughaḥ kamalāpatiḥ
indirā patrikā brahmā tumbaṃ nābhiḥ sarasvatī
dorako vāsukirjīvā sudhāṃśurdorikā raviḥ
sarvadevamayī tasmādvīṇeyaṃ sarvamaṅgalā
adhastumbamadhovaktramūrdhvaṃ tantrīryathā bhavet
tathā'syā ddorikādeśaṃ vāmaskandhe nidhāya ca
kakubhaṃ dakṣiṇasyāṅghreḥ pārṣṇyā saṃdhāya yatnataḥ
nyastāṃ pṛṣṭhe kaniṣṭhāyā vāmahastasya kamrikām
sāraṇāsāraṇetyuktāmanāmāṅguliveṣṭitām
ākuñcanmadhyamāpārśvalagnāṃ tarjanikāgrataḥ
nipīḍyoraḥsthalāsannāṃ tantrīmadhinidhāya ca
ūrdhvādhaḥ sārayennādasiddhyai hastaṃ tu dakṣiṇam
tyaktvā vitastiṃ jīvātastantryāṃ vinyasya sārayet
anyatroparivādyāntaṃ nordhvaṃ vakṣaḥsthalānnayet
kamrikā tatkriyā coktā sāraṇā sā caturvidhā
utkṣiptā saṃniviṣṭākhyobhayī syātkampitetyapi
śliṣṭā tantrī yadotplutya nipatetsāraṇāṃ muhuḥ
tadotkṣiptā saṃniviṣṭā spṛṣṭvaiva sarane bhavet
kramādetaddūyābhyāṃ syādubhayī sāraṇā matā
svarasthāne kampanena kampitā kamrikocyate
ghātaḥ pātaśca saṃlekhastato lekhāvalekhakau
bhramaraḥ saṃdhitacchinnau navamī nakhakartarī
vyāpārā dakṣiṇasyeti pāṇervāmasya tu dvayam
sphuritaḥ khasitaśceti karayorubhayostvamī
ghoṣo repho'tha binduḥ syātkartarī cārdhakartarī
niṣkoṭitākhyaḥ skhalitaḥ śukavaktraśca mūrchanā
talahasto'rdhacandraśca prasāraḥ kuharo'paraḥ
trayodaśeti sarve'mī syuścaturviṃśatiryutāḥ
karanāmānyapīmāni manvate vādyavedinaḥ
ghātaḥ syānmadhyamākrāntatarjanyā tantrikāhatiḥ
iti ghātaḥ
ghātaḥ kevalayā pātaḥ
iti pātaḥ
saṃlekho'ntastathā''hatiḥ
iti saṃlekhaḥ
antarmadhyamayā ghātamullekhaṃ saṃpracakṣire
ityullekhaḥ
avalekho madhyamayā syāttantrītāḍanaṃ bahiḥ
aṅgulyā'nye'nyayā'pyāhuḥ saṃlekhaṃ cāvalekhakam
sarvābhistisṛbhirdvābhyāmathaveti ca te jaguḥ
antarbahirmukhau ghātau tayoste bruvate kramāt
ityavalekhaḥ
bhramaro'ntaḥkramācchīghraṃ caturaṅgulitāḍanam
iti bhramaraḥ
madhyamānāmikābhyāṃ tu bahirghāto'tra saṃdhitaḥ
iti saṃdhitaḥ
tarjanīpārśvalagnāyāstantryā bahiranāmayā
hananaṃ chinnamācaṣṭe śrīmatsoḍhalanandanaḥ
iti cchinnaḥ
kramāddrutaṃ nakhairghātaścaturbhirnakhakartarī
iti nakhakartarī
iti nava dakṣiṇahastavyāpārāḥ
sphurite kampitā tantrīḥ pṛṣṭhalagneva sāraṇāḥ
iti sphuritaḥ /
muhuḥ sāraṇayā tantrīgharṣaṇaṃ khaśito mataḥ
iti khaśitaḥ
iti vāmahastavyāpāradvayam
tantrī lagnāṅguṣṭhapārśvā kartarīvacca hanyate
kaniṣṭhāsāraṇābhyāṃ vā yatrāsau ghoṣa ucyate
iti ghoṣaḥ
dakṣiṇānāmayā yaatra tantrīrantarnihanyate
vāmasya madhyamāṅgulyā bahistaṃ rephamūcire
iti rephaḥ
anāmayā bahistantrīghātājjāto yadā dhvaniḥ
tarjanyā dhāryate bindurniḥśaṅkenoditastadā
iti binduḥ
aṅgulībhiścatasṛbhiḥ krameṇa karayordvayoḥ
bahistantrīhatistūrṇaṃ kartarī kīrtitā budhaiḥ
iti kartarī
dakṣiṇaḥ kartarīṃ kuryādvāmahastastu tantrikām
yatra sāraṇayā hanti prāhustāmardhakartarīm
ityardhakartarī
utsṛṣṭasāraṇā yatra hanit tantrīṃ pradeśinī
niṣkoṭitābhidhaṃ pāṇimamuṃ vādyavido viduḥ
iti niṣkoṭitaḥ
utkṣiptayā sāraṇayā vāmastantrīṃ drutaṃ yadā
nihanti kartarītulyo dakṣiṇaḥ skhalitastadā
iti skhalitaḥ
tantrīkarṣo'ṅguṣṭhatarjanyagrābhyāṃ śukavaktrakaḥ
iti śukavaktraḥ
udveṣṭaparivartābhyāṃ tantryāṃ bhrāmyati dakṣiṇe
svarasthāne drutaṃ kamrāsāraṇaṃ mūrchanā matā
iti mūrchanā
talena dakṣiṇo hastastantrīṃ hantītaraḥ yunaḥ
pradeśinyā spṛśedyatra talahasto bhavedasau
iti talahastaḥ
sparśo'ṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāmardhacandro'bhidhīyate
ityardhacandraḥ
caturaṅgulisaṃghāte kuñcitāṅguṣṭhake tale
kaniṣṭhātarjanīpārśvasparśastantryāḥ prasārakaḥ
iti prasārakaḥ
karasya kiṃcitsāṅguṣṭhasakalāṅgulikuñcane
kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃsparśastantryāḥ syātkuharaḥ karaḥ
iti kuharaḥ
iti trayodaśobhayahastavyāpārāḥ /
etaddhastasamāyogādvādanaṃ vādyamucyate
chando dhārā kaikuṭī ca kaṅkālaṃ vastu ca drutam
gajalīlaṃ daṇḍakaṃ coparivādyamataḥ param
vādyaṃ pakṣirutaṃ ceti daśadhā parikīrtitam
khasitasphuritau yatra kriyete bahudhā karau
tāraṃ ca spṛśyate sa syācchando yatimanoharaḥ
iti cchandaḥ
skhalito mūrchanā cātha kartarīrephasaṃyutau
ullekharephau yatrā''stāṃ dhārāṃ brūte harapriyaḥ
iti dhārā
śukavaktraḥ sphuritako ghoṣaḥ syādardhakartarī
kramādete karā yatra tāmāhuḥ kaikuṭīṃ budhāḥ
iti kaikuṭī
sphuritairmūrchanāsaṃjñaiḥ kartarītritayena ca
yuktaṃ karaiḥ kramādebhiḥ kaṅkālaṃ kathitaṃ budhaiḥ
iti kaṅkālam
spṛṣṭatāramupetaṃ yatkartaryā khasitena ca
kuhareṇātha tadvādyaṃ vastu vastuvido viduḥ
iti vastu
kartarīkhasitau yatra krameṇa kuharaḥ karaḥ
rephabhramaraghoṣāśca taddrutaṃ bruvate budhāḥ
iti drutam
bahudhā mūrchanā hastāḥ sphuritāḥ kartarī tataḥ
khasito yatra tatprāhurgajalīlaṃ kalāvidaḥ
iti gajalīlam
skhalito mūrchanākhyaśca kartarīrephasaṃyutaḥ
khasito mūrchanākhyaśca kartarīrephasaṃyutaḥ
khasito yatra vādyajñā daṇḍakaṃ tadbabhāṣire
iti daṇḍakam
ūrdhvādhogau kramāddhastau rephakartarikāhvayau
niṣkoṭite tale haste dvāvapyuparivādyake
ityuparivādyakam
samastahastavādyaṃ tu vādyaṃ pakṣirutaṃ matam
iti pakṣirutam
iti daśavidhaṃ vādyam
sakalaṃ niṣkalaṃ ceti dvividhaṃ vādyamucyate
tantrīsaṃlagnajīvātaḥ sthūlo yatra dhvanirbhavet
taduktaṃ sakalaṃ vādyamapare tvanyathā jaguḥ
ādorikaṃ patrikaṃ cettarjanīsparśavarjitam
sāryate kamrikāvādyaṃ tadāhuḥ sakalābhidham
apanīya kalāṃ kamrāmadho naiṣādadeśataḥ
na nayettarjanīsparśaṃ tantrayāścenniṣkalaṃ tadā
sūkṣmaścātra bhavennādaḥ sāraṇāmatra kecana
āmadhyamasvarasthānaṃ sāraṇāyāṃ prapedire
avocaditi niḥśaṅkaḥ śiṣyābhyāsāya vādanam
śrutyādikramato gītaniṣpattau tvidamādiśet
vakṣyāmaḥ svararandhrāṇāṃ yadvaṃśe'ṣṭādaśāṅgule
prathame saptake sthānaṃ vīṇāyāmapi tanmatam
svarāṇāṃ kiṃtu vaiṇānāmadharādharatāratā
madhyame saptake sthānaṃ tataḥ syāddviguṇāntaram
tṛtīye saptake sthānaṃ tato'pi dviguṇāntaram
aṅketa ca svarasthānānyamūni sukhabuddhaye
yathāsvaṃ svarabhedānāṃ vibhāgācchrutideśadhīḥ
syādgrāmamūrchanādīnāmudbodhaḥ sukarastataḥ
eṣā piñjarakāḥ proktā ghoṣakaścaikatantrikā
ityekatantrīlakṣaṇam
tantrīdvayena nakulaḥ syādanvarthā tritantrikā
tantrībhiḥ saptabhiścitrā vipañcī navabhirmatā
koṇāṅgulīvādanīyā citrā tadvadvipañcikā
kramādanye'ṅgulīkoṇavyavasthāmūcire tayoḥ
citrāyāmaṅgulīmātraṃ vipañcyāmubhayaṃ pare
tantrīṇāmekaviṃśatyā kīrtitā mattakokilā
mukhyeyaṃ sarvavīṇānāṃ tristhānaiḥ saptabhiḥ svaraiḥ
saṃpannatvāttadanyāstu tasyāḥ pratyaṅgamīritāḥ
karaṇaiścitrayantyastāstasyāḥ syuruparañjikāḥ
rūpaṃ kṛtapratikṛtaṃ pratibhedastataḥ param
syādrūpaśeṣamoghaśca pratiśuṣketi ṣaḍvidham
karaṇaṃ tasya vakṣyāmi lakṣmodāharaṇaiḥ samam
mukhyavīṇāprayuktasya gurvāderbhañjanena yat
yugapadvādanaṃ rūpaṃ vipañcyādiṣu tadyathā
vādyate gurumukhyāyāṃ yadā dve laghunī tadā
vipañcyādau yadā tvasyāṃ lastadanyāsu dadvayam
iti rūpam
etatkṛtapratikṛtaṃ paścātpratyaṅgavādane
iti kṛtapratikṛtam
rūpakriyāviparyāsātpratibhedo bhavedyathā
vādyate ladvayaṃ tajjñairmattakokilayā yadā
gurustadā vipañcyādivīṇābhiriti tadvidhiḥ
iti pratibhedaḥ
yadā vidārīvicchedaṃ kurute mukhyavaiṇikaḥ
tadā'nyāsāṃ vādanaṃ yadrūpaśeṣaṃ taducyate
iti rūpaśeṣam
yadā vilambitalayaṃ prayuṅkte mukhyavaiṇikaḥ
tadaivātidrutalayaṃ karacāturyayogataḥ
vaipañcikādyāḥ kuryuścedoghamācakṣate tadā
ityoghaḥ
aṃśasaṃvādyanyatarasvaravyañjikayā yadā
tantryaikayaiva karaṇaṃ syānmukhyāmukhyavīṇayoḥ
pratiśuṣkāṃ tadā''caṣṭaśārṅgidevo vidāṃvaraḥ
iti pratiśuṣkā
puṣṇanti vīṇāvādyaṃ ye raktiṃ dadhati cātulām
kurvantyadṛṣṭapuṣṭiṃ ca tāndhātūnadhunā bruve
ye prahāraviśeṣotthāḥ svarāste dhātavo matāḥ
vistārakaraṇā viddhavyañjanāśceti dhātavaḥ
caturdhā teṣu vistāraścaturdhā bodhito budhaiḥ
vistārajaśca saṃghātajo'tha syātsamavāyajaḥ
anubandhaśceti caturbhedaḥ saṃghātajo bhavet
dviruttaro dviradharo'pyadharādyuttarāntakaḥ
uttarādyadharāntaścetyaṣṭadhā samavāyajaḥ
triruttarastriradharo'tha dviruttarapūrvakaḥ
adharānto dviradharottarāntaścottarādikān
paro dviradharo'tha syādadharādirdviruttaraḥ
madhyottaradviradharo'dharamadhyadviruttaraḥ
evaṃ caturdaśavidho vistāraḥ śārṅgiṇoditaḥ
karaṇasya tu bhedāḥ syū ribhitoccayasaṃjñakau
tathā nīraṭito hrādo'nubandha iti pañca te
kṣepaḥ pluto'tipātaścātikīrṇo'pyanubandhakaḥ
ityāviddhe pañca bhedā daśa tu vyañjane matāḥ
puṣpaṃ kalaṃ talaṃ bindū repho nisvanitaṃ tataḥ
niṣkoṭitamathonmṛṣṭamavamṛṣṭanibandhanau
iti sarve catustriṃśanmilitā dhātavo matāḥ
vistīrṇanādabhedatvādvistāro dhāturucyate
prahāralāghavātkṛtvā svarānti svaro vistārajo bhavet
ekavistārasaṃjñaṃ tamapare sūrayo jaguḥ
alaṃkāratvamapyasya niḥśaṅko niradīdharat
iti vistārajaḥ
atrottarādharau jñeyau mandratārau svarau kramāt
uttarādharaghātau hi tayorniṣpādakāviha
saṃghāteja ye catvārastathā'ṣṭau samavāyaje
bhedāste'nvarthanāmānastallakṣmoktiranarthikā
tathā'pi vālabodhāya tānvayaṃ vivṛṇīmahe
mandrasvaradviruccārāddhāturatra dviruttaraḥ
iti dviruttaraḥ
tārasthāne dvirāghātāddhāturdviradharo bhavet
iti dviradharaḥ
yastvāditāro mandrāntaḥ so'dharādyuttarāntakaḥ
ityadharādyuttarāntakaḥ
ādau mandrastatastāra uttarādyadharāntake
ityuttarādyadharāntakaḥ
ete saṃghātaje bhedā dviḥprahārabhave matāḥ
iti saṃghātajasya bhedacatuṣṭayam
mandrasvaratrirāghātāddhātumāhustriruttaram
iti triruttaraḥ
tristārasvaraghātena dhātustriradharo bhavet
iti triradharaḥ
dviruttarādharānto dvirmandrastārāntago bhavet
iti dviruttarādharāntaḥ
tārasthānaṃ dviḥ prahṛtya vidadhyānmandramantataḥ
ā! tadā dviradharottarānto dhāturucyate
iti dviradharottarāntaḥ
uttarādidviradhare mandratāro dviriṣyate
ityuttarādidviradharaḥ
sakṛttāro'tha mandro dviradharādidviruttare
ityadharādidviruttaraḥ
madhyottaradviradhare tārau madhyasthamandrakau
iti madhyottaradviradharaḥ
mandrādyanto bhavettāro'dharamadhyadviruttare
ityadharamadhyadviruttaraḥ
triprahārabhave bhedāḥ syurime samavāyaje
ityaṣṭau samavāyajabhedāḥ
sajātīyavijātīyabhedasaṃmiśraṇodbhavaḥ
anubandhābhidho dhātuḥ śārṅgadevena kīrtitaḥ
ityanubandhaḥ
iti caturdaśa vistāradhātubhedāḥ
laghugurvātmakairghātaiḥ karaṇāviddhayoḥ kriyāḥ
karaṇo'lpagurustatra tadbhedāllam̐kṣaye'dhunā
ribhito dvau laghū gāntau
iti ribhitaḥ /
caturlāngagurūccayaḥ
ityuccayaḥ
ṣaḍlo'ntagurnīraṭitaḥ
iti nīraṭitaḥ
hrādo'ṣṭalaghurantagaḥ
iti hādaḥ
karaṇasyānubandhastu syādvistārānubandhavat
ityanubandhaḥ
bhūrigurguruhīno vā''viddho'sya vivṛṇe bhidāḥ
kṣeṣo laghugurubhyāṃ syāt
iti kṣepaḥ
pluto laghugururbhavet
iti plutaḥ
atipāto lagābhyāṃ dviḥ
ityatipātaḥ
caturvāraṃ lagau tataḥ
laghuryatrātikīrṇo'sau
ityatikīrṇaḥ
anubandhastu pūrvavat
ityanubandhaḥ
dvābhyāṃ tribhiścaturbhiśca navabhirlaghubhiḥ kramāt
kṣepādayo'tra catvāro bhavantītyapare'bruvan
iti pañcā''viddhadhātubhedāḥ
aṅgulībhedamātreṇa vyañjanastadbhidā bruve
aṅguṣṭhābhyāṃ kanīyasyā tantrīrekā nihanyate
yugapadyatra tatpuṣpamabhilekhuḥ purātanāḥ
iti puṣpam
ekasvaraṃ yadā nānāsthānakaṃ tantrikādvayam
aṅguṣṭhābhyāmekakāle nihanti syātkalaṃ tadā
iti kalam
dakṣiṇāṅguṣṭhato hanti vāmāṅguṣṭhanipīḍitām
tantrīṃ yatra tadā''caṣṭa talaṃ soḍhalanandanaḥ
iti talam
bindurekatra tantryāṃ syātprahāro gurunādakṛt
iti binduḥ
rephastvekasvaro ghātaḥ kramātsarvāṅgulīkṛtaḥ
iti rephaḥ
talaṃ kṛtvā'varoheṇa ghāto nisvanitaṃ matam
iti nisvanitam
vāmāṅguṣṭhena tūrdhvādhoghāto niṣkoṭitaṃ matam
iti niṣkoṭitam
ghāto'timadhuradhvānastarjanyonmṛṣṭamucyate
ityunmṛṣṭam
kaniṣṭhayā dakṣiṇayā'ṅguṣṭhābhyāmapyadhaḥ saran
hanti tristhānakaṃ tantrītrayamekasvaraṃ pṛthak
yatrāvamṛṣṭamācaṣṭa tadyajñapuramaṇḍanaḥ
uktānubandhavadvodhyamanubandhasya lakṣaṇam
nanvekalakṣmabhedo'yaṃ gaṇyate kiṃ pṛthak pṛthak
maivaṃ taddhātubhedānāṃ bāhulyaṃ yatra dṛśyate
viśiṣṭo dhātunā tena so'nubandho bhidāṃ vrajet
ityanubandhaḥ
ityete dhātavaḥ proktāḥ sarvavādyopayoginaḥ
yathāsthānaṃ prayoktavyāste ca vṛttisamāśrayāḥ
tatra jātirudāttā syādvistāre karuṇe ghanā
āviddhadhātau ribhitā vyañjane lalitā matā
iti catustriṃśaddhātavaḥ
vṛttirguṇapradhānatvarūpā vyavahṛtirmatā
citrā vṛttirdakṣiṇā ca tisraḥ syuriti vṛttayaḥ
citrā vādyapradhānatvaṃ gītasya guṇatocyate
ubhayoḥ samabhāvena vṛttirvṛttirudāhṛtā
gītapradhānatāvādyaguṇatā dakṣiṇā matā
drutādikāllam̐yānāsāṃ niyacchanti kramātpare
samāṃ srotogatāṃ tadvadgopucchāṃ ca yatiṃ kramāt
māgadhīṃ saṃbhāvitākhyāṃ gītiṃ ca pṛthulāṃ kramāt
oghaṃ cānugataṃ tattvaṃ vādyānyetānyanukramāt
mārgaṃ citraṃ vārtikākhyaṃ dakṣiṇākhyaṃ yathākramam
anāgatasamātītānprahāniha ca manvate
iti vṛttitrayam
tattvaṃ bhavedanugatamoghaśceti nirūpitam
gītānugaṃ triprakāraṃ vādyaṃ tallakṣma kathyate
layaṃ tālaṃ virāmaṃ ca yatiṃ gītiṃ tathā'kṣaram
varṇagrāmavibhāgaṃ ca nānājātyaṃśakādikam
vyañjadgītagataṃ gītamilitaṃ tattvamucyate
iti tattvam
kiṃcidgītānuharaṇādvādyaṃ tvanugataṃ matam
yathā viratiranyatra sthitiḥ sthānāntareṣvapi
vilambite gītalaye vaidagdhyāddrutavādanam
ityanugatam
gītasyānte'nukartā'pi bhāgaśaścāturīyaśāt
nirantaraiḥ pāṇighātaiḥ samudāyānukāritam
vādako darśayedvādye yatraughaṃ taṃ pracakṣate
ityoghaḥ
ekaviṃśatitantrīsthametaddhātvādivādanam
ekatantryādivīṇāsu yathāyogaṃ pravartayet
ekatantryāṃ ca yatproktaṃ tajjñeyaṃ nakulādiṣu
veṇāvapi tadicchanti veṇuprāvīṇyaśālinaḥ
iti gītānuge vādyam
bhedānnirgītavādyasya vaiṇasyātha pracakṣmahe
āśrāvaṇā''rambhavidhirvaktrapāṇistataḥ param
saṃkhoṭanā caturthī ca pañcamī parighaṭṭanā
mārgāsāritakaṃ līlākṛtamāsāritatrayam
daśeti śuṣkavādyāni tallakṣma vyāhare'dhunā
vistāradhātubhedānāmādimaṃ dviḥ prayujyate
dvitīyaṃ ca prayujya dvirādyaṃ bhedaṃ dvitīyakam
līnākṛtiṃ dviruccārya tadvadyugmāntarāṇyapi
prākprāgyugmottarādīni prayuñjīta tadā bhavet
āśrāvaṇaṃ śuṣkavādyamatra tvāha viśākhilaḥ
vistāradhātubhedānāṃ prayoge drutarūpatām
ādykhaṇḍe yadā''dvau dvāvekādaśacaturdaśau
varṇaḥ pañcadaśastadvaccaturviṃśo gururbhavet
laghavo'ṣṭādaśānye syurevaṃ khaṇḍe dvitīyake
tṛtīye tu tṛtīyo go'ṣṭamapañcadaśau tathā
śeṣā dvādaśa lāḥ khaṇḍaistribhirevaṃ dhruvā bhavet
āśrāvaṇāyāṃ geyā sā sūribhiḥ siddhimīsubhiḥ
vakṣyāmahe munimatādasyāṃ pātakalāvidhim
dvāviṃśatiḥ kalā kecitke'pyaṣṭāviṃśatiḥ kalāḥ
anye dvātriṃśatiṃ prāhustatraivaṃ tālayojanā
śamyātrayaṃ tatastālāstrayo'trānāgatagrahe
tataḥ samagrahe śampādvayaṃ tāladvayaṃ tathā
tato'tītagrahe śampātālau dvādaśa tāḥ kalāḥ
yathākṣarasyottarasya ṣaṭcatasrastu yugmajāḥ
kalā dvāviṃśatāvevamathāṣṭāviṃśatau vidhiḥ
dvādaśātra kalāḥ prāvaddvikalottaravattataḥ
kalā dvādaśa śeṣāstu syurekakalayugmavat
atha dvāviṃśatiḥ prācyāḥ syuścaturviṃśatiḥ kalāḥ
dvitīyapakṣavatprānte tvaṣṭau dvikalayugmavat
eṣu triṣvapi pakṣeṣūttaraścaccatpuṭastathā
atītena graheṇa syādvidārīratha kīrtaye
śampātrayeṇa prathamā parā tālatrayeṇa tu
śampādvayā tṛtīyā syātturyā tāladvayena tu
pañcamī śampātālābhyāṃ ṣaṣṭhī syātpañcapāṇinā
caccatpuṭā saptamī syāttāstisro manvate pare
yathākṣarasya yugmasya dvirāvṛttyā vidārikā
ādyā tathā dvitīyā syāttayorante kalādvayam
evamaṣṭādaśa kalāstato yugmādyathākṣarāt
vidārī syāttṛtīyā'nye vidārīranyathā jaguḥ
ādyā dvikalayugmena dvitīyā ca tathā bhavet
yathākṣareṇottareṇa tṛtīyā'nye'nyathā jaguḥ
pūrvoktā dvādaśa kalā vidāryādyā parā punaḥ
yathākṣareṇottareṇa śeṣā yugmādyathākṣarāt
evamāśrāvaṇāmāha śrīmānyajñapurāgraṇīḥ
ityāśrāvaṇā
syurārohāvarohābhyāṃ yuktā vistāradhātujāḥ
bhedāstalena ribhitahvādābhyāṃ miśritāḥ kramāt
tataḥ karaṇabhedaṃ dvistrirvā'bhyasya vilīnavat
bahulena prayukte caikavistāre punastathā
dvirabhyasyedevameva karaṇasya bhidāḥ parāḥ
yatrā''rambhavidhiḥ sa syādatha tasya dhruvāṃ bruve
guravo'ṣṭau dvādaśātha laghavaḥ pañca gā iti
pañcaviṃśatyakṣaraṃ syādādyakhaṇḍaṃ tataḥ param
laghavo'ṣṭau gururlāśca catvāro gaścaturlaghuḥ
gaścetyekonaviṃśatyā varṇaiḥ khaṇḍaṃ dvitīyakam
yasyāstṛtīyakhaṇḍe'ṣṭau lā go'nte syāddhruvā'tra sā
ekaviṃśe gurau kāryā viśrāntiḥ pūrvakhaṇḍake
dvitīyakhaṇḍe viśrāmyedgurau varṇe caturdaśe
syāddvādaśakalaṃ khaṇḍamādyamanyattu ṣaṭkalam
catuṣkalaṃ tṛtīyaṃ syādatha tālo'tra kathyate
tālatrayaṃ ca śampaikā tālau dvau śampayordvayam
dvau tālau saṃnipātau dvāvityādye śakale kalāḥ
yathākṣarasyottarasya kramāccaccatpuṭasya ca
kalā bhavanti śakale dvitīye ca tṛtīyake
ityārambhavidhiḥ
bahulāviddhakaraṇastokavyañjanadhātukaḥ
vistāradhātunā hīno baktrapāṇiḥ prakīrtitaḥ
mukhapratimukhe syātāṃ tālāṅge dve ca nāthavā
pravṛttaṃ caikakaṃ varṇāṅgamatrātha bruve dhruvām
guravaḥ pañca lāḥ ṣaṭca guravaḥ ṣaḍlaghudvayam
catvāro gāstathā lāḥ syustrayo gā laghavo'ṣṭa ca
yatra syādgururante sā vaktrapāṇau dhruvā bhavet
yā mātrā vastuno'ntyā syādvikale madrake sthitā
tasyāstālo'tra kartavyaḥ kalāsvaṣṭāsu tanmukham
atha pratimukhaṃ kāryaṃ caturāvṛttiyoginā
uttareṇāparetyāhuḥ pūrvokto yaḥ kalāṣṭakaḥ
so'tra kāryastrirāvṛtto mātrayā tu vidārikā
iti vaktrapāṇiḥ
aṅguṣṭhābhyāṃ ca tarjanyā tantrīṃ niṣpīḍya vadayan
binduṃ mitho melayeta vādisaṃvādinau svarau
bahudhā tadguṇatvena prayuñjītānuvādinaḥ
vivādino'lpakānkuryādvistārasya bhidāstathā
dhātvantarairmiśrayitvā'bhyasyeddvistriḥ pṛthaktataḥ
kevalāstāḥ prayujya dvistāsu magnānivāparān
dhātūnyatra prayuñjīta prāhuḥ saṃkhoṭanāmamūm
gurū dvau laghavo'ṣṭau ca dvau gurū ca laghurguruḥ
yatra dvādaśa lā go'nte sā syātsaṃkhoṭanādhruvā
yathākṣaradvikalayoḥ syuratrottarayoḥ kalāḥ
nātra saṃkhyā vidārīṇāṃ bhaṇitā bharatādibhiḥ
iti saṃkhoṭanā
bhedā vyañjanadhātūtthā bhedaiḥ karaṇadhātujaiḥ
citritā lalitāḥ snigdhāḥ kriyante karalāghavāt
ārohabahulā yasyāṃ tāmāhuḥ parighaṭṭanām
gurūṇyaṣṭau ca laghavaḥ syuścaturviṃśatirgurū
dvau ṣoḍaśa laghūnyante gururyatra dhruvā'tra sā
saṃpakeṣṭākavadyadvā syuḥ saṃpiṣṭakavatkalāḥ
saṃpiṣṭake kalāḥ proktā daśa dvādaśa vā purā
saṃpiṣṭakakalāstvatra dvādaśaiveti saṃmatam
dvādaśānāṃ daśānāṃ ca prāhuranye samuccayam
saṃpakveṣṭākatālaṃ ca dvikalīkṛtya kecana
taddvādaśakalā tālayogamatra pracakṣate
yathākṣaradvikalayoḥ saṃpakveṣṭākayoriha
aṣṭādaśa kalāḥ kecidācakṣata samuccitāḥ
iti parighaṭṭanā
vistārāviddhakaraṇabhedaśmiśraprayogataḥ
yathā kalatalākhyābhyāṃ mārgāsāritakaṃ bhavet
anye kalatalonmiśrakaraṇaṃ lakṣma cakṣate
gāścatvāro laghūnyaṣṭau gau dvāvaṣṭau laghūnyatha
gau la ityādyakhaṇḍaṃ syādevaṃ khaṇḍadvayaṃ param
yasyāmasau dhruvā jñeyā mārgāsāritasaṃśrayā
ekaṃ caccatpuṭe khaṇḍamuttare śakaladvayam
kaniṣṭhāsāritoktena kāryastālakalāvidhiḥ
iti mārgāsāritam
prayogo'bhisṛtasya syāttathā parisṛtasya cet
tathā layāntaragatau vādyatālakalāvidhau
mādhuryaṃ saukumāryaṃ ca tadā līlākṛtaṃ bhavet
ṣaḍjagrāmasthajātyaṃśe yadgītaṃ vārtike pathi
āsāritaṃ tadevoktaṃ dhīrairabhisūtāhayam
jātyaṃśe madhyamagrāmasaṃsthe parisṛtaṃ tvidam
anye tu māṣaghātādisaptāṅgamaparāntakam
bruvate'bhisṛtaṃ tattu pradānādinavāṅgakam
prāhuḥ parisṛtaṃ mṛgyaṃ tālādhyāye layāntaram
gītakatrayasaṃyogādevaṃ līlākṛtaṃ tridhā
prayogau dvau padaiścāsya sāryakaiśca nirarthakaiḥ
vīṇāvādyaṃ mānatālayuktaṃ śampādivarjitam
āhureke mānahīnamapi tvāha viśākhilaḥ
dhruvāyāṃ tūbhayastālaḥ paraistvaniyamātmakaḥ
iti līlākṛtam
āsāritatrayaṃ pūrvaṃ tālādhyāye nirūpitam
yathākṣaraṃ dvisaṃkhyātaṃ trisaṃkhyātamiti tridhā
pratyekaṃ tasya cā''vṛttirvarṇālaṃkāraśobhanā
vṛttitrayeṇa vādyaiśca tattvādyaiḥ karaṇena ca
dhātunā citritā kāryā budhairvīṇāvidhāviha
ityāsāritatrayam
ālāpinīgataṃ lakṣma vakṣye lakṣyavidāṃ matam
navamuṣṭimito dairghye vaiṇavaḥ suṣirāntaraḥ
aṅguladvaṃdvaparidhiḥ prāgvadgranthyādivarjitaḥ
ślakṣṇaḥ samaḥ suvṛttaśca daṇḍaḥ syātkakubhaṃ dadhat
aṅguladvayavistāramaṅgulārdhāyataṃ tathā
tadardhaṃ piṇḍasaṃyuktamunmukhaṃ patrikojjhitam
ekadaṇḍamadhobhāge śaṅkunā tu virājitam
caturaṅguladairghyeṇa bahirmadhyonnatena ca
tasya tumbaṃ parīṇāhe dvādaśāṅgulasaṃmitam
caturaṅgulavaktraṃ ca dantanābhisamanvitam
agrādadhastātpādone muṣṭiyugme nibadhyate
atra meṣāntratantrī syātsūkṣmā ślakṣṇā samā dṛḍhā
karparaṃ nārikelotthaṃ dorako dorikāstathā
trīṇyetāni nibadhyante yatra sā''lāpinī matā
daśamuṣṭimitaṃ daṇḍamatrā''huḥ khādiraṃ pare
paṭṭasūtramayīṃ tantrīṃ yadvā kārpāsasūtrajām
raktacanadnajānsarvānvīṇādaṇḍānpare jaguḥ
daśamuṣṭyadhikaṃ mānaṃ kvacillakṣyeṣu dṛśyate
tumbaṃ vakṣasi nikṣipya vāmāṅguṣṭhena tasya ca
mūlamutpīḍya dhṛtvā tāmatha madhyamayā sudhīḥ
dakṣiṇasyānāmayā vā vādayedbidudhātuvat
binduhastena vā mandre madhye tāre ca vādayet
trayastu dakṣiṇātpāṇeścatvāro nāmataḥ svarāḥ
ityuktaṃ kaiścidācāryairapare tvanyathā jaguḥ
madhyamo muktayā tantryā tarjanyādyaṅgulītrayāt
vāmasyānāmikāvarjyāstrayaḥ syuḥ pañcamādayaḥ
muktatantryā'tha ṣaḍjaḥ syādṛṣabhastarjanībhavaḥ
gāndhāro madhyamāṅgulyā dakṣiṇenātha vādanam
āroheṇāvaroheṇa saptakadvitaye bhavet
ebhiḥ svarairviracitaṃ vicitraṃ rāgamālapet
gāyedgītaṃ nibaddhaṃ ca pravīṇo vīṇayā'nayā
idamālāpinīlakṣma śrīniḥśaṅkena kīrtitam
ityālāpinīlakṣaṇam
kiṃnarī dvividhā laghvī bṛhatī ceti kīrtitā
tatra laghvīgataṃ lakṣma sāṃprataṃ pratipādyate
syādvitastitrayaṃ dairghye mānaṃ pañcāṅgulādhikam
pañcāṅgulaḥ parīṇāho veṇudaṇḍasya yatra ca
garbhe'sya vyāpakaṃ randhraṃ kakubhaḥ śākadārujaḥ
sārdhadvyaṅgulavistāro dairghye pañcāṅgulaśca saḥ
tasmādardhāṅgulanyūnā dairghyavistārayorbhavet
madhye kūrmonnatā lauhī patrikā kakubhasthitā
gṛdhravakṣo'sthinalikā kaniṣṭhāṅgulisaṃmitā
lauhī kāṃsyamayī yadvā kīrtitā sārikākhyayā
śliṣṭā vastramaṣīmiśramadanena caturdaśa
caturdaśasvarasthāne daṇḍapṛṣṭhe niveśayet
saptakasya dvitīyasya yo niṣādo bhavedadhaḥ
tasya sthāne bhavedādyā sārikā'nyordhvamaṅgulāt
sthāpayedantare kiṃcitkiṃcitpūrvādhike parā
dvyaṅgulāvadhyaṣṭamīṃ tu pūrvasyāstryaṅgulāntare
sthāpayitvā parāḥ ṣaṭca pūrvapūrvādhikāntare
caturaṅgulaparyantaṃ sārikāḥ saṃniveśayet
tumbaṃ daṇḍasya kakubhasyādhaḥsaṃdhau niveśayet
tṛtīyaturyasāryostu madhye'dhastādvitīyakam
pūrvasmādaparaṃ tumbaṃ vistāre'bhyadhikaṃ manāk
daṇḍāgrāddvyaṅgule'dhastādrandhraṃ kṛtvā'tha nikṣipet
calaśaṅkuṃ gale randhraṃ dadhamānamato'ṅgulāt
adhastādaṅgulotsedhaṃ meḍhakaṃ bāṇapuṅkhavat
kṛtvā tato'grataḥ kiṃcitsthiraśaṅkuṃ niveśayet
tato lohamayīṃ ślakṣṇāṃ vartulāṃ ca samāṃ dṛḍhām
gajakeśopamāṃ tantrīṃ nibadhya kakubhe dṛḍham
sārikāmastakanyastāmānītāṃ meḍhakopari
lagnāṃ dvitīyaprāntena veṣṭayeccalakīlake
śaṅkuṃ taṃ bhrāmayettāvadyāvattantrī dṛḍhā bhavet
bhrāmaṇaṃ vaiparītyena tantrīśaithilyakāraṇam
tantrīdārghye'tha dārḍhyāya calaśaṅkorgalasthite
chidre'nyasyātha saṃkīlaṃ sthiraśaṅkau niveśayet
laghvī sā kiṃnarī proktā śārṅgadevena sūriṇā
asyāṃ sthāyinamārabhya gaṇayetsaptakadvayam
sārīkakubhayormadhye tarjanyādyaṅgulitrayāt
vādayetkiṃnarīvīṇātantrīṃ dakṣiṇapāṇinā
vāmasya tisṛbhistābhiraṅgulībhistu tantrikām
tattatsārīpradeśasthāṃ svaravyaktyai nipīḍayet
vitastyabhyadhikā dairghye pariṇāhe'ṅgulādhikā
laghvyāḥ syādbṛhatī snāyumayā tantrīstritumbikā
ālāpinīvadasyāṃ ca sthāpyaṃ tumbaṃ tṛtīyakam
anyallaghvīgataṃ lakṣma bṛhatīṃ kiṃnarīṃ śrayet
iti dvividhakiṃnarīlakṣaṇam
kiṃnarītritayaṃ tatra deśīsaṃsiddhamanyathā
bṛhatī madhyamā laghvītyathā''sāṃ lakṣma vakṣyate
tiryagyavodaraiḥ ṣaḍbhirnistuṣaiḥ syādihāṅgulam
bṛhatīdaṇḍamānaṃ syāddairghye pañcāśadaṅgulam
ṣaḍaṅgulo'tra paridhirdaṇḍe dairghye tu kākubhe
ṣaḍaṅgulaṃ śirastvasya dairghyavistārayorbhavet
caturaṅgulasaṃmānaṃ dvyaṅgulaṃ tu taducchraye
nikṣipetkākubhaṃ daṇḍaṃ vīṇādaṇḍottare tathā
daṇḍāṃśaḥ pariśeṣo'tra tāvānyāvati śeṣite
vīṇādaṇḍāntakakubhaśiromadhyāntare sthitaḥ
tantrībhāgastṛtīyāṃśādhikatryaṅgulako bhavet
madhye kūrmonnatāṃ lauhīṃ patrikāṃ śirasi kṣipet
parito'rdhāṅgulanyūnā śiraso'sau prakīrtitā
vīṇāśīrṣādadhastācca sārdhadvyaṅgulataḥ sthitam
ūrdhvādhodairghyabhāgrandhraṃ vistāre'rdhāṅgulāyatam
tiryagdairghyaṃ tāvadanyadrandhraṃ cobhayatomukham
tiryagrandhre calaṃ śaṅkumūrdhvarandhraniviṣṭayā
lauhyā sārikayā yuttaprāntāntaraṃ punaḥ
sārikāyāḥ śiromūle badhnīyātkākubhe sudhīḥ
tantrīrandhrātpuraḥ sāndhrīdvyaṅgule meḍhako bhavet
sa ca syātkartarīyukto gale randhrānvito'thavā
kartaryā galarandhre vā sārikāṃ tāṃ niveśayet
tadrandhre daṇḍāntarālāṃ vidadhyātsayavāṅgulam
meḍhakātpurataḥ śaṅkuḥ sthiraḥ sārdhāṅgulottare
tiryagrandhre niveśo'sya calaśaṅkuvadiṣyate
calaśaṅkubhrāmaṇādi jñeyaṃ pūrvoktarītitaḥ
gṛdhravakṣosthijā yadvā tatpādāsthisamudbhavāḥ
kāṃsyamayyo'thavā lauhyo nalikāḥ sārikā matāḥ
sārdhāṅgulāstāḥ paridhau daṇḍapṛṣṭhe niveśayet
yanmeḍhakaśiromadhyādupakramyāntaraṃ bhavet
sārīmastakamadhyānāṃ tadidānīṃ nirūpyate
ādyāntaraṃ tatra yavādhikaṃ pañcāṅgulaṃ matam
dvitīyamantarālaṃ tu caturaṅgulamuttaram
tasmāttṛtīyaturye tu yavanyūne mate satām
yavādhikatryaṅgulaṃ tu jñeyaṃ pañcamamantaram
yavonadvyaṅgulaṃ ṣaṣṭhaṃ sayavadvyaṅgulaṃ punaḥ
antarālaṃ saptamaṃ syātsārdhadvyaṅgulamaṣṭamam
navamaṃ tu yavārdhena sārdhāṅgulamitaṃ matam
daśamaṃ dvyaṅgulaṃ hīnaṃ yavenaikādaśaṃ tataḥ
dvādaśaṃ tu tṛtīyāṃśanyūnaṃ tasmāttrayodaśam
satṛtīyāṃśāgulaṃ syādaṅgulaṃ tu caturdaśam
dvitīyāntarato'dhastānnyasyettumbamadhomukham
anyatkakubhamūrdhvādhastumbakaṃ saṃniveśayet
ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ cakre paridhistvādyatumbake
kiṃcinnyūnaṃ tatastumbaṃ paridhau syādadhastana
īṣadaspaṣṭasarikā sārikāstā niveśayet
madaneneṣṭakācūrṇamiśreṇa śleṣaṇaṃ dṛḍham
sārīṇāmathavā vastramaṣīmiśreṇa saṃmitam
muktatantrībhavaṃ kṛtvā svaramādyaṃ caturdaśam
svarāḥ pare syuḥ sārīṇāṃ caturdaśabhirantaraiḥ
saptakadvayamevaṃ syādekatārasvarādhikam
yathāsvaṃ svaradeśāṃśaiḥ śrutistasyā vicinvate
dvitrāstato'dhikāḥ sārīrnibadhnīyātpare tviha
lakṣayantyantarāṇyāsāṃ svarāvirbhāvato budhāḥ
śrīśārṅgadevopadeśāttadbodhaḥ sulabho nṛṇām
kecittrayodaśaivātra sārīrnidadhate budhāḥ
bṛhatī kiṃnarītyeṣā śārṅgadevena kīrtitā
madhyamāyāṃ daṇḍadairghyaṃ tricatvāriṃśadaṅgulam
paridhirdṛśyate tatra dviyavonaṣaḍaṅgulaḥ
sārdhatryaṅgulavistāraṃ prāgdairghyaṃ kākubhaṃ śiraḥ
kṣipetkakubhadaṇḍasya vīṇādaṇḍe'ṅgulatrayam
tāvāṃśca pariśeṣe'sau yāvataḥ pariśeṣaṇe
daṇḍāntaśīrṣamadhyānte sārikāvayavasthitaḥ
tṛtīyabhāgarahitāṅgulatrayamito bhavet
daṇḍānte sārikotsedhaḥ syādyavonāṅguladvayaḥ
tadardho meḍhakopāntye sārīṇāmantaraḥ tviha
prathamaṃ prathitaṃ prājñaiḥ sārdhāṅgulacatuṣṭayam
dvitīyamantaraṃ meyaṃ sayavairaṅgulaistribhiḥ
tṛtīyaṃ tu tṛtīyāṃśābhyadhikaistribhiraṅgulaiḥ
caturthaṃ tryaṅgulaṃ proktaṃ pañcamaṃ sārikāntaram
yavādhikābhyāṃ sārdhābhyāmaṅgulābhyāṃ mitaṃ matam
ṣaṣṭhaṃ yavadvayanyūnadvyaṅgulaṃ saptamaṃ punaḥ
sayavārdhāṅguladvaṃdvamaṣṭamaṃ tvaṅguladvayam
aṅgulaṃ sayavadvaṃdvaṃ navamaṃ daśamaṃ punaḥ
yavonamaṅguladvaṃdvamantaratritayaṃ punaḥ
itaṃ parasyāḥ pratyekaṃ sapādāṅgulasaṃmitam
viśeṣo'yamihānyattu lakṣma syādbṛhatīgatam
laghvīdaṇḍagataṃ dairghye syātpañcatriṃśadaṅgulam
paridhistu tṛtīyāṃśābhyadhikāṅgulapañcakaḥ
aṅgulatrayavistāraṃ kakubhasya śiro bhavet
pūrvavatkākubho daṇḍo vīṇādaṇḍe nidhīyate
pariśeṣastathā sā syādyathā daṇḍāntatantrikā
ā kākubhaśiromadhyādbhavettryaṅgulasaṃmitā
daṇḍānte sārikotsedhaḥ syātsārdhāṅgulasaṃmitaḥ
tadardhe meḍhakopānte tatrā''dyaṃ sārikāntaram
proktaṃ yavenābhyadhikaiścaturbhirmitamaṅgulaiḥ
dvitīyaṃ dviyavopetāṅguladvaṃdvamitaṃ bhavet
yavonābhyāmaṅgulībhyāṃ tṛtīyaṃ mīyate budhaiḥ
pādonatryaṅgulaṃ turyamatha pañcamamantaram
yavārdhonāṅguladvaṃdvaṃ ṣaṣṭhaṃ sārdhāṣṭabhiryavaiḥ
saptamaṃ tu yavonenāṅguladvaṃdvena mīyate
sādhāṅgulaṃ tvaṣṭamaṃ syānnavamaṃ tvaṣṭabhiryavaiḥ
daśamaikādaśe protte sapādāṅgulake pṛthak
yavanyūnāṅgulamitaṃ dvādaśaṃ ca trayodaśam
anyattu laghukiṃnaryāṃ lakṣma pūrvavadiṣyate
na bṛhatyadhikaṃ mānaṃ na hīnaṃ triṃśadaṅgulāt
ādartavyaṃ kiṃnarīṇāṃ raktimādhuryavarjanāt
etayorantarāle tu yatheṣṭaṃ mānakalpanā
śaktā vivektumatrāpi svarasthānāni tadvidaḥ
pradarśanārthaṃ keṣāṃcidrāgāṇāṃ vādanakramam
asyāṃ kiṃnaravīṇāyāṃ vakti śrīkaraṇeśvaraḥ
sthāyinaṃ madhyamaṃ mandraṃ madhyaṃ vā sthāyatatparān
āruhya panisānpañcāvaroha kramataḥ svarān
ṣaḍjataḥ sthāyiparyantādyathā hanyāttu dhaivatam
āruhya panisānpañcāvaroha kramataḥ svarān
ṣaḍjataḥ sthāyiparyantādyathā hanyāttu dhaivatam
madhyamādeḥ samākhyātaṃ svasthānaṃ prathamaṃ tadā
dvyardhamardhasthitaṃ tadvadāruhya dviguṇaṃ svaram
ādyaṃ svasthānamātiṣṭhetsvasthānaṃ tritaye pare
asaṃbhave pūrvapūrvasvarasya tu paraṃ param
krameṇa svaramārohetsarvarāgeṣviti sthitiḥ
iti madhyamādiḥ
kiṃnarīvādakāḥ prāyaḥ sthāyinaṃ pañcamaṃ svaram
rāge kurvanti baṅgāle tadajñānavijṛmbhitam
graho hi madhyamo rāgasyāsya śāstre prakīrtitaḥ
yadvā lakṣyapradhānāni śāstrāṇyetāni manvate
tasmāllakṣyaviruddhaṃ yattacchāstraṃ neyamanyathā
madhyamādipadaṃ jñeyaṃ pañcamādyupalakṣaṇam
prāthamyasāmyato yadvā niyamādṛṣṭakalpanā
madhyamādigrahe kāryā nanvasminmadhyame grahe
adhastanaḥ syādgāndhāro madhyamaḥ pañcamagrahe
turyādivyatyaye'pyevaṃ rāgasāmyaṃ kathaṃ bhavet
niḥśaṅko'tra samādhatte gāndhārādyaprayojakam
kiṃtu sthāyinamārabhya ye syusturyādayaḥ svarāḥ
rāgābhivyaktiśaktāḥ ye syusturyādayaḥ svarāḥ
rāgābhivyaktiśaktāḥ syurnanu śāstreṣvanarthikā
ṣaḍjādyuktiḥ prasajyeta satyaṃ tatrocyate tvidam
madhyamādigrahaḥ śāstre niyatastadapekṣayā
turyādayo niṣādādyā bhavantītyupapadyate
grahāṃśanyāsaniyamau yadvā śāstrārthagocaraḥ
gumphaḥ svarāntarāṇāṃ tu lakṣyasthāne virudhyate
sarvatra parihāro'yaṃ lakṣye lakṣmāvirodhini
deśīrāgeṣu nirṇītaḥ śārṅgadevena sūriṇā
madhyamaṃ sthāyinaṃ kṛtvā gāndhārāttadadhastanāt
pañcā''ruhya niṣādāntāngaparyantāvarohaṇam
kṛtvā sthāyiniṣādau ca vidhāyā''hatya dhaivatam
sthāyyantamavarohaścedbaṅgālo jāyate tadā
iti baṅgālaḥ
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā tṛtīyaṃ ca caturthakam
tasmātkṛtvā'varoheṇa sthāyiparyantametya ca
tṛtīyaṃ ca tato'dhasthaṃ vidhāya sthāyinaṃ vrajet
yadā tadā bhairavaḥ syāllakṣye sthāyī nirīkṣyate
iti bhairavaḥ
sthāyino dhaivatātpūrvaṃ svaramāgatya tatparān
pañcānāruhya turyaṃ ca dvitīyaṃ dviḥ prayujyate
sthāyini nyasyate rāgo varāṭī jāyate tadā
lakṣye tu dṛśyate sthāyī kiṃnaryāmṛṣabhasvaraḥ
iti varāṭī
sthāyinaṃ madhyamṛṣabhaṃ kṛtvā dvau tadadhastanau
gatvā sthāyinamārabhya trīnāruhyāvaruhya tu
pañca svarānnyasyate cedṛṣabhe gurjarī tadā
graho gāndhāra evāsyā dṛśyate lakṣyagocare
iti gurjarī
madhyaṣaḍjādgrahātpūrvaṃ svarametya tṛtīyakam
turyaṃ coktvā dvitīyādīṃstrīnāruhyāvaruhya ca
grahanyāsādvasantaḥ syāllakṣye tvasyarṣabho grahaḥ
iti vasantaḥ
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā tṛtīyaṃ ca caturthakam
uktvā dvitīyatṛtīyau spṛṣṭvā turyaṃ ca pañcamam
etatkrameṇāvarohastyaktvā sthāyidvitīyakam
sthāyipūrvāntamāgatya grahaṃ tasmāttṛtīyakam
turyaṃ tatastṛtīyaṃ ca procyate nyasyate gṛhe
dhannāsī syāttadā dṛṣṭo lakṣye syātpañcamo grahaḥ
iti dhannāsī
ṛṣabhaṃ sthāyinaṃ kṛtvā paraṃ spṛṣṭvā tataḥ param
vilambya turyamāndolya spṛṣṭvā turyādadhastanau
grahānniḥsaraṇaṃ kṛtvā parau procya dvitīyakam
etya sthāyini cennyāso deśīrāgastadā bhavet
gāndhārastu graho deśyāṃ deśīvediṣu dṛśyate
iti deśī
sthāyinaṃ madhyagāndhāraṃ kṛtvā'dhasturyametya ca
tasmādāṣaṣṭhamāruhya svarāṃstānavaruhya ca
grahādhastāttṛtīyaṃ ca kṛtvā cennyasyate grahe
deśākhyā sā tadā lakṣye dṛṣṭo'syā madhyamo grahaḥ
iti deśāntarākhyā
grahānmadhyasthitātṣaḍjāddvitīyaṃ svarametya cet
tṛtīyaṃ tadadhasthaṃ ca vilambya sthāyinaṃ spṛśet
adhastṛtīyaturyau ca taṃ tṛtīyaṃ punaḥ svaram
kṛtvā sthāyisvare nyāso ḍombakrī jāyate tadā
bhūpālī sā janairuktā sthāyyasyā madhyamo mataḥ
iti ḍombakrī
mandrasthaṃ pañcamaṃ kṛtvā sthāyinaṃ saha tena ca
āruhya ṣaṭsvarāneṣāmavarohe tṛtīyakam
vilambya kampitaṃ kṛtvā turyaṃ sthāyinamāvrajet
krameṇa yadi jāyeta tadā prathamamañjarī
asyāstu mandragāndhāraḥ sthāyī lakṣyeṣu dṛśyate
iti prathamamañjarī
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā''ndolya tasmādavarohe gṛhaṃ vrajet
yadā tadā syātkāmodā madhyamo'syā graho bhavet
iti kāmodā
ṣaḍjaṃ tu sthāyinaṃ kṛtvā tatpūrvasvarametya ca
svaradvayaṃ dvirāruhya tṛtīyaṃ ca caturthakam
prakampyātha tṛtīyaṃ ca vilambyā''hatya pañcamam
sthāyyantamavaroheccetsvarānṛṣabhavarjitān
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā saha prācā parau svarau
procya turyaṃ vilambyātha tṛtīyaṃ sadvitīyakam
spṛṣṭvā yadā grahe nyāsastadā rāmakṛtirbhavet
iti rāmakṛtiḥ
sthāyinaṃ madhyamaṃ kṛtvā'dhaścaturthamupetya ca
grahādharāṃstrīnāruhya svaraṃ spṛṣṭvā tṛtīyakam
grahādhasturyaparyantamāgatyāpyavarohiṇā
tatastṛtīyamāruhya karamādetya prakampya ca
grahe nyāso yadā rāgastadā gauḍakṛtirbhavet
pañcamo lakṣyate sthāyī lakṣye syāllakṣyavedibhiḥ
iti gauḍakṛtiḥ
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā'dhastametya punargraham
kṛtvā tṛtīyaturyau ca kampitaṃ pañcamaṃ svaram
vādayitvā grahātturyaṃ tṛtīyaṃ sthāyinaṃ tathā
dvitīyaṃ kampayitvā ca tṛtīyaṃ svaramāspṛśet
tato yadi grahe nyāsastadā devakṛtirbhavet
asyāstu madhyamo nyāso lakṣye śrīśārṅgiṇoditaḥ
iti devakṛtiḥ
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā gatvā'dhasthaṃ punargraham
tatparaṃ sthāyinaṃ tasmātpūrvamāgatya ca graham
āruhya trīṃstṛtīyādīnpañcamādavaruhya ca
ṣaṭsvarāngrahamuccārya tṛtīyaṃ kampayettataḥ
turyapañcamaturyāṃśca spṛṣṭvā procya tṛtīyakam
dvitīyaṃ ca grahe nyāso yadā syādbhairavī tadā
asya rāgasya gāndhāraḥ sthāyī lakṣyeṣu dṛśyate
iti bhairavī
mandraṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā madhyaṣaḍjamupetya ca
avarohikramādetya grahamārohiṇā tataḥ
pamāgatya vilambyāmuṃ spṛṣṭvā dhaivatamāvrajet
grahāccedavaroheṇa cchāyānaṭṭā tadā bhavet
iti cchāyānaṭṭā
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā tatparau dvau ca pañcamam
ṣaṣṭhaṃ kṛtvā'varuhyemau tṛtīyādavaruhya ca
āgrahaṃ prāktṛtīyādvā'varuhya prāktṛtīyakam
prakampya tatparaṃ procya grahe cennyasyate tadā
rāmakrī syādasau proktā bahulīpūrvikā janaiḥ
iti bahulīrāmakrī
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā tatparaṃ tu vilambitam
spṛṣṭvā grahadvitīyau ca grahāttu prāktṛtīyakam
īṣadvilambya cā''ruhya grahādīnvā tṛtīyakam
vilambya tadadhasthaṃ vā'varuhya sparśanāttataḥ
grahādīṃstrīnsvarānspṛṣṭvā grahamuccārya tatparam
grahe cennyasyate rāgo mahlāro jāyate tadā
rāge'tra pañcamaḥ sthāyī dṛśyate lakṣyagocaraḥ
iti mahlāraḥ
sthāyino madhyamātpañcāavrucca yadi māvadhīn
māttṛtīyaṃ vrajettasmādāruhya caturaḥ svarān
spṛṣṭvā sthāyinametasmātpūrvaṃ kṛtvā vilambitam
ṣaḍje cennyasyate gauḍakarṇāṭo jāyate tadā
lakṣye tu pañcamasthāyī gauḍasyāsya vilokyate
grahānmandraniṣādāccetsamuccārya svaraṃ param
tatastṛtīyaturyau ca gatvā sthāyitṛtīyakam
sthāyituryaṃ ca kṛtvā'smātsvarānpañcāvaruhya ca
sthāyino'dhasturīyaṃ ca sthāyino'dhastanaṃ tataḥ
sthāyinaṃ tatparaṃ coktvā sthāyituryaṃ grahātparam
kṛtvā nyāso grahe gauḍastauruṣko jāyate tadā
sa eva mālavītyuktaḥ sthāyī lakṣye'sya pañcamaḥ
iti turuṣkagauḍaḥ
grahaṃ mālavinaḥ kṛtvā dvitīyaṃ procya tatparam
laṅghayellaṅghitādūrdhvaṃ trīṇyāruhyāvaruhya ca
prakampya laṅghitaṃ tasmātpūrvaṃ procya grahaṃ vrajet
yadā tadā drāviḍaḥ syādgauḍo'sau sālako janaiḥ
asyāpi sthāyinaṃ prāhurlakṣyajñāḥ pañcamaṃ svaram
iti drāviḍagauḍaḥ
ityupāṅgāni
sthānino dhaivatātprācyādavaruhya grahāntaram
grahaṃ coktvā tṛtīyaṃ ca turyaṃ kṛtvā vilambitam
tasmādadhastanau spṛṣṭvā tṛtīyaṃ tu vilambayet
spṛṣṭvā grahātparaṃ pūrvau pūrvaṃ coktvā grahe yadi
kampite nyasyate rāgastadā syāllalitābhidhaḥ
atra gāndhāramevā''huḥ sthāyinaṃ lakṣyavedinaḥ
iti lalitaḥ
evaṃ katipaye rāgāḥ proktāḥ saṃmugdhabuddhaye
vastutaḥ sarvayantreṣu rāgāṇāṃ vādanaṃ samam
grahādisvarasaṃbhūtidvārato'nviṣyatāṃ budhaiḥ
kiṃnaryāṃ yaiḥ svaraiḥ svasvasthānajairyasya saṃbhavaḥ
rāgasya tasya taireva vaṃśādāvapi dṛśyate
iti kiṃnarīlakṣaṇam
pinākyāṃ dhanuṣaḥ kamraikacatvāriṃśadaṅgulā
dairghye syānmadhyavistāraḥ syātsapādāṅguladvayam
ante cāṅgulamānena śikhāṃ kuryādadhastanīm
sapādāṅgulamātrā tu kārmukasyottarā śikhā
kāryāvaṅguladairghyau ca pādonāṅgulapiṇḍakau
khaṭakau śikhayorlagnau tābhyāṃ tvarvāgupāntayoḥ
pādonamaṅguladvaṃdvaṃ vistāre mānamiṣyate
madhyaprāntāntarāle tu vistāraṃ kalpayetsudhīḥ
tantrīmānena badhnīyācchikhayornipuṇo guṇam
mānaṃ vādanacākpe syādaṅgulānyekaviṃśatiḥ
dairghye muṣṭau tu vistāro'trāṅgulitritayānmitaḥ
sa tvaṅgulatṛtīyāṃśaḥ śikhe tyaktvā'ntayorbhavet
ūrdhvādharaśikhādvaṃdvamānaṃ pādonamaṅgulam
aśvavāladhikeśottho guṇo vādanadhanvanaḥ
tumbaṃ dhṛtvā'tha pādābhyāṃ bhuvi nyastamadhomukham
tatra lagnaśikhā'thordhvā pinākīskandhasaṃśritā
ākramya vāmahastasthatumbamūlena tadguṇam
tato dakṣiṇahastasthadhanuṣo vādayejjyayā
rālāsaṃliptayā'syāṃ ca svarasthānāni nirṇayet
ekatantrīvadadharādharatāratayā sudhīḥ
iti pinākīlakṣaṇam
badhyaprāntātirikteṃ'śe tantrī dairghye catuṣkarā
uparisthe kvacitkāṣṭhe prāntenaikena badhyate
prāntāntareṇānyakāṣṭhe'dhasthe sārdhakarāyate
sthaulyenā''lāpinītulye tyaktvā'grādaṅguladvayam
tantrīṃ baddhvā tato'dhastāttumbamābadhya dāru tat
vāmorumūlākrāntāgraṃ jaṅghāyāṃ kuñcitākṛtau
bhūlagnabāhyapārśvāyāṃ vāmāyāṃ nyasya jaṅghayā
ākramya vāmetarayā pinākyāmiva vādanam
dhanuṣā vāmahastasthatumbakena ca sāraṇā
ārdracarmakṛtāṃ śuṣkāṃ peśīṃ koṇānvitāṃ kharām
vāmenā''dāya tatkoṇenāthavā sāraṇā bhavet
yatra niḥśaṅkavīṇā sā śārṅgadevena śīrtitā
tristhānasvararāgādivyaktiḥ saṃjāyate tayā
iti niḥśaṅkavīṇālakṣaṇam
yathā yathā svare vyaktī rakteḥ pracuratā bhavet
tathā tathā vidhātavyaṃ tataṃ lokānusārataḥ
samyaksvaropayogīni tantrīvādyāni kānicit
uktānyanyānapi prājñastarkayedanayā diśā
yo vīṇāvādanaṃ vetti tattvataḥ śrutijātivit
tālapātakalābhijñaḥ so'kleśānmokṣamṛcchati
tasmādvīṇā niṣevyeti yājñavalkyādayo'bruvan
nādaśrutisvaragrāmajātirāgāditattvavit
dehasauṣṭhavasaṃpannaḥ sthirāsanaparigrahaḥ
jitaśramakaradvaṃdvastyaktabhītirjitendriyaḥ
pragalbhadhīḥ suśārīro gītavādanakovidaḥ
sāvadhānamanāśceti vaiṇike varṇitā guṇāḥ
iti tatavādyalakṣaṇam
vaiṇavaḥ khādiro dāntaścāndano raktacandanaḥ
āyasaḥ kāṃsyajo raupyo vaṃśaḥ syātkāñcano'thavā
vartulaḥ saralaḥ ślakṣṇo granthibhedavraṇojjhitaḥ
kaniṣṭhāṅgulivistāraṃ garbhe ca suṣiraṃ dadhat
svadairghyamānadairghyaṃ ca samākṛti samantataḥ
tasya dve trīṇi catvāri cāṅgulāni śiraḥsthalāt
tyaktvā phūtkārasuṣiraṃ kāryamaṅgulasaṃmitam
mukharandhrāntare randhraṃ bhavedekāṅgulāntaram
ardhāṅgulāntarāṇi syū randhrāṇyanyāni sapta ca
tānyaṣṭau badarībījasaṃkāśāni pracakṣate
vaṃśo'dhaḥ sarvarandhrebhyaḥ pariśeṣyo'ṅguladvayam
teṣu svaravibhāgāya sapta randhrāṇi manvate
nādahetormārutasya nirgamāyāṣṭamaṃ matam
phūtkāraprabhavo vāyuḥ pūryate mukharandhrataḥ
vaṃśasthairnavabhī randhrairekavīro nigadyate
vaṃśasya mukharandhrasya tārarandhrasya cāntare
ekaikāṅgulavṛddhyā syuranye vaṃśāścaturdaśa
aṣṭādaśāṅgulādvaṃśādetadaṅgulavardhanam
ardhāṅgulāntarāṇi syū randhrāṇyanyāni sapta ca
tānyaṣṭau badarībījasaṃkāśāni pracakṣate
vaṃśo'dhaḥ sarvarandhrebhyaḥ pariśeṣyo'ṅguladvayamsvaravibhāgāya sapta randhrāṇi manvate
nādahetormārutasya nirgamāyāṣṭamaṃ matam
phūtkāraprabhavo vāyuḥ pūryate mukharandhrataḥ
vaṃśasthairnavabhī randhrairekavīro nigadyate
vaṃśasya mukharandhrasya tārarandhrasya cāntare
ekaikāṅgulavṛddhyā syuranye vaṃśāścaturdaśa
aṣṭādaśāṅgulādvaṃśādetadaṅgulavardhanam
umāpatirdvyaṅgulaḥ syāttribhistripuruṣo'ṅgulaiḥ
caturmukhaścaturbhiḥ syātpañcavaktrastu pañcabhiḥ
ṣaḍaṅgulaḥ ṣaṇmukhaḥ syānmuniḥ saptāṅgulo mataḥ
vasuraṣṭāṅgulaḥ prokto nāthendrastu navāṅgulaḥ
daśāṅgulo mahānando rudrastvekādaśāṅgulaḥ
dvādaśāṅgula ādityo manurvaṃśaścaturdaśaḥ
kalānidhiḥ ṣoḍaśaḥ syādanvartho'ṣṭādaśāṅgulaḥ
avispaṣṭāntaratvena neṣṭaḥ saptadaśāṅgulaḥ
trayodaśāṅgulastadvanna ca pañcadaśāṅgulaḥ
muralyākhyo'parairvaṃśo viṃśatyaṅgulakaḥ smṛtaḥ
dvāviṃśatyaṅgulo'pyanyo vaṃśastajjñeṣu dṛśyate
taṃ ca śrutinidhiṃ prāhurvaṃśaṃ vaṃśavido janāḥ
atimandradhvanitvena neṣyate'sau vicakṣaṇaiḥ
viralāścātitāratvādvaṃśāḥ pañcāṅgulādadhaḥ
aṣṭādaśāṅgule vaṃśe svararandhreṣu saptasu
mudriteṣu bhavetṣaḍjo mandrasaptakasaṃsthitaḥ
ṣaṭsvevamanyavaṃśeṣu syuḥ kramādṛṣabhādayaḥ
ārabhyāṣṭāṅgulādevamadho vaṃśeṣu saptasu
madhyasthānagatāḥ saptodyanti ṣaḍjādayaḥ kramāt
tārasthānasthitaḥ ṣaḍjastvekavīrasya jāyate
sarveṣveteṣu vaṃśeṣu mukte randhradvaye'ntime
svaro dvitīyo jāyeta tṛtīyādyāstataḥ kramāt
saptamāntāḥ prajāyante tryādirandhravimocanāt
mukte tu tārarandhre'nyarandhreṣu pihiteṣu ca
aṣṭamasvarasaṃbhūtiḥ pūrvācāryairudīritā
vyaktamuktāṅgulitvena samagro jāyate svaraḥ
aṅgulyāḥ kampane tatra śrutirekā'pacīyate
śrutidvayaṃ tvardhamukte tatkampe tu śrutitrayam
anyathā varṇayantīha kecitsaptasvarodayam
ardhendunāgaphaṇavadvaṃśe sthāpyaṃ karadvayam
vāmasyānāmikāṅgulyā ṣaḍjo madhyamayā punaḥ
ṛṣabhaḥ syātpradeśinyā gāndhāra iti vāmataḥ
trayaḥ svarāḥ prajāyante catvāro dakṣiṇātkarāt
kaniṣṭhayā madhyamaḥ syātpañcamo'nāmayā svaraḥ
dhaivataḥ syānmadhyamayā pradeśinyā niṣādavān
sthānatrayasya niṣpatti te cāsminnanyathā jaguḥ
suśikṣitena racitātphūtkārānmadhyasaptake
jāyante vaiṇaśārīrasvarasaṃvādinaḥ svarāḥ
tārasthā mukhasaṃyogasaṃkaṭe mukharandhrake
taṃ vādanaprakāraṃ ca ṭīpāmācakṣate janāḥ
tayā yadvādyate randhre tatsvaro dviguṇo bhavet
randhrasya mukhasaṃyogaviprakarṣāttu mandragāḥ
tīvrātīvratayā vāyoḥ śīghramantharabhāvataḥ
pūraṇāpūraṇābhyāṃ copacayāpacayāddhvaneḥ
kurvantyekatra randhre'pi tajjñā nānāsvarodayam
kampitā valitā muktār'rdhamuktā ca nipīḍitā
iti vaṃśe gatiḥ proktā śārṅgadevena pañcadhā
adharasthasya vaṃśasya kampanātkampitā matā
varṇālaṃkāraniṣpattiḥ prayoge'syāḥ prayojanam
iti kampitā
bhavetsaṃcāriniṣpattau valitā'ṅgulicālanam
iti valitā
randhre'dhile'ṅgulīmukte muktā syānmuktaśabdakṛt
iti muktā
ardhamuktā'rdhamukteḥ syādghṛtaśabdavidhāyinī
ityardhamuktā
samantātsarvarandhrāṇi pidhāyāṅgulibhiryadā
vaṃśaṃ pūrayate tajjñastadā jñeyā nipīḍitā
iti nipīḍitā
atra kīrtidharastvanyāṃ vyavasthāmabhyupāgamat
ṣaṭsaptāṣṭāṅgulā vaṃśāstārasvaravidhāyakāḥ
madhyasvarā navadaśaikādaśāṅgulakāstrayaḥ
aṅgulairyo dvādaśabhiḥ syāttrayodaśabhiśca yaḥ
hetū mandrakharāṇām tau sarvavaṃśamayaḥ punaḥ
caturdaśāṅgulo vaṃśastristhānasvarasādhakaḥ
varṇālaṃkāradhātvādivādyasaṃvādanakṣamaḥ
evaṃ vaṃśā navaiveti yuktāyuktavido viduḥ
keciddeśīvido vaṃśānekavīrādikānamūn
mānāntareṇābhidadhusteṣāṃ matamidaṃ bruve
prākcaturdaśavaṃśānte'ṅgulaṃ pañcayavaṃ jaguḥ
caturdaśādivaṃśeṣu sārdhapañcayavaṃ tvidam
caturdaśāṅgulaṃ daṇḍamekavīre pracakṣate
sārdhāṅgulau śiraḥprāntau pṛthagjātimukhe'ṅgulam
mānaṃ tārādirandhrāṇi pratyekaṃ triyavāni tu
triyavānyantarālāni pṛthaksthāneṣu mūlataḥ
pañcamāṃśonitaṃ mānaṃ kaniṣṭhāparvamadhyataḥ
ubhāpatestu vaṃśasya daṇḍaḥ pañcadaśāṅgulaḥ
pādonena yavadvaṃdvenādhiko'syāntareṣu tu
sapādatriyavaṃ mānaṃ pṛthaganyattu pūrvavat
aṅgulaiḥ saptadaśabhiryavayugmādhikairmataḥ
daṇḍastripuruṣe vaṃśe pṛthagantarasaptake
yavonamaṅgulaṃ mānamaparaṃ lakṣma pūrvavat
yavadvayādhikaiḥ sārdhairaṣṭādaśabhiraṅgulaiḥ
mitaścaturmukhe daṇḍe śirontau tu mitau pṛthak
pādonābhyāmaṅgulābhyāṃ lakṣaṇaṃ pūrvavatparam
yavasya sārdhapādena nyūnā dvāviṃśatirmatā
aṅgulānāṃ daṇḍamānaṃ pañcavaktre śirontayoḥ
sārdhāṅguladvayaṃ mānaṃ pṛthagantarasaptake
caturyavī sārdhapādābhyadhikā'nyattu pūrvavat
ṣaṇmukhe yavapādābhyāṃ sapādābhyāṃ sahāṅgulaiḥ
caturviśatisaṃkhyaiḥ syāddaṇḍaḥ parimitastataḥ
tārādyaṣṭasu randhreṣu sapādatriyavā mitiḥ
pratyekamantarāleṣu ṣoḍaśāṃśonitā yavāḥ
pañcamānamitāḥ śeṣaṃ lakṣma syātpañcavaktravat
ataḥ pareṣu vaṃśeṣu saptasvabhyadhiko yavaḥ
svamānāddṛśyate tārarandhre jātimukhāntare
yuktā yavena sārdhenāṅgulaṣaḍviṃśatirbhavet
pramāṇaṃ munidaṇḍasya mānaṃ randhrāṣṭake punaḥ
yavatrayaṃ sārdhapādādhikaṃ pratyekamīritam
pṛthakpañcayavī sārdhāntareṣvanyattu pūrvavat
vasuvaṃśe tu daṇḍasyāṅgulāṣṭāviṃśatirmitiḥ
yavādhikā jātimukhaṃ yavenādhikamaṅgulam
yavādhikāṅgulā jñeyā'ntarāleṣu mitiḥ pṛthak
śeṣaṃ tu pūrvavadvaṃśe nāthendre daṇḍasaṃmitiḥ
yavapādādhikā triṃśadaṅgulānāṃ śirontayoḥ
pādonatryaṅgulaṃ mānaṃ pṛthagantarasaptake
sapādamaṅgulaṃ mānaṃ khānimānaṃ tu mūlataḥ
ṣaṣṭhabhāgavihīnaṃ syātkaniṣṭhāparva madhyamam
aparaṃ pūrvavaddaṇḍe mahānandasya saṃmitiḥ
pādanyūnena pādena yavasyābhyadhikā bhavet
dvātriṃśadaṅgulānāṃ tacchirontau tryaṅgulau pṛthak
sapādāṅgulakaṃ jātimukhamantarasaptake
pṛthaksapādapādenābhyadhikaṃ mānamaṅgulam
mūlataḥ saptamāṃśonakaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
mitā khāniḥ paraṃ lakṣma pūrvoktaṃ tairudīritam
sapādāni catustriṃśadaṅgulāni mitirbhavet
yavārdhasahitā rudradaṇḍasyāntarasaptake
sārdhāṅgulaṃ pṛthaṅmānaṃ kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
khāniḥ parimitā śeṣaṃ pūrvavaṃśavadiṣyate
saptatriṃśadyavārdhenābhyadhikānyaṅgulāni tu
āditye daṇḍamānaṃ syātpādonaṃ tvaṅguladvayam
antareṣu pṛthaṅmānamaparaṃ rudravaṃśavat
manordaṇḍe sapādaikonacatvāriṃśadaṅgulam
yavādhikaṃ sapādenāṣṭamāṃśena yavasya ca
sahitaṃ mānamākhyātaṃ pādanyūnāṅgulatrayaiḥ
śiraḥprāntau pṛthagjātimukhe syānmānamaṅgulam
ṣoḍaśāṃśonapādenādhikaṃ randhrāṣṭake punaḥ
yavatrayaṃ pṛthaksārdhamantareṣu ca saptasu
pratyekaṃ yavapādena nyūnaṃ syādaṅguladvayam
mānaṃ lakṣaṇamanyattu bhavedādityavaṃśavat
yavasya sārdhapādābhyāṃ dvātriṃśāṃśe navādhikaiḥ
catuścatvāriṃśatā syātpādonairaṅgulairmitaḥ
daṇḍaḥ kalānidhau vaṃśe śirontau tryaṅgulau pṛthak
antareṣvaṅguladvaṃdvaṃ samādayavasaṃyutam
pratyekaṃ mānamākhyātaṃ lakṣmānyanmanuvanmatam
yavasyāṣṭamabhāgena sapādena samanvitaiḥ
aṣṭācatvāriṃśatā syātpādonaiḥ saṃmito'ṅgulaiḥ
aṣṭādaśāṅgule daṇḍaḥ sārdhaṃ tvaṅgulayordvayam
antareṣu pṛthaṅmānaṃ vedyamanyatkalānidheḥ
nātra trayodaśo vaṃśo nava pañcadaśāṅgulaḥ
iṣyate'lpāntaratvena nava saptadaśāṅgulaḥ
evaṃ pañcadaśaivaite vaṃśāsteṣāmime matāḥ
mādhuryaraktisaṃyuktā rāgābhivyaktihetavaḥ
yadidaṃ lakṣma śāstroktaṃ yacca deśīgataṃ matam
te dve rañjayituṃ śakte na manāṃsi kalāvidām
vaktre phūtkārarandhrasthe kasya vā vitatākṛteḥ
svararandhrāṇyāpnuyātāmapi dīrghatarau karau
antaraṃ svararandhrāṇāmuktamardhāṅgulaṃ ca yat
śāstreṇa tena kasyāpi svarasya vyaktirīritā
ye pūrvoktakramāḥ sapta svarāḥ sarigamādayaḥ
mānte'tra dṛśyate teṣāṃ nāsau kramaparikramaḥ
mūrchanārāgabhāṣādeḥ sudūrotsāritā kathā
kiṃcchiā!strakṛtāṃ prācāmācāryāṇāṃ mahātmanām
upālambho'pi doṣāyakiṃ tayā kathayā'pi naḥ
tadāstāmucyate kiṃtu kiṃciddeśīvidaḥ prati
māne pañcayave kasmāddṛśyate'tra yavo'dhikaḥ
saptāṅgulādivaṃśeṣu kathaṃ cordhvaṃ caturdaśāt
pūrvamānādhikāḥ santi te saptāṣṭa na vā yavāḥ
sārdhapañcayave māne lakṣma syādavyavasthitam
trayodaśādayo ye ca trayo vaṃśā nirākṛtāḥ
na tatra yuktileśo'sti yena tuṣyanti sūrayaḥ
alpāntaratvamuktaṃ yattadasārataraṃ punaḥ
vaṃśāntarāntaraistulyamantaraṃ teṣu dṛśyate
dvādaśārdhasvaranyūno yathaikādaśavaṃśataḥ
mudritaḥ svararandhraḥ syāttathā tasmāttrayodaśa
evaṃ caturdaśātpañcadaśo vaṃśāttu ṣoḍaśāt
vaṃśaḥ saptadaśo lakṣmāprasiddhamiti cenna tat
vaktuṃ taduktarītyā hi śakyaṃ teṣvapi lakṣaṇam
trayodaśāṅgulo vaṃśo viśvamūrtirudāhṛtaḥ
adhikaṃ yavapādena syāccatvāriṃśadaṅgulam
viśvamūrtau daṇḍamānaṃ tārādau suṣirāṣṭake
pratyekaṃ triyavī sārdhā mānamantarasaptake
aṅguladvitayaṃ mānaṃ pṛthagādityavatparam
yuktairyavena pādena dvācatvāriṃśadaṅgulaiḥ
yavasya cāṣṭamāṃśena sapādenādhikairmataḥ
daṇḍaḥ śrīśārṅgidevokto vaṃśe pañcadaśāṅgule
aṅgulatritayaṃ mānaṃ śiraḥprānte pradeśayoḥ
pratyekamantarāleṣu saptasvardhayavādhikam
aṅguladvitayaṃ mānaṃ manuvallakṣaṇaṃ param
yavasya sārdhapādena dvātriṃśāṃśayavādhikaḥ
ṣaṭcatvāriṃśatā pādanyūnaiḥ syādaṅgulairmitaḥ
daṇḍaḥ saptadaśe vaṃśe'ntareṣu tvaṅguladvayam
pṛthaksadviyavaṃ mānaṃ syātkalānidhivatparam
evaṃm prasiddhalakṣmāṇo rāgādivyaktihetavaḥ
trayodaśādayo vaṃśā niṣidhyante mudhā paraiḥ
api pañcayavaṃ mānaṃ vaṃśeṣvaṣṭādaśasvapi
vyaktaṃ pragalbhate vaktuṃ sūriḥ śrīkaraṇāgraṇīḥ
tasmāddeśyanusāreṇa lakṣyalakṣaṇatattvavit
śārṅgadevo'nyathā vaṃśasvarūpaṃ pratyapādayat
aṅgulaṃ nibabandhāsau siddhaṃ gaṇitaśāstrataḥ
na hyaṅgulaṃ pañcayavaṃ dṛśyate śāstralokayoḥ
aṅgulaṃ nistuṣaiḥ ṣaḍbhistiryagbhiḥ syādyavodaraiḥ
dakṣiṇasya karasya syātkhānimāne kaniṣṭhikā
na sthūlā na kṛśā'tyantaṃ gṛhyate kiṃtu madhyamā
mūlaśabdo'nvayaṃ yāti madhyamenātra parvaṇā
samā sarvatra khāniḥ syādviṣamaḥ svarabhaṅgakṛt
caturdaśāṅgulo daṇḍa ekavīrasya dṛśyate
tacchiraḥprāntayormānamaṅguladvitayaṃ pṛthak
mānaṃ jātimukhākhye syātphūtkārasuṣire'ṅgulam
tārarandhraṃ tato'dhastādaṅgulāntaritaṃ matam
ṣoḍaśāṃśādhikaṃ tasya mānamardhāṅgulaṃ viduḥ
tadadho'dhaśca tāvanti sapta randhrāṇi kalpayet
teṣvaṣṭāsūrdhvarandhrāṇi sapta syuḥ svarasiddhaye
antimaṃ vāyurandhraṃ syādantarālāni sapta ca
pṛthagardhāṅgulānyeṣāṃ garbharandhraṃ tu saṃmitam
mūlataḥ pañcamāṃśena kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
khānistaducyate deśyāṃ pūrvoktoktasvarodayaḥ
trayodaśāpare tārarandhrajātimukhāntare
ekaikāṅgulavṛddhyā syurācaturdaśa vaṃśataḥ
ubhāpatau daṇḍamānaṃ bhavetpañcadaśāṅgulam
ekavīravadanyattu lakṣma tripuruṣe punaḥ
daṇḍaḥ sārdhaiḥ ṣoḍaśabhiḥ sayacārdhairmito'ṅgulaiḥ
saptāntarāṇyadhastārātpṛthaksārdhaistribhiryavaiḥ
mitāni lakṣaṇaṃ śeṣaṃ pūrvavaṃśavadiṣyate
daṇḍaścaturmukhe sārdhāṣṭādaśāṅgulasaṃmitaḥ
pṛthaksaptāntarālāni caturbhiḥ sāṅghribhiryavaiḥ
mitāni pūrvavaccheṣaṃ pañcavaktre tu saṃmitiḥ
daṇḍaśca yavayugmenābhyadhikāṅgulaviṃśatiḥ
saptānāmantarālānāṃ pṛthakpañcayavā mitiḥ
anyattu pūrvavallakṣma daṇḍamānaṃ tu ṣaṇmukhe
aṅgulānāṃ yavārdhānāṃ dvāviṃśatirudīritā
sārdhapañcayavaṃ mānaṃ pṛthagantarasaptake
śeṣaṃ tu pūrvavadvaṃśe munau daṇḍamitiḥ punaḥ
trayoviṃśatyaṅgulānāṃ sārdhayā'ntarasaptake
pratyekamaṅgulaṃ mānaṃ śeṣaṃ pūrvavadiṣyate
vaṃśe vasau daṇḍamānaṃ caturbhiradhikā yavaiḥ
pañcaviṃśatirākhyātā'ṅgulānāmantarāṇi tu
pṛthaksaptayavāni syuḥ śeṣaṃ pūrvoktamiṣyate
nāyendradaṇḍamānaṃ syātsapādā saptaviṃśatiḥ
aṅgulānāmantarāṇi syuḥ sapādāṅgulāni tu
pratyekaṃ mūlataḥ ṣaṣṭhāṃśonamadhyamaparvaṇā
kaniṣṭhāy mitā khāniranyallakṣma tu pūrvavat
mānaṃ mahānandadaṇḍe triṃśadaṅgulakaṃ mitam
pṛthaksārdhāṅgulāni syurantarālāni sapta ca
nāyendravatparaṃ lakṣma rudre daṇḍamitiḥ punaḥ
sapādāni trayastriṃśadaṅgulānyantareṣu tu
pratyekaṃ mānāmākhyātaṃ pādanyūnāṅguladvayam
randhreṣvaṣṭasu tārādiṣvaṣṭamāṃśasamanvitam
aṅgulārdhaṃ pṛthaṅmānaṃ khānermānaṃ tu mūlataḥ
saptamāṃśavihīnaṃ syātkaniṣṭhāparva madhyamam
pūrvoktamanyadāditye vaṃśe daṇḍastu kathyate
aṣṭamāṃśādhikaiḥ pañcatriṃśatā saṃmito'ṅgulaiḥ
antareṣvaṣṭamāṃśonamaṅguladvitayaṃ pṛthak
mānaṃ khānau tvaṣṭamāṃśanyūnamāmūladeśataḥ
kaniṣṭhāmadhyapūrvoktamaparaṃ rudravaṃśavat
ṣoḍaśāṃśonitaiḥ sārdhaiḥ saptatriṃśanmitāṅgulaiḥ
mito daṇḍo viśvamūrtāvantareṣvaṅguladvayam
ṣoḍaśāṃśādhikaṃ māne pratyekaṃ madhyaparvaṇā
kaniṣṭhāyā mitā khāniḥ śeṣamādityavaṃśavat
manau daṇḍastu pādonaikacatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ
mitaḥ śiraḥ pṛthakprāntadeśau sārdhāṅguladvayau
pratyekamantarāleṣu sapādadvyaṅgulā mitiḥ
viśvamūrtivadanyattu lakṣma śrīśārṅgiṇoditam
vaṃśāścaturdaśaivaivaṃ proktāḥ soḍhalasūnunā
nātaḥ paraṃ tu vaṃśānāmīdṛśāmasti saṃbhavaḥ
teṣu randhrāṅgulīprāptirna kasyāpi hi dṛśyate
atimandradhvanitvācca na te tattvavidāṃ matāḥ
gatānugatikatvena tvekavīrādayastrayaḥ
kathitā na tu teṣvasti raktimādhuryadhuryatā
caturmukhādayastasmādekādaśa manoharāḥ
svamate'bhyupagamyante vaṃśāḥ soḍhalasūnunā
śārṅgadevo'nyamāṅgena vaṃśarūpaṃ nyarūpayat
tiryagyavodaraiḥ sārdhaiścaturbhirnistuṣairiha
aṅgulaṃ tena pūrvoktarītyā'rabhyaikavīrataḥ
santi dvāviṃśatirvaṃśaviśeṣāsteṣu cakṣmahe
vaṃśaśreṇīmimāmāha niḥśaṅkonupamābhidhām
ekavīre daṇḍamānaṃ syātṣoḍaśabhiraṅgulaiḥ
sārdhena yavapādenābhyadhikaistacchirontayoḥ
sārdhāṅguladvayaṃ mānaṃ pratyekaṃ parikīrtitam
sapādamaṅgulaṃ jātimukhe randhrāṣṭake punaḥ
pṛthaktṛtīyabhāgonamaṅgulaṃ mānamiṣyate
ardhāṅgulāni pratyekamantarālāni sapta ca
mūlataḥ pañcamāṃśonakaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
mitā khānirbhavettārarandhrajātimukhāntaram
ekavīrādisaṃjñābhiḥ sarvavaṃśeṣu veditam
aṣṭamāṃśavihīnena yavārdhenādhikairbhavet
aṅgulaiḥ saptadaśabhirdaṇḍamānamumāpatau
ekāṅgulādhikastasmāddaṇḍastripuruṣe mataḥ
anayorvaṃśayoḥ śeṣaṃlakṣma syādekavīravat
mānaṃ syādyavapādonavihīnāṅgulaviṃśatiḥ
caturmukhasya daṇḍasyāntarāleṣvardhamṅgulam
aṣṭamāṃśādhikaṃ mānaṃ pṛthaganyattu pūrvavat
sadvātriṃśāṃśapādonadviyavādhikayā mitaḥ
daṇḍo'ṅgulaikaviṃśatyā pañcavaktrasya kīrtitaḥ
aṅgulasya tribhiḥ pādaiḥ pādonairantarāṇi tu
mitāni sapta pratyekaṃ pūrvavallakṣaṇaṃ param
sārdhatrayoviṃśatiḥ syādaṅgulānāṃ yavādhikā
mānaṃ ṣaṇmukhadaṇḍasya pādonaṃ tvaṅgulatrayam
pṛthakśirontayormānamantareṣu tu saptasu
yavapādādhikaṃ mānaṃ pṛthakpādonamaṅgulam
śeṣaṃ tu pūrvavadvaṃśe munau syāddaṇḍasaṃmitiḥ
yavapādonapādonāṅgulaṣaḍviṃśatirmatā
aṅgulaṃ yavapādena nyūnamantarasaptake
pratyekaṃ mānamākhyātaṃ śeṣaṃ ṣaṇmukhavaṃśavat
vasau vaṃśe yavārdhena dvātriṃśāṃśayujā'dhikā
syātsaptaviṃśatiḥ sārdhāṅgulānāṃ daṇḍasaṃmitiḥ
sapādena tu pādena dvātriṃśāṃśayutena ca
yavasyābhyadhikaṃ mānamantareṣvaṅgulaṃ pṛthak
śeṣaṃ tu munivaddaṇḍe nāthendrasya tu saṃmitiḥ
yavāṣṭamāṃśasahitairekonatriṃśadaṅgulaiḥ
sārdhapādādhikairuktā pṛthaktu suṣirāṣṭake
tārādau yavayuktenārdhāṅgulena mitirbhavet
antareṣu pṛthaṅmānamaṣṭamāṃśāhdikāṅgulam
śeṣaṃ tu pūrvavaddaṇḍe mahānandasya saṃmitiḥ
uktā yavāṣṭamāṃśonāṅgulaikatriṃśadiṣyate
sapādāvantarāleṣu pratyekaṃ mānamucyate
sapādamaṅgulaṃ śeṣaṃ pūrvokaṃ śārṅgiṇoditam
aṅgulāni trayastriṃśadaṣṭamāṃśayutāni tuā!ṣṭamāṃśayuktāni rudre daṇḍamitirbhavet
yuktaṃ sārdhena pādenāṅgu lamantarasaptake
pratyekaṃ mānamākhyātaṃ khānermānaṃ tu mūlataḥ
ṣaṣṭhāṃśonaṃ madhyaparva kaniṣṭhāyāḥ prakīrtitam
śeṣaṃ prāgvadathā''ditye syātpañcatriṃśatāṅgulaiḥ
yavāṣṭamāṃśasahitairdaṇḍamānamathāntaram
sārdhāṅgulakamekaikaṃ khānimānaṃ tu kīrtitam
mūlataḥ saptamāṃśonaṃ kaniṣṭhāparva madhyamam
prāgvatparam viśvamūrtau vaṃśe daṇḍasya saṃmitiḥ
yavāṣṭamāṃśasahitaiḥ syātsaptatriṃśatā'ṅgulaiḥ
sārdhapādādhikaiḥ śīrṣaṃ prāntau tryaṅgulakau pṛthak
antareṣvaṣṭamāṃśonāhdikaṃ sārdhāṅgulaṃ pṛthak
mānaṃ khānestvaṣṭamāṃśanyūnamāmūlato matam
madhyaparva kaniṣṭhāyāḥ pūrvoktaṃ śeṣamiṣyate
daṇḍamānaṃ manorekonacatvāriṃśatāṅgulaiḥ
sapādairaṣṭamāṃśena yavasya sahitairapi
pādonamaṅguladvaṃdvaṃ pṛthagantarasaptake
mānaṃ khānistu mātavyā kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
pūrvoktamaparaṃ sārdhaikacatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ
yuktairyavasya pādonapādadvaṃdvena saṃmitiḥ
daṇḍe pañcadaśasya syāttataḥ sārdhayavatrayā
pratyekamaṣṭarandhrī syādantareṣvaṅguladvayam
aṣṭamāṃśonitaṃ mānaṃ pratyekaṃ manuvatparam
kalānidhau sapādaiḥ syāttricatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ
yavādhikairdaṇḍamānamantarāleṣu saptasu
pratyekamaṅguladvaṃdvaṃ sapādaṃ pūrvavatparam
daṇḍo'ṣṭādaśavaṃśasyāṣṭācatvāriṃśatāṅgulaiḥ
yavānvitaiḥ sapādena sapādenādhikairmitaḥ
pratyekaṃ ṣoḍaśāṃśonasārdhāṅgulayugaṃ matam
pramāṇamantarāleṣu paraṃ pūrvavadiṣyate
daṇḍe tvekonaviṃśasya sāṅghri pañcāśadaṅgulam
yavenābhyadhikaṃ mānamantareṣu tu saptasu
pratyekaṃ ṣoḍaśāṃśonādhikaṃ sārdhāṅguladvayam
prāgvatparaṃ muralyāstu daṇḍamānaṃ yavādhikam
dvāpañcāśadbhavetsārdhāṅgulānāmantarāṇi tu
pādonatryaṅgulāni syuḥ pratyekaṃ pūrvavatparam
ekaviṃśe daṇḍamānaṃ pañcapañcāśadaṅgulam
sapādaṃ ṣoḍaśāṃśenābhyadhikaṃ yavasaṃyutam
aṅgulānyantarāṇi syuḥ pratyekaṃ pūrvavatparam
daṇḍamānaṃ śrutinidhāvaṣṭāpañcāśadaṅgulam
sārdhaṃ yavādhikaṃ tasya tvantareṣvaṅgulatrayam
sapādaṣoḍaśāṃśonādhikaṃ mānaṃ pṛthaṅmatam
pūrvoktamaparaṃ lakṣma śārṅgadevena kīrtitam
sarveṣāmapi vaṃśānāṃ piṇḍaḥ sārdhayavo bhavet
raktimādhuryavirahātpañcavaktrādadhastanāḥ
caturmukhādayo vaṃśā neṣṭāḥ śrīśārṅgisūriṇā
deśīvaṃśeṣu sarveṣu mudritātpūrvavaṃśataḥ
uttaro mudrito vaṃśaḥ svarārdhenādhiko bhavet
vaṃśānāmalpamānānāṃ sarvatrottaratā matā
svarārdhaṃ syādūrdhvatayā dakṣiṇasya kaniṣṭhayā
atastasyā mudritāyāṃ pūrvavaṃśasya jāyate
uttaro mudrito vaṃśaḥ pūrvatulyasvarodayaḥ
uddhṛtāṅgulivṛddhau tu tasmādapyuttarottare
milanti mudritā vaṃśā yathāsaṃkhyaṃ purātanaiḥ
svaroday'pyaṅgulayaḥ śātrīye laukike tathā
yaṃśe tulyaprakārāḥ syuriti śrīśārṅgiṇoditam
ekasvarāṇi randhrāṇi saṃnidhau vyavadhāvapi
milanti sarvavaṃśānāmiti brūte harapriyaḥ
mānahīnaṃ tu yadrandhraṃ khānirvā yatra tādṛśī
na tadrandhraiḥ svajātīyairmilanti svarabhaṅgataḥ
caturdaśādivaṃśānāmāvaṃśādekavīrataḥ
idānīṃ tādṛśīṃ vaṃśasvarūparacanāmimām
śārṅgadevaḥ samācaṣṭe śivānugrahaśuddhadhīḥ
vaṃśapaddhatireṣā ca śārṅgavidvābhidhīyate
aṅgulaṃ ṣaḍyavaṃ cātra randhrādimitaye matam
ekavīre daṇḍamānaṃ sapādadvādaśāṅgulam
yavārdhenādhikaṃ tasya śirontau dvyaṅgulau pṛthak
mukharandhre'ṅgulaṃ mānaṃ tārādau suṣirāṣṭake
pratyekamaṅguladalaṃ teṣāṃ tvantarasapteke
yaddvayaṃ pṛthaṅmānamuktaṃ śrīśārṅgisūriṇā
sarvavaṃśeṣu tārasya mukharandhrasya cāntare
ekavīrādisaṃjñābhirvijñeyā'ṅgulasaṃmitiḥ
umāpatau tripuruṣe caikaikāṅgulavardhitam
daṇḍamānaṃ paraṃ lakṣma tvekavīravadiṣyate
caturmukhe daṇḍamānaṃ pādanyūnayavādhikaiḥ
aṅgulaiḥ pañcadaśabhiḥ sārdhairasyāntareṣu tu
sapādadviyavī mānaṃ pṛthaganyattu pūrvavat
sapādaiḥ saptadaśabhiḥ pādanyūnayavādhikaiḥ
aṅgulairdaṇḍamānaṃ syātpañcavaktre'ntareṣu tu
ṣoḍaśāṃśādhikā mānaṃ pādonatriyavī pṛthak
śeṣaṃ tu pūrvavaddaṇḍe ṣaṇmukhasya tu saṃmitiḥ
yuktā yavena sārdhenāṣṭamāṃśarahitena ca
ekonaviṃśatiḥ proktā'ṅgulānāmantareṣu tu
yavasya sārdhapādābhyāṃ yuktamardhāṅgulaṃ pṛthak
pūrvoktamaparaṃ lakṣma daṇḍe tu syānmitirmuneḥ
aṅgualirekaviṃśatyā sārdhapādadvayādhikaiḥ
yavasya cāṣṭamāṃśena sapādena samanvitaiḥ
sapādayavapādena dvātriṃśāṃśayutena ca
yuktamantaramānaṃ syātpṛthakpādonamaṅgulam
śeṣaṃ tu pūrvavallakṣma jñeyaṃ vaṃśe vasau punaḥ
aṣṭamāṃśavihīnena yavenādhikayā bhavet
caturviṃśatyaṅgulānāṃ caraṇanyūnayā mitiḥ
pṛthagaṣṭāsu randhreṣu sapādatriyavī mitiḥ
pratyekamantarāleṣu sāṣṭamāṃśacavādhikam
pādonamaṅgulaṃ mānamaparaṃ lakṣma pūrvavat
sapādayavasaṃyuktā'ṅgulaṣaḍviṃśatirbhavet
mānaṃ nāthendradaṇḍasyāntarāleṣu tu saptasu
aṣṭamāṃśādhikaṃ mānamaṅgulaṃ pūrvavatparam
yavṣṭāamāṃśasahitā sārdhāṣṭāviṃśatirmatā
aṅgulānāṃ daṇḍamānaṃ mahānande'ntareṣu tu
sapādamaṅgulaṃ sārdhayavapādādhikaṃ pṛthak
prāgvatparaṃ rudradaṇḍe tvaṅgulānāṃ yavādhikā
ekatriṃśanmitā mānamatha sārdhayavatrayā
pratyekamaṣṭarandhrī syādantarāleṣu saptasu
sārdhāṅgulaṃ pṛthaṅmānaṃ pūrvoktaṃ śeṣamiṣyate
daṇḍasya mānamāditye syāccatustriṃśadaṅgulam
yavena ca sapādena dvātriṃśāṃśayujā'dhikam
dvātriṃśāśonapādābhyāṃ yavasya sahitaṃ pṛthak
pādonamaṅguladvaṃdvaṃ mānamantarasaptake
prāgvatparaṃ viśvamūrtau syātsaptatriṃśadaṅgulam
daṇḍamānaṃ yutaṃ sārdhayavapādadvayena ca
pratyekamantarāleṣu tvaṅguladvitayaṃ matam
yavasya sārdhapādenābhyadhikaṃ pūrvatparam
daṇḍo yavāṣṭamāṃśena sapādena samanvitaiḥ
catuścatvāriṃśatā syādaṅgulaiḥ saṃmito manoḥ
sārdhāṅguladvayamitau śiraḥprāntau matau pṛthak
sādhena ṣoḍaśāṃśena yavasyābhyadhikaistribhiḥ
pādonairaṅgulairmānamantarāleṣu saptasu
pūrvoktaṃ lakṣaṇaṃ śeṣamavocatkaraṇāgraṇīḥ
khāniḥ sarveṣu vaṃśeṣu kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
mūlena saṃmitā kāryetyuktaṃ soḍhalasūnunā
sarvamanyattu vaṃśānāṃ deśīśāstrabhuvāṃ samam
ekavīrādayo'trāpi trayaḥ prāgvanna saṃmatāḥ
dhātūnvṛttitrayaṃ tattvānugataudhāṃśca yānpurā
vādyānyāśrāvaṇādīni vīṇāyāṃ yānyavādiṣam
geyaṃ śrutisvaragrāmamūrchanādi ca yanmatam
tatsarvaṃ vaṃśavādye'tra viśeṣeṇopadarśayet
vaṃśavīṇāśarīrāṇi trayo'mī svarahetavaḥ
lalito madhuraḥ snigdhasteṣu vaṃśaḥ praśasyate
vaṃśavīṇāśarīrāṇāmekībhāvena yo dhvaniḥ
tatra raktiviśeṣasya pramāṇaṃ vibudhā viduḥ
adhvanyānāṃ pravāseṣu kāminīnirjiteṣu ca
śokārteṣu prayuñjīta mṛdumadhyalayadhvanim
vaṃśaṃ yuñjīta śṛṅgāre drutādilalitadhvanim
kampitasphuritadhvānaṃ vaṃśaṃ drutalayāśrayam
krodhābhimānayoḥ kuryānmataṅgeneti kīrtitam
snigdhatā ghanatā raktivyaktiḥ pracuratā dhvaneḥ
lālityaṃ komalatvaṃ ca nādānuraṇanaṃ tathā
tristhānatvaṃ śrāvakatvaṃ mādhuryaṃ sāvadhānatā
dvādaśeti guṇāḥ proktāḥ phūtkāre sūriśārṅgiṇā
tatra śabdaguṇeṣvevaikādaśa proktalakṣaṇāḥ
phūtkṛteḥ sāvadhānatvaṃ nyūnatādhikyavarjanam
iti dvādaśa phūtkāraguṇāḥ
phūtkātro yamalaḥ stokaḥ kṛśaḥ skhalita ityamī
phūtkāradoṣā yamalaṃ bruvate pratiphūtkṛtim
evamanvarthanāmatvānnocyate lakṣaṇaṃ pṛthak
kapilastumbakī kākī saṃdaṣṭaścāvyavasthitaḥ
pañceti phūtkṛterdoṣānaparānūcire pare
yaḥ kaphopahatādvaktrādvisvaraḥ sphuṭito bhavet
kapilo'sau tumbudhvānaprāyaḥ proktastu tumbakī
tāranyūnatayā kākasvaraḥ kākīti kathyate
alpaḥ saṃdaṣṭavadbhāti yo'sau saṃdaṣṭa ucyate
ūno'dhiko vā yo rūkṣaḥ kathyate so'vyavasthitaḥ
kaṇṭhasya guṇadoṣā ye puroktāsteṣu kecana
phūtkāre'pi yathāyogaṃ yojanīyā manīṣibhiḥ
iti daśa phūtkāradoṣāḥ
aṅgulīsāraṇābhyāsaḥ susthānatvaṃ surāgatā
surāgavyaktimādhuryānvitā vegādgatāgate
gītavādanadakṣatvaṃ gātṝāṃ! sthānadāyitā
taddoṣācchādanaṃ mārgadeśīrāgeṣu kauśalam
nā!vadapasthāne rāgodbhūtipragalbhatā
vāṃśikasya guṇānetānvakti śrīkaraṇāgraṇīḥ
iti vāṃśikaguṇāḥ
mithyāprayogabāhulyametadguṇaviparyayaḥ
iṣṭasthānānavāptiśca śirasaḥ kampanaṃ tathā
vāṃśikasyeti doṣāḥ syurvarjanīyāḥ prayatnataḥ
iti vāṃśikadoṣāḥ
ekaḥ syādvāṃśiko mukhyaścatvāro'syānuyāyinaḥ
vāṃśikānāmiti prāyastajjñairvṛndaṃ nigadyate
iti vāṃśikavṛndam
adhunā mugdhabodhārthamudāharaṇamātrataḥ
vaṃśe deśīstharāgāṇāṃ keṣāṃcidvādanaṃ bruve
madhyamaṃ sthāyinaṃ kṛtvā tṛtīye kampite svare
vilambite dvitīye'tha sthāyini nyasyate yadā
svasthānaṃ prathamaṃ proktaṃ madhyamādestadā budhaiḥ
tṛtīyakampanādūrdhvaṃ caturthaṃ pañcamaṃ tataḥ
turyasvaraṃ dvitīyaṃ ca kṛtvā nyāso grahe yadā
tadā dvitīyaṃ svasthānaṃ śārṅgadevena kīrtitam
caturthasvaramāhatya sthāyinaṃ tatparaṃ tataḥ
samuccārya svaraṃ turyaṃ pañcamaṃ tu vilambya ca
ṣaṣṭhaṃ ca pañcamaṃ kṛtvā dvitīyaṃ ca grahe yadā
nyāsastadā tṛtīyaṃ syātsvasthānamiti tadvidaḥ
grahadvitīyaturyāṃśca pañcamaṃ saptamaṃ tataḥ
kṛtvā'ṣṭamaṃ bilambyātha dvitīyaṃ tatparaṃ tataḥ
dvitīyaṃ saptamaṃ kṛtvā pañcamaṃ ca caturthakam
dvitīyaṃ ca grahe nyāsaḥ svasthānaṃ turyamiṣyate
dṛśyate madhyamādestu graho vaṃśeṣu mudritaḥ
iti madhyamādiḥ
ṣaḍje grahe mamāhatya ṣaḍjaṃ kṛtvā hatau rimau
pamāndolya prakamyāpi pamagāṃ dviḥ prayujya ca
āndolya maṃ prakampyāpi laghuṣaḍjaṃ vidhāya ca
kampayitvā rimau dvitrānvārānāvartya ṣaḍjagau
sthāyinyāsādhbavedādyaṃ svasthānaṃ mālavaśriyaḥ
ādyasvasthānavidhinā vidhāya svarapañcakam
niṃ vilambyāvarohī cetpūrvaḥ svasthānagaḥ kṛtaḥ
tadā dvitīyaṃ svasthānaṃ dhāntamāndolya saptamam
āhatya ca dvitīyasya svasthānasyāvarohaṇam
kṛtaṃ yatra tṛtīyaṃ tatsvasthānamuditaṃ budhaiḥ
āhatya maṃ dviguṇasaṃ kṛtvā riṃ tatparaṃ tataḥ
taṃ saṃ procya nimāhatya vilambya punarapyamum
kṛtvā tṛtīyaṃ svasthānāvarohī kriyate yadā
tadā caturthaṃ svasthānamākhyātaṃ mālavaśriyaḥ
ṣaḍjo'nyo vā svaro vaṃśe graho'syā mudritaḥ svaraḥ
prakallpya tasya ṣaḍjatvaṃ pareṣāmṛṣabhāditam
lakṣmedaṃ yojayetsarvamityuktaṃ sūriśārṅgiṇā
iti mālavaśrīḥ
sthāyinaṃ madhyamaṃ kṛtvā kampayitvā paraṃ svayam
turyaṃ vilambya kṛtvā ca tṛtīyaṃ taṃ drutāhatam
vidhāya taṃ punaḥ procya grahanyāsena jāyate
svasthānaṃ prathamaṃ toḍyāḥ proktaṃ munivarairiti
prāksvasthānavadāruhya pañcamādavaruhyate
sthāyisvarāntaṃ yatrādaḥ svasthānaṃ syāddvitīyakam
prāgvā ṣaṣṭhamārohāvarohī ca grahāvadhiḥ
asyāstṛtīye svasthāne caturthe tvaṣṭamāvadhau
ārohiṇyavarohī syātpūrvavattadvidāṃ mataḥ
mudritastu grahaḥ prokto lakṣye syāllakṣmavedibhiḥ
iti toḍī
madhyamaṃ grahamāsthāya prāñcaṃ procya tato graham
sadvitīyaṃ kampayitvā tṛtīyaṃ sacaturthakam
laghūkṛtya tṛtīyaṃ coccāryā''hatya ca taṃ tataḥ
prācīnaṃ svaramuccārya sthāyini nyasyate yadā
bhavedbaṅgālarāgasya svasthānaṃ prathamaṃ tadā
ārohī pañcamāntaḥ sthātsvasthāne'syādvitīyake
saptamāntastṛtīye syātturye syādaṣṭamāvadhi
prākprāgvadavarohī syātsvasthāne tūttarottaram
lakṣye tu sarvavaṃśastho dvitīyo'sya graho mataḥ
iti baṅgālaḥ
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā prāñcaṃ taṃ ca tṛtīyakam
punaḥ prāñcaṃ vidhāyātha kampayitvā tṛtīyakam
vilambya cā''hataṃ kṛtvā dvitrivāraṃ dvitīyakam
grahe nyāsādbhairavasya svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
dvitīye pañcamāntaḥ syādāroho'tha tṛtīyake
ṣaṣṭhontaḥ saptamānto vā caturthe tvaṣṭamāvadhiḥ
pare pare'varohī syātsvasthāne pūrvapūrvavat
dvitīyo'tra svaraḥ sthāyī sarvavaṃśeṣu dṛśyate
iti bhairavaḥ
sthāyinaṃ dviguṇaṃ ṣaḍjaṃ kṛtvā'rdhaṃ vādayettataḥ
pūrvaṃ grahaṃ dvitīyaṃ ca tṛtīyamatha vādayet
atha dvitīyamāgatya nyasyate sthāyini svare
yadā varāṭyāḥ svasthānaṃ prathamaṃ jāyate tadā
iha bhairavavatkāryaṃ svasthānatritayaṃ param
svasthānaprakriyaiṣaiva jñeyā rāgāntareṣvapi
dvitīyo'syāḥ svaro lakṣye grahatvenopalakṣyate
iti varāṭī
ṛṣabhe sthāyini prāñcaṃ kampayitvā'rdhamasya ca
kṛtvā grahaṃ dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ tadadhaḥ svaram
grahametya tataḥ prāñcaṃ prakampyoktārdhamasya ca
grahe nyāsena garjaryāḥ svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
tṛtīyo dṛśyate prāyo graho'syāṃ lakṣyagocare
iti gurjarī
ṣaḍje grahe dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ sakṛdāhṛtam
vegātkṛtvā'tha turyaṃ ca tṛtīyaṃ tadadhastanam
uktvā tṛtīyaturyau ca tṛtīyaṃ tadadhastanam
grahe nyāso vasantasya svasthāne prathame bhavet
tṛtīyastvasya vaṃśeṣu sthāyitvenopalabhyate
iti vasantaḥ
sthāyini dviguṇe ṣaḍje tadardhaṃ laghu vādayet
tatastatsakṛdāhatya grahaṃ tasmāttṛtīyakam
turyaṃ coktvā tṛtīyaṃ ca sakṛdāhatya tatparam
drutaṃ kṛtvā pañcamaṃ tu vilambyāsmādadhastanau
laghūkṛtya grahe nyāsaḥ svasthāne prathame bhavet
dhannāsyā dṛśyate vaṃśe syāddvitīyasvaro grahaḥ
iti dhannāsī
tameva sthāyinaṃ kṛtvā dvitīyaṃ vādayeddrutam
laghū grahadvitīyau ca kṛtvā tābhyāṃ paraṃ svaram
vilambya sphuritaṃ tu dvirvidhyātpañcamaṃ tataḥ
adharāṃstrīnkramāduktvā sthāyini nyasyate yadā
deśyāstadā''dyaṃ svasthānaṃ dvitīyo'syā graho jane
iti deśī /
gāndhāre sthāyini procya dvitīyaṃ ca tṛtīyakam
turyaṃ vilambya tatprāñcaṃ kṛtvā spṛṣṭvā dvitīyakam
dīrghīkṛtya tṛtīyaṃ coktvā dvitīyaṃ grahasvare
nyāso yadā syātsvasthānaṃ deśākhyāyāstadā''dimam
mudrito'syā graho vaṃśe lakṣyate lakṣyavedibhiḥ
iti deśākhyā
grahaṃ dviguṇasaṃ kṛtvā pūrvaṃ spṛṣṭvā tṛtīyakam
kṛtvā spṛṣṭvā grahaṃ procya tatparaṃ sphuritau vadet
dvistrirvā grahatatpūrvo nyasyate kampite grahe
yadā ḍombakriyaḥ proktaṃ svasthānaṃ prathamaṃ tadā
sā bhūpālī śrutā loke dvitīyaṃ grahamāśritā
iti ḍombakrīḥ
dhaivate sthāyitāṃ nīte dviruccārya paraṃ laghum
taṃ cātha prāñcamasyārdhaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vidhāya tam
vilambya kampayitvā'rdhaṃ tasyā''hatya ca tanmuhuḥ
pūvaṃ prakampya tasyārdhaṃ dīrghīkṛtya grahaṃ vrajet
athordhapreritau pūrvagrahau kṛtvā dvitīyakam
procya spṛṣṭvā grahaṃ tasmātparaṃ procya prakampya tu
tṛtīyaṃ grahapāścātyagrahau tūccārayenmuhuḥ
tatastṛtīyamākampya vilambya tadadhastanam
īṣadviramya spṛṣṭvā ca dvitīyaṃ nyasyate grahe
yadā tadā''dyaṃ svasthānaṃ velāvalyāḥ prakīrtitam
tṛtīyagrahatā tvasyā dṛśyate vaṃśagocare
iti velāvalī
pañcamaṃ grahamāsthāyā''rohiṇā pañcamaṃ tataḥ
gatvā vilambya taṃ tasmādadharaṃ drutatāṃ nayet
tato'dhaḥ sthaṃ drāghayitvā spṛṣṭvā ca drāghitātparam
tatparaṃ dīrghatāṃ nītvā punaḥ procyāvarohiṇā
tasmādetya grahanyāse svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
rāge prathamamañjaryāṃ dvitīyo'syā graho jane
iti prathamamañjarī
sthāyino'rdhātsamāruhya tṛtīyādicatuḥsvarīm
kampayitvā vilambyāpi ṣaṣṭhaturyaṃ vidhāya ca
etya pañcamametasmādgrahāntamavaruhya ca
grahārdhaṃ grahapūrvaṃ ca gatvā spṛṣṭvā grahaṃ tataḥ
dvitīyaṃ kampitaṃ kṛtvā tṛtīyaṃ sphuritaṃ tataḥ
sthāyini syasyate yatra svasthānaṃ syāttadā''dimam
āḍīkāmodikāyāḥ syāddvitīyagrahatā jane
ityāḍīkāmodī
sthāyini dviguṇe ṣaḍje dvirāhatya tṛtīyakam
triścaturvā tataḥ spṛṣṭvā grahaṃ pūrvamudīrya ca
kampite sthāyini nyāsātsvasthānaṃ prathamaṃ bhavet
rāge śuddhavarāṭyāṃ sā dvitīyasthāyikā jane
iti śuddhavarāṭī
tameva sthāyinaṃ kṛtvā taṃ tadardhaṃ dvirāhatam
dvistrirvoktvā'tha dvitīyaṃ kampayitvā vilambya ca
āhatya dviścaturvā'smātparaṃ kṛtvā laghuṃ graham
uktvā grahārdhapūrve tu dīrghīkṛtya grahe yadā
nyasyate śuddhanaṭṭāyāḥ svasthānaṃ prathamaṃ tadā
vaṃśeṣvasyāmapi prāyo dvitīyo dṛśyate grahaḥ
iti śuddhanaṭṭā
grahaṃ dviguṇasaṃ procya tadardhaṃ ca dvitīyakam
vilambite tṛtīye'tha dvitīyaṃ drutatāṃ nayet
grahārdhe ca sthirībhūya kampayitvā grahaṃ tataḥ
parau svarau drutīkṛtya laghūkṛtya paraṃ grahe
nyāse kṛte rāmakṛteḥ svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
dvitīyasvaramevāsyā vaṃśe vīkṣāmahe graham
iti rāmakrīḥ
tasminneva grahe kṛtvā tṛtīyaṃ ca dvitīyakam
grahārdhaṃ drutamuccārya spṛṣṭvā pūrvaṃ grahasya ca
ardhaṃ procya viramyātha pūrvaṃ spṛṣṭvā tṛtīyakam
laghūkṛtya laghoḥ pūrvau spṛṣṭvā'tha sthāyinaḥ parau
laghūkṛtya drutaṃ kṛtvā dvitīyaṃ nyasyate graha
yadā tadā gauḍakṛterbhavetsvasthānamādimam
dvitīyo'syāmapi prāyo graho lakṣyeṣu dṛśyate
iti gauḍakrīḥ
dhaivate sthāyini prāñcaṃ grahaṃ grahatṛtīyakam
turyaṃ kṛtvā tamāhatya dvitīyaṃ kampayettataḥ
avaruhya tṛtīyādikrameṇa caturaḥ svarān
grahanyāsāddevakṛterādyaṃ svasthānamādiśet
tṛtīyagrahatāṃ tvasyāḥ paśyāmo vaṃśagocare
iti devakrīḥ
dhaivataṃ grahamāsthāya tṛtīyādavaruhya ca
svaratrayaṃ viramyātha grahaṃ paramatha graham
pūrvaṃ kṛtvā tamāhatya grahanyāsena jāyate
svasthānamādyaṃ bhairavyāstṛtīyo'syā graho jane
iti bhairavī
sthāyini dviguṇe ṣaḍje'dhastṛtīyaṃ vidhāya ca
adhastanaṃ prakampyātha vilambya sthāyinaṃ tataḥ
prācīnaṃ laghutāṃ nītvā dvistrirvā''hatya taṃ graham
laghūkṛtyādharasyārdhamāspṛśya grahapañcamam
vilambya taṃ drutīkṛtya tṛtīyasparśamācaret
athoktvā pañcamaṃ taṃ ca dīrghīkṛtyādharaṃ manāk
kampayitvā grahanyāsādbhavetsvasthānamādimam
chāyānaṭṭākhyarāgasya graho vaṃśe tṛtīyakaḥ
etāṃ sālaganaṭṭāṃ tu bhāṣante lakṣyavedinaḥ
anye tu pañcamaṃ kṛtvā sthāyinaṃ riṃ vidhāya ca
maṃ prakampya sthirībhūya pañcame dviḥ pamadhyamau
kṛtvā gamṛṣabhārdhaṃ ca saṃspṛśyārdhaṃ punarvrajet
tato dīrghau rimau kṛtvā grahe cennyasyate tadā
ādyaṃ sālaganaṭṭāyāḥ svasthānaṃ tadvido viduḥ
maṃ vidhāya grahaṃ taṃ ca drutīkṛtya paraṃ tataḥ
uktvā turyaṃ vilambyātha paramāspṛśya pañcamam
vilambyāto'varoheṇa grahameti yadā tadā
svasthānamādimaṃ rāmakṛtervaṃśe dvitīyakaḥ
grahaścindhamarāmakrīḥ sā siddhā lokavartmani
iti cindhamarāmakrīḥ
rimeva grahamāśritya dvistrirvā''hatya maṃ tataḥ
taṃvilambitatāṃ nītvā dīrghīkṛtya nu madhyamam
rigau ridalametāni drutīkṛtya vilambya nim
punaruccārya taṃ kṛtvā dhaivataṃ sakṛdāhatam
vādayitvā niṣādaṃ ca grahanyāsena jāyate
nāṭyarāmakṛterādyaṃ svasthānamiti tadvidaḥ
athavā madhyamaṃ kṛtvā grahamāhatya pañcamam
dvistrirvā'pyavaroheṇa dhātkramādṛṣabhaṃ drutam
etyārdhaṃ tasya ṣaḍjaṃ ca rerardhaṃ vādayetpunaḥ
athoccārya rimau paṃ tu vilambya nyasyate grahe
yatra svasthānamādyaṃ tannāṭyarāmakṛtermatam
iti nāṭyarāmakrīḥ
grahaṃ kṛtvā dhamāhatya sakṛdgrahaparaṃ svaram
kṛtvā grahātparau dvistu grahamāhatya pūrvakam
dvitīyaṃ ca kramāduktvā grahe cennyasyate tadā
svasthānamādyaṃ mahlāre graho vaṃśe dvitīyakaḥ
iti mahlāraḥ
grahaṃ dviguṇasaṃ kṛtvā drutīkṛtya tato'dharam
tamāndolya dvitīyaṃ tu vidhāyātha tṛtīyakam
sphuritaṃ grahatatpūrvau vādayitvā grahe yadā
nyāsaḥ kaṇāṭagauḍasya svasthānaṃ prathamaṃ tadā
vaṃśe grahastṛtīyo'sya gṛhyate lakṣyavedibhiḥ
iti karṇāṭagauḍaḥ
grahaṃ tameva saṃ kṛtvā procya turyatṛtīyakau
sthāyinaṃ taddalaṃ coktvā pūrvasthāyidalaṃ tataḥ
sthāyinyāsāddeśavālagauḍasvasthānamādimam
jāyate'syāpi vaṃśe tu dvitīyo dṛśyate grahaḥ
iti deśavālagauḍaḥ
niṣāde sthāyini procya pūrvaṃ grahamathottaram
turyaṃ dvitīyatastu trīnavaruhya grahe yadā
nyāsasturuṣkagauḍasya tadā svasthānamādimam
loke mālavagauḍo'sau tṛtīyo'sya graho gataḥ
iti turuṣkagauḍaḥ
niṣādādgrāhatāṃ nītādārohedācaturthakam
taṃ vilambya tato gacchedgrahe cedavarohiṇā
tadā drāviḍagauḍasya svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
loke sālagagauḍo'yaṃ dvitīyo'sya graho mataḥ
iti drāviḍagauḍaḥ
pañcamaṃ grahamāsthāya tṛtīyaṃ ca dvitīyakam
muktvā tṛtīyaṃ spṛṣṭvā ca prāntamuktvā tṛtīyakam
spṛṣṭvā vilambya dvitīye nyasyate kampite grahe
yadā bhavaṅti kaiśikyāḥ svasthānaṃ prathamaṃ tadā
tṛtīyo'syāḥ svaro vaṃśe graho lakṣyeṣu dṛśyate
iti kaiśikī
sthāyinaṃ dviguṇaṃ ṣaḍjaṃ drutīkṛtya dvitīyakam
uktvā dvitīyatṛtīyau drutīkṛtyādharādharam
udīrya taṃ drutīkṛtya dvitīyaṃ vādayettataḥ
tṛtīyaṃ dvistrirāhatya syāyini nyasyate yadā
lalitāyāstadā proktaṃ svasthānaṃ prathamaṃ budhaiḥ
asyāmapi svaro lakṣye tṛtīyo dṛśyate grahaḥ
iti lalitā
grahaṃ dviguṇasaṃ kṛtvā'dhastanaṃ sthāyinaṃ tathā
kṛtvā dvitīyaturyau ca dvitīyasthāyinau spṛśet
vilambite dvitīye'tha sthāyini nyasyate yadā
śrīrāgasya budhaiḥ proktaṃ tadā svasthānamādimam
svaro vaṃśe dvitīyo'sya grahatvenopalakṣitaḥ
iti śrīrāgaḥ
yo grahaḥ driyate vaṃśe tamapekṣyātra yojayet
lakṣaṇasthaṃ dvitīyādi yadā kiṃtu grahādayaḥ
yāvanto yatra rāge syuḥ svarā lakṣmaṇi tāvatām
saṃbhavaḥ sthāyinā yena sthāyinaṃ tatra saṃśrayet
anugrahāya mugdhānāmityete katicinmayā
rāgāḥ proktāḥ pathā'nena saṃpaśyadhvaṃ budhāḥ parān
iti vaṃśaprakaraṇam
pāvo veṇusamutpannaḥ syānnavāṅgulavaṃśavat
kṛtāveṣṭo vaṅgapatrairlokarītyaiṣa vādyate
iti pāvalakṣaṇam
pāvikā vaiṇavī kāryā dvādaśāṅguladairghyabhāk
sthaulye'ṅguṣṭhamitā garbhe svadairghye suṣiraṃ śritā
kaniṣṭhāgramitasthaulyamasyā lokānusārataḥ
phūtkārarandhramekaṃ syātpañca syuḥ svarasiddhaye
vādanaṃ vividhaṃ nāgayakṣāveśavidhāyakam
iti pāvikālakṣaṇam
hastadvayādhikā māne mukharandhrasamanvitā
catuḥsvaracchidrayutā muralī cārunādinī
iti muralī
śṛṅgajā dāravī vā syātkāhalākṛtidhāriṇī
aṣṭāviṃśatyaṅgulā ca dairghye madhukarī śubhā
mukharandhraṃ ca tasyāḥ syāttuvarībījasaṃnibham
mukharandhrādaṅgulāni tyaktvā catvāri vaṃśavat
vidhāya sapta randhrāṇi kurvīta vivarāntaram
teṣāṃ ca mukharandhrasya madhye'dhobhāgasaṃsthitam
madhuradhvānasiddhyai tanmukharandhre tu tāmrajā
nidhātavyā yavasthūlā nalikā caturaṅgulā
tadūrdhvaṃ cakrikā sthāpyā dantajā śuktijā'thavā
randhramadhye kāśamayīṃ yadvā devanalodbhavām
śuktikāṃ kiṃcidunnidramālatīkalikākṛtim
mṛdulāṃ kṣīrapākeṇa kṣiptvā madhukarīṃ tataḥ
vaṃśavadvādayedrandhraṃ pidadhītāpyadhastanam
vāmāṅguṣṭhāgrabhāgeṇetyuktaṃ niḥśaṅkasūriṇā
iti madhukarīlakṣaṇam
tāmrajā rājatī yadvā kāñcanī suṣirāntarā
dhattūrakusumākāravadanena virājitā
hastatrayamitā dairghye kāhalā vādyate janaiḥ
hāhūvarṇavatī vīrabirudoccārakāriṇī
iti kāhalālakṣaṇam
hastadvayakṛtā yā sā saiva tuṇḍakinī matā
turuturyapi sā loke tittirī ca nigadyate
yamalaṃ tuṇḍakinyośca vādyaṃ vādyavido viduḥ
iti tuṇḍakinīlakṣaṇam
tuṇḍakinyeva cukkā syāddairghye hastacatuṣṭayā
iti cukkālakṣaṇam
kareṇuvadanākāravadanaṃ doṣavarjitam
vṛṅgaṃ yanmāhiṣaṃ ślakṣṇaṃ snigdhaṃ sughaṭitaṃ kṛtam
śṛṅgasyānaḍuhaścātha dhattūrakusumākṛti
khaṇḍamaṣṭāṅgulaṃ nyasya mūle'sya dhvanivṛddhaye
agraṃ dvitrāṅgulaṃ tasya cchitvā phūtkārarandhrakam
vidhāya tuthukāreṇa vādayedvividhadhvanim
etadvai dhvānagambhīraṃ vādyaṃ gopālakeliṣu
iti śṛṅgalakṣaṇam
nirdoṣasyotkhātanābheḥ śaṅkhasyaikādaśāṅgulam
śikharaṃ nirmitaṃ dhātumicchakābhyāṃ manoharam
mūlataścāgraparyantaṃ hrasvamānākṛpi kramāt
randhramardhāṅgulamitaṃ śikharasya mukhe bhavet
antastu māṣamātraṃ syācchaṅkamevaṃvidhaṃ sudhīḥ
dhṛtvā karkaṭahastena bhūriśvāsabhṛtodaram
huṃbhuṃtho digidityetadvarṇodbodhena vādayet
iti śaṅkalakṣaṇam
mārgadeśīgatatvena paṭaho dvividho bhavet
mārgasthapaṭahasyātra lakṣaṇaṃ tāvaducyate
sārdhahastadvayaṃ tasya dairghyaṃ syātparidhiḥ punaḥ
ṣaṣṭyaṅgulo madhyadeśaḥ pṛthulo dakṣiṇaṃ mukham
kartavyaṃ saṃmitaṃ sārdhairekādaśabhiraṅgulaiḥ
vāmaṃ tu daśabhiḥ sārdhaiḥ saṃmitaṃ dakṣiṇe mukhe
āyasaṃ valayaṃ kāryaṃ vāme vallīsamudbhavam
ṣāṇmāsiko mṛto vatso yastasyā''dāya pārikām
tayā'vaguṇṭhya valayaṃ vallījaṃ vāmavaktragam
saptarandhrānvitaṃ kṛtvā sudṛḍhaiḥ sūkṣmadorakaiḥ
nikṣiptaisteṣu randhreṣu bandhavyāḥ kalaśāḥ ślatham
te hemādimayāḥ sapta dairghyeṇa caturaṅgulāḥ
tyaktvā'ṅgulāni catvāri vāme syāllohapatrikām
aṅgulatrayavistārāṃ paṭahe veṣṭayeddṛḍham
bāhyakāyasya yaccarma paśostena ghanena ca
kambalākhyena badhnīyātpihitaṃ vadanadvayam
dakṣiṇāsyasya kavalaṃ paritaḥ kṛtarandhrakam
randhrakṣiptairguṇairgāḍhamākṛṣyetaravaktragaiḥ
valaye tānguṇānsamyagbadhnīyāddārḍhyasiddhaye
vāmāsyakavalāntasthasaptarandhraniveśitaiḥ
guṇairāveṣṭya kalaśānāyasairvalayairdṛḍhaiḥ
antaḥ kṣiptvā samākṛṣṭairvalaye gāḍhatāṃ nayet
kalaśebhyo bahirvāmavalayānte ca badhyate
veṣṭanāya kaṭeḥ kacchetyukto'yaṃ skandadaivataḥ
śrīyajñapuravaryeṇa paṭaho mārgasaṃbhavaḥ
deśīstho'pyevameva syāddairghye'sau sārdhahastakaḥ
saptāṅgulaṃ dakṣiṇāsyamanyatsārdhaṣaḍaṅgulam
āntaraṃ jāṭharaṃ carma paśorgaditamuddalī
tayā tu svecchayā vaktraṃ vāmamasya nibadhyate
viśeṣo'yaṃ bhavedasminnubhau khādiradārujau
tridhokto'yaṃ dvayoranyairuttamo madhyamo'dhamaḥ
uttamaḥ proktamānaḥ syāddvādaśāṃśonitaḥ punaḥ
madhyamaḥ ṣaṣṭhabhāgena vihīnastvadhamo bhavet
athā''dyavarṇāḥ
ṅavarjitaḥ kavargaśca ṭatavargau rahāvapi
iti ṣoḍaśa varṇāḥ syurubhayoḥ pāṭasaṃjñakāḥ
saṃyogaviprayogābhyāṃ kramavyutkramayogataḥ
sasvaratvāsvaratvābhyāṃ pāṭāste syuranekadhā
uddalyāmeva jheṃkāro deṃkāraḥ kavale'dhikaḥ
deśīpaṭahamevā''hurimamaḍḍāvajaṃ janāḥ
aṣṭādaśāṅgulaḥ kiṃcinnatāgro madhyataḥpṛthuḥ
koṇaḥ kāryo mūladeśe madanāmbaraveṣṭitaḥ
padmāsanopaviṣṭena goṣṭhyāmūrudvayopari
saṃsthāpya mārgapaṭaho vādyo varṇodbhave paṭuḥ
nāṭake tvardhavaktro'yaṃ vādyate ghaṭavādyavat
koṇena pāṇinā vā'sya vādanaṃ sūrayo viduḥ
iti paṭahalakṣaṇam
ye pāṭāḥ paṭahe proktāsteṣāṃ vividhagumphanāt
hastodbhavāḥ pāṭabhedā hastapāṭāḥ prakīrtitāḥ
te cānantā na śakyante pratyekaṃ vedituṃ janaiḥ
pradarśanārthameteṣu katicitpratipādaye
sadyojātānnāgabandhaḥ svastiko vāmadevataḥ
alagno'bhūdaghorāttu śuddhistatpuruṣābhidhāt
āsīdīśānavaktrastu samaskhalitasaṃjñakaḥ
jātāḥ pañceti pañcabhyo mukhebhyaḥ pārvatīpateḥ
ataste sarvapāṭānāṃ pāṭā mukhyatamā matāḥ
kramāttaddevatā brahmaviṣṇuśarvaravīndavaḥ
nāgabandhaśca pavanastathaikaikasarābhidhau
tato duḥsarasaṃcāravikṣepā nāgabandhajāḥ
saptetyatha svastikajāḥ svastiko balikohalaḥ
phullapūrvaśca vikṣepaḥ kuṇḍalīpūrvakaśca saḥ
saṃcāravilikhī khaṇḍanāgabandhaśca pūrakaḥ
bhedāḥ saptetyalagnasya tvete sapta prakīrtitāḥ
alagnotsāraviśrāmā viṣamādyā khalī sarī
sphurī sphuraṇakaśceti śuddhe syācchuddhirādimaḥ
svarasphuraṇakocchallavalatāvaghaṭāstataḥ
takāro māṇikyavallī bhedāḥ sapteti saṃmatāḥ
samaskhalitakasyā''dyaḥ samaskhalitasaṃjñakaḥ
vikaṭaḥ sadṛśaḥ pāṭakhalī cāḍukhalī tataḥ
anucchallastathā khutto bhedāḥ sapteti santyamī
pañcatriṃśaddhastapāṭāstalapāṭāśca kīrtitāḥ
koṇāhataśca saṃbhrānto viṣamārdhasamāviti
catvāro hastapāṭāḥ syurnandikeśvarabhāṣitāḥ
utphullaḥ khalakastadvatpāṇyantaranikuṇṭakaḥ
daṇḍahastaḥ piṇḍahasto yugahasto'rdhahastakau
sthūlahasto'rdhārdhapāṇiḥ pārśvapāṇyardhapāṇyapi
kartarīsamakartaryau tato viṣamakartarī
samapāṇiśca viṣamapāṇiḥ syātpāṇihastakaḥ
nāgabandho'pyavaghaṭaḥ svastikaśca samagrahaḥ
ityekaviṃśatirhastapāṭāḥ syuḥ paṭahādiṣu
ullolaḥ pāṇyantaraśca nirghoṣaḥ khaṇḍakartarī
daṇḍahastaḥ samanakho binduryamalahastakaḥ
recito bhramaro vidyudvilāso'pyardhakartarī
alagnākhyastato rephaḥ samapāṇirataḥ param
parivṛttaḥ ṣoḍaśeti vādyeṣu paṭahādiṣu
etānprāyo huḍukkāyāṃ kurvate vādyavedinaḥ
aṣṭau viṣamapāṭāḥ syurapāṭākhyānbruve'dhunā
talaprahāraḥ praharo valito guruguñjitaḥ
ardhasañcastrisañcaśca viṣamo'bhyasta ityamī
syātāmalagapāṭau dvau sañcavicchuritābhidhau
bhramaraḥ kuñcitaśceti citrapāṭāvubhau matau
aṣṭāśītirime hastapāṭā niḥśaṅkakīrtitāḥ
śivavaktrotthapāṭānāṃ svarūpaṃ pratipādaye
teṣāmutpādakānpāṇīm̐llokato lakṣayetsudhīḥ
kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃyogāccheṣāṅgulivivardhanāt
koṇāhato hastapāṭaḥ śārṅgadevodito yathā
khuṃkhuṃdhari khuṃkhuṃdhari karagiḍa karagiḍa /
iti koṇāhataḥ
sarvāṅgulyagraghātaśca sarvāṅgulivivartanam
yasya niṣpādakaṃ so'tra saṃbhrāntaḥ kathito yathā
daragiḍadaragiḍa girigiḍada dāṇakiṭa maṭaṭaku
iti saṃbhrāntaḥ
calanaṃ maṇibandhasya patākasyātha kampanam
pādakampo'tha janako yasyāsau viṣamo yathā
dahreṃ dahreṃ khuṃkhuṃ dahreṃ khuṃkhuṃ dahreṃ tataki tataki
iti viṣamaḥ
pūrvalakṣmaviparyāsādbhavedardhasamo yathā
dadagida gigirikiṭadagi thaॐ thaॐ gidathaॐgida
ityardhasamaḥ
utphullo nakharāghātādalapadmasya jāyate
katheṃ katheṃ ityutphullaḥ
yadā prasāritāṅguṣṭhaḥ śukatuṇḍasya hanyate
viralāṅgulibhirvādyaṃ krameṇa khalakastadā
dāṃgiḍa giḍadagidā iti khalakaḥ
yastu dakṣiṇahastasya tarjanyaṅguṣṭhaghātataḥ
kramavyutkramaghātāttu vāmahastena rephavat
jāyate śārṅgiṇokto'sau pāṇyantaranikuṭṭakaḥ
dagiḍadāṃ kharikkadāṃ kharikka kharikkadāṃdāṃ kharikharidāṃ giḍadāṃ
iti pāṇyantaranikuṭṭakaḥ
ūrdhvaghātaṃ patākena kṛtvaikamatha rephataḥ
kṛtau yatrordhvaghātau dvau daṇḍahasto bhavedasau
dātarikiṭa dāṃ kharikharidāṃ iti daṇḍahastaḥ
kramādrepho'rdhahastābhyāṃ piṇḍahastaḥ prajāyate
tharikaṭajheṃ tharikaṭajheṃ iti piṇḍahastaḥ
rephātmabhyāṃ karābhyāṃ cedūrdhvaghātadvayaṃ pṛthak
kriyate pāṭaniṣpattyai yugahastastadā bhavet
dreṃdreṃ dāṃdāṃ iti yugahastaḥ
ūrdhvahasto dakṣiṇena talenodgāḍhaghātakaḥ
daragiḍa dāṃdāṃ ityūrdhvahastaḥ
ūrdhvaghātadvayaṃ kṛtvā talahastena hanyate
yadā vādyapuṭadvaṃdvaṃ sthūlahastastadoditaḥ
khuṃkhuṃdakhuṃkhuṃda iti sthūlahastaḥ
ardhārdhapāṇirardhābhyāṃ karayostāḍanādbhavet
khudāṃ khudāṃ ityardhārdhapāṇiḥ
vādanaṃ nakharāgreṇa pārśvapāṇirudāhṛtaḥ
tharagiḍa dāgiḍa dagiḍa dagiḍa iti pārśvapāṇiḥ
ardhapāṇirbhavedekakarāgrakṛtatāḍanāt
dagiḍa dagiḍa daragiḍa daragiḍa ityardhapāṇiḥ
pracālanādvāmahastāṅgulīnāṃ kartarī matā
ṭiri ṭiri ṭiri kiṭathaॐ digidāṃ tiri ṭiri kiṭajheṃjhe taki-
kiṭa iti kartarī
kartarībhyāṃ samaṃ ghātaḥ karābhyāṃ samakartarī
jhiṃnakiṭa kanakiṭa kiṭajheṃthaॐ digida tiriṭi tiriṭiki iti samakartarī
krameṇa tāḍanāddvābhyāṃ bhavedviṣamakartarī
ṭiri ṭiri thaॐ digida ṭiri ṭiri kida iti viṣamakartarī
aṅguṣṭhāṅgulisaṃghātau hastayoryutapadyadā
pīḍayetāṃ puṭadvaṃdvaṃ samapāṇistadā bhavet
dāṃ giḍa giḍa dāṃdāṃ iti samapāṇiḥ
vyatyayādvyāpṛtau hastau sāṅguṣṭhāṅgulibhiḥ kramāt
yasminviṣamapāṇiṃ taṃ brūte śaṃkaravallabhaḥ
dāṃdāṃ giḍa giḍa dāṃdāṃ iti viṣamapāṇiḥ
samapāṇestu viralāṅgulitve pāṇihastakaḥ
taragiḍa daragiḍa iti pāṇihastakaḥ
nāgabandho viparyāsātpuṭayoḥ karaghātataḥ
pratyekaṃ vā puṭadvaṃdve karābhyāṃ tāḍanādayam
iti nāgabandhaḥ
talena hatvā praharetsāṅguṣṭhāṅgulibhiḥ kramāt
puṭamekaikapāṇiścedbhavedavaghaṭastadā
tatagiḍa giḍa dagiṭana ginaginanagi ityavaghaṭaḥ
puṭamekaṃ nihanyātāṃ svastike svastikau karau
takiṭa takiṭataki iti svastikaḥ
samaṃ karatalābhyāṃ tu puṭaghātātsamagrahaḥ
tale kecidiha prāhuraṅguṣṭhāṅgulivarjite
takiṭa kiṭataka iti samagrahaḥ
ityekaviṃśatirhastapāṭāḥ
lolo vyavahitāṅguṣṭho dakṣiṇo yasya sādhakaḥ
vāmaścecchvasito hastamullolaṃ taṃ pracakṣate
aṅguṣṭhamadhyamanye'tra bruvate dakṣiṇaṃ karam
puṭamadhye dakṣiṇena sāṅguṣṭhena hatiṃ pare
vyaṅguṣṭho dakṣiṇo hastaḥ puṭe cenmuhurullaset
svapuṭaṃ pīḍayedvāmastadā pāṇyantaro bhavet
viśliṣṭāṅgulisaṃcāramaṅguṣṭhārdhārdhatāḍanam
pāṇyantarasya janakaṃ kecidācakṣate budhāḥ
anye pāṇyantaraṃ prāhurvyaṅguṣṭhādyuktalakṣaṇam
hastāntaraṃ tato nniṃ viśliṣṭādikalakṣaṇam
nakheṃ nakheṃ nakheṃ kheṃkheṃkheṃ nakheṃ nakheṃ nakheṃ kheṃkheṃkheṃkheṃ dakhuṃ khuṃda khuṃda iti pāṇyantaraḥ
koṇaghoātena nirghoṣaṃ niḥśaṅkaḥ samabhāṣata
nakhakhi thaॐthaॐ digidā iti nirghoṣaḥ
ghātāddakṣiṇahastena viralāṅgulinā tataḥ
aṅguṣṭhaghātairvāmena pīḍanātkhaṇḍakartarī
dāṃ khukhudāṃ
khukhuga thaॐṭajheṃdeṃ jheṃdaॐ githaॐṭe iti khaṇḍakartarī
aṅgulyagraiḥ pīḍayitvā'ṅguṣṭhena parighaṭṭanāt
vāmena pīḍanādvādya daṇḍahasto'bhijāyate
khukhuṇaṃ khukhuṇaṃ jheṃdrajheṃdra ṭiriṭiri iti daṇḍahastaḥ
samatvaṃ pāṭavarṇānāmaṅgulīnakharāhate
dṛśyate yatra taṃ prāhuḥ pāṭaṃ samanakhābhidham
raha raha tarakiṭa kikiṭa takidhaki ṭeṃheṃṭaheṃtraḥ iti samanakhaḥ
avaṣṭabhya puṭaṃ vāmapāṇinā tarjanīhate
bindurutpadyate proktamiti soḍhalasūnunā
deṃdigi deṃdigi girigiḍa
iti binduḥ
samavaṣṭabhya vāmena puṭaṃ dakṣiṇapāṇinā
saṃpīḍanaṃ vādayeccettadā yamalahastakaḥ
kuṃda kuṃda jheṃdra jheṃdra jheṃheṃ jheṃheṃ iti yamalahastaḥ
uttuṅgīkaraṇaṃ vādye skandhasya sphuraṇaṃ tathā
aṅguṣṭhatarjanīghātaḥ pāṭaṃ kurvanti recitam
deṃdeṃ thāṃ thaॐ deṃdeṃ nakhajheṃ
nahanajheṃ iti recitaḥ
bhramaro hastapāṭaḥ syātsamastāṅgulitāḍanāt
khekheṇaṃ khukhuṇaṃ khu
ṇaṃ jheṃdra
ṇaha kareṃ jheṃ iti bhramaraḥ
aṅguṣṭhatarjanīghātādvalitārdhārdhahastakaḥ
vidyudvilāso bhaṇito vidyudvilasito'thavā
taṇe
tira jhaॐjhaॐ dri
trāṃ iti vidyudvilāsaḥ
tarjanīmadhyamānāmā viralāḥ praharanti cet
śrīśrīkaraṇanāthena tadā proktā'rdhakartarī
dokhuṃkhuṃ
greha gheṭa
jheṃheṃ dhigigi thaॐṭeṃ ityardhakartarī
hastau na kuṇḍalīlagnau yatrālagnaṃ tamūcire
khuṃkhuṃ
nakheṃ jhehegi
thaॐṭeṃ ityalagnaḥ
syādrephaḥ skandhasañcena samastāṅgulidhātataḥ
hanathaॐ jheṃjheṃ draṃ
jheṃdra jheṃheṃdra iti rephaḥ
samapāṇiraviśrāntaviralāṅgulighātataḥ
nanagi
degi thaॐ ginaha
jheṃ iti samapāṇiḥ
parivṛtto hastapāṭaḥ syātpuṭadvaṃdvatāḍanāt
jheṃ thaॐ
giṇanā
iti parivṛttaḥ
iti ṣoḍaśa prāyikahauḍukkahastapāṭāḥ /
talaprahārahetuḥ syādvāmaskandhapracālanam
madhyevāmapuṭaṃ vāmapāṇinā ca nipīḍanam
deṃ thaॐ dreṃ dhikiṭa kiṭa jheṃdhitiri
trā iti talaprahāraḥ
talāṅguṣṭhaprahāreṇa praharo'bhihito budhaiḥ
jhedāṃ thaॐ gidigida
kiṭa dhaॐ dhaॐ iti praharaḥ
ūrdhvāgre paṭahādau tu tarjanyaṅguṣṭhadhārite
vādanena samudbhūtamapāṭaṃ valitaṃ viduḥ
khuṃkhudari
dāṃ thaॐgi thaॐgi iti valitaḥ
aṅguṣṭhānāmikābhyastavalanāddakṣiṇe puṭe
ucchvāsādvāmapāṇeśca jāyate guruguñjitaḥ
thukara
thaॐragiḍidā
dhiki thaॐṭeṃ iti guruguñjitaḥ
kampanaṃ vāmapādasya nitambacalanaṃ tathā
ucchvāsanaṃ karatalasyārdhasañcaprapañcakam
kheṃ kheṃ dari
kheṃ kheṃṭaḥ
ityardhasañcaḥ
trikasya calanādvāmāguṣṭhasya parighaṭṭanātskandhasañcācca saṃjātaṃ trisañcaṃ paricakṣate
kheṃda kheṃ kheṃ dakheṃda iti trisañcaḥ
hastavaiṣamyasaṃjāto viṣamaḥ saṃmataḥ satām //
kheṃdaṃdhari
thaॐ digidharikheṃ
kharakaṭa
iti viṣamaḥ
apāṭo'bhyastasaṃjñastu bhavetkaravivartanāt
khaṇagiṇakhaṅgi
takidhikitta ityabhyastaḥ
ityaṣṭāvapāṭākhyā hastapāṭāḥ /
ardhāṅgulyagraghātotthaṃ sañcamācakṣate yathā
thukara
giṇaṇaṃ
iti sañcaḥ
karasañcena śuddhenāṅguṣṭhadhātena ca kramāt
utpanno'lagapāṭaḥ syānnāmnā vicchurito yathā
jheṃdra
jheṃgiri giḍidā nagiri giḍanam iti vicchuritaḥ
ityalagapāṭadvayam
talaprahāro valitabhedito bhramaro yathā
daṃ thaṃ dreṃ jheṃdra
khuṃkhuṃdhari dathaॐgiṃ iti bhramaraḥ
saṃkarātkarapāṭānāṃ kuñcitaḥ kathito yathā
khuṃkhuṃdhari
dharigigiḍa
datheṃ
khuṃkhuṃ datheṃ
girigiḍida
datthaॐgi thaॐgi
iti kuñcitaḥ
iti citrapāṭadvayam
paṭahasya huḍukkāyāḥ pañca sañcānbruve'dhunā
skandakūrparayostadudaṅguṣṭhamaṇibandhayoḥ
vāmasya caraṇasyāpi kampaḥ sañco'bhidhīyate
śreṣṭhaḥ pāṭahikaḥ sañcādaṅguṣṭhamaṇibandhayoḥ
skandhakūrparasañcāttu nīcaḥ paṭahavādakaḥ
varo hauḍukkiko'ṅguṣṭhakūrparaskandhasañcataḥ
sañcābhyāṃ maṇibandhotthakaurparābhyāṃ tu madhyamaḥ
asau vāmāṅghrisañcena vādanādadhamo bhavet
iti pañcasañcalakṣaṇam
pāṭavinyāsabhedāḥ syurvādyāni paṭahādiṣu
vollāvaṇī ca callāvaṇyuḍubaśca kucumbiṇī
cāruśravaṇikā'lagnapariśravaṇikā tataḥ
samaprahāraḥ kuḍupavāraṇā karavāraṇā
daṇḍahasto ghanaravastānīti dvādaśāvadan
valliśca vallipāṭaḥ syādghattābhedau jhaḍappaṇī
anuśravaṇikā hasto joḍaṇī triguṇā tataḥ
pañcahastaḥ pañcapāṇirvādyaṃ syātpañcakartarī
tataścandrakalā prāhurvādyānīti trayodaśa
prāyeṇaitāni dṛśyante huḍukkāvādyagocare
vādyānāmubhayeṣāṃ syātpañcaviṃśatirityasau
ādimadhyāvasāneṣu deṃkārabahulaṃ bhavet
ādyakhaṇḍaṃ dvitīyaṃ ca tādṛśaṃ vādyate pṛthak
yatra vollāvaṇī soktā paṭahe vādyavedibhiḥ
asyāḥ khaṇḍadvayaṃ vādyāntare syādyojanānvitam
jheṃkṛtirdeṃkṛtisthāne huḍukkāyāṃ bhavediha
ḍakkāyāṃ mardale caiva thaॐ trivallyāṃ tu daॐ bhavet
karaṭāyāṃ tu ṭemeva pradhānākṣarayojanā
vādyāntareṣvapi prājñaiḥ prohyatāmanayā diśā
iti vollāvaṇī
maṇḍale cālyate yatra procuścallāvaṇīmamūm
iti callāvaṇī
vāmena talahastena dakṣiṇena tu pāṇinā
lulitena sakoṇena vādanāduḍuvo bhavet
ityuḍuvaḥ
uddalīpihite vaktre hastasvastikatāḍanāt
khukārabahulaṃ vādyaṃ kīrtayanti kucumbiṇīm
iti kucumbiṇī
vollāvaṇyeva pāṇibhyāṃ kramādvā yugapatkṛtaiḥ
bhūribhiḥ saṃbhṛtā pāṭaiścāruśravaṇikā bhavet
śuddhaiścitraiḥ kramātpāṭaiḥ śuddhā citreti sā dvidhā
iti cāruśravaṇikā
alagnaḥ kuṇḍalīsparśaṃ vinā koṇaprahārataḥ
ityalagnaḥ
kartarī samapāṇiścāvaghaṭo yatra tu kramāt
soktā pariśravaṇikā śrīyajñapurasūriṇā
iti pariśravaṇikā
samaprahāro yugapatkaradvaṃdvena ghātataḥ
iti sayaprahāraḥ
kuḍupodbhavapāṭākhyaṃ vādyaṃ kuḍupavāraṇā
ucyate vādano daṇḍaḥ koṇaḥ kuḍupa ityapi
iti kuḍupavāraṇā
jātā hastajapāṭaistu kevalaiḥ karavāraṇā
iti karavāraṇā
akaiko yaḥ karadvaṃdvānmṛdudakṣiṇapāṇikāt
jāyate tādṛśaiḥ pāṭairdaṇḍahasto'bhidhīyate
iti daṇḍahastaḥ
yaḥ kareṇa karābhyāṃ vā kṛtaiḥ pāṭairnirantaraiḥ
nirantaraghanadhvānaḥ sa syādghanaravābhidhaḥ
iti ghanaravaḥ
skandhena maṇibandhena kuḍupena ca cālanāt
sollāsājjāyate vallistrividhā paṭahādiṣu
iti valliḥ
ardhaṃ vā'rdhadvayaṃ vallyāṃ svaiḥ svaiḥ pāṭairayojanam
kṛtasaṃyojanaṃ vā cedvallipāṭastadā bhavet
iti vallipāṭaḥ
nibaddhaṃ vādayedardhaṃ jheṃkārādyaṃ purātanam
anibaddhaṃ svabuddhyā'rdhaṃ karābhyāṃ vādayedatha
vādyenā''dyaṃ nibaddhaṃ cetpunardhattā tadocyate
iti dhattā
yonenaikena niṣpannastadupāṅgabhavo'paraḥ
pāṭo'nyonyāṅgayogastaiḥ saṃmiśraiḥ pādapūraṇaiḥ
nānāvādyodbhavaiḥ pāṭairbhedastredhā layatrayāt
iti bhedaḥ
yasyāmupakrame madhye'nye'tha vādyairanekadhā
sarvavādyāni vādyante jagadustāṃ jhaḍappaṇīm
iti jhaḍappaṇī
pāṭaḥ pāṭākṣaraṃ yadvā śrūyate cetpunaḥ punaḥ
anuśravaṇikāṃ prāhaṃ śaṃkarānucarastadā
ityanuśravaṇikā
dve catvāri bhavantyaṣṭau yadvā khaṇḍāni ṣoḍaśa
deṃkārādīni yatrāsau hastaḥ sa tu caturvidhaḥ
caturasratryasramiśrakhaṇḍatālaprayogataḥ
iti hastaḥ
tadardhārdhādibhedena krameṇa vyutkrameṇa vā
akhaṇḍatālāḥ pāṭāścedyujyante joḍaṇī tadā
iti joḍaṇī
khaṇḍāni trīṇi yatra syurekaikaṃ triguṇaṃ tathā
vādyate yatra sā proktā triguṇā trividhā ca sā
ādimadhyāntakhaṇḍāṇāṃ traiguṇyātsā punardviā!
kramavyutkramato'thāsyāstattraiguṇyamudāharet
prayujya trīṇi khaṇḍāni prayuñjītā''dimadvayam
tataścā''dyamiti proktaṃ khaṇḍe traiguṇyamādime
ityāditriguṇā madhye triguṇā tu dvidhā bhavet
traiguṇyānmadhyakhaṇḍasya dviḥprakārāttaducyate
khaṇḍatrayaṃ tataḥ khaṇḍadvayamādyaṃ prayujyate
tato madhyamamityevaṃ yadvā khaṇḍadvayātparam
antyadvayaṃ vādayitvā prayojyaṃ madhyamaṃ dalam
athāntatriguṇāyāṃ prākkhaṇḍatritayavādanam
tato'ntimadvayaṃ khaṇḍamantimaṃ vādayettathā
evamaṣṭavidhāmāha triguṇāṃ bhavavallabhaḥ
athavā caturasrādau kvāpi tāle dalatrayam
prayujyaikasya khaṇḍasya mānenātha daladvayam
kuryāddalatrayaṃ tāvadyatra sā triguṇā bhavet
caturasratryasramiśrayuktairvaiṣā kramāddalaiḥ
anye tvekakale tāle dvikale'tha catuṣkale
kramādviracitaiḥ khaṇḍaistriguṇāmabhaṇanbudhāḥ
ekaṃ caccatpuṭe khaṇḍadvayaṃ cācapuṭe tataḥ
miśre khaṇḍatrayaṃ yatra triguṇāṃ tāṃ jaguḥ pare
padaiścaturbhirasyāṃ syātkhaṇḍamekaṃ padaṃ punaḥ
mitaṃ kalābhiraṣṭābhirityuktaṃ sūriśārṅgiṇā
iti triguṇā
pañcahasto hastapāṭairhastaśabdānvitābhidhaiḥ
iti pañcahastaḥ
pañcapāṇistu pāṭaiḥ syātpāṇiśabdayutābhidhaiḥ
iti pañcapāṇiḥ
kartarīpadavatsaṃjñaiḥ pāṭaiḥ syātpañcakartarī
iti pañcakartarī
vardhante ca hrasante cenmātrāścandrakalā iva
tālaścandrakalākhyaśca tadā candrakalā bhavet
dvātriṃśanmātrikāmanye prāhuścandrakalāmimām
dvimātrāḥ ṣoḍaśakalā vṛddhihrāsayujo viduḥ
tādṛkcatuḥṣaṣṭikalāṃ tāmāhurdakṣiṇe pathi
iti candrakalā
udgrāhādinibaddhāḥ syuratra gītaprabandhavat
vādyaprabandhāstadbhedalakṣmāṇyabhidadhe'dhunā
yatirotā ca gajaro rigoṇī kavitaṃ padam
melāpakaścopaśamodgrāhaprakaraṇānyatha
avatsakaśchaṇḍaṇaśca tuḍukā malapaṃ tataḥ
malapāṅgaṃ ca malapapāṭaśchedo'tha rūpakam
antaro'ntarapāṭaśca khojaḥ khaṇḍayatistataḥ
khaṇḍacchedo'pyavayatiḥ khaṇḍapāṭaśca khaṇḍakaḥ
khaṇḍahullaḥ samaḥ pāṭo dhruvako'ṅgāṅgarūpake
tālo vitālaḥ khalakaḥ samudāyaśca joḍaṇī
udavastalapāṭaścoṭṭavaṇī tuṇḍakastataḥ
aṅgapāṭaśca paisārastricatvāriṃśadityamī
uktāḥ śrīkaraṇāgraṇyā prabandhā vādyasaṃśrayāḥ
śītodakāstathā snānagarvo'nyo garvanirṇayaḥ
utprekṣāmātrajā lakṣmahīnāste'smadupekṣitāḥ
prāyo vādyaprabandhānāṃ deṃkāro'nte nidhīyate
kābhyāṃcitkūṭavarṇābhyāṃ racito'tyantakomalaḥ
ekarūpākṣarastālacchandobhivyañjanojjvalaḥ
yo vādyate vādyakhaṇḍo virāmairbahubhirmuhuḥ
yatirjakkā ca sā tajjñairvādyā maṇṭhādisālage
ādau vādyaprabandhasya kasyāpyaṅgatayā yadā
tadvido vādayantyetāṃ vadantyuṭavaṇaṃ tadā
gaḍdagathaॐ gakkayaॐṭeṃ gaḍdagathaॐ gakkathaॐṭeṃ gaḍdagathaॐ gakkathaॐṭeṃ /
pāṭānāṃ racanāṃ kecidatra necchanti sūrayaḥ
iti yatiḥ
dvirudgrāhastataḥ khaṇḍaḥ yasyāṃ dvirbhūrideṃkṛti
tatkiṃcidadhikaṃ vāre dvitīye'tha tṛtīyakam
kiyaddīrdhaṃ śuddhakūṭakhaṇḍaiḥ pāṭairvimiśritaiḥ
vyastaiḥ samastai racitaṃ tato deṃkṛtimatpunaḥ
sakṛttacca prayoktavyamatha varṇasarātmakam
dīrghaṃ khaṇḍaṃ tato'lpaṃ ca prācyaṃ śuddhādinirmitam
otā soktā chaṇḍaṇāntā kaiściddeṃkṛtimuktikā
eṣaikakalayugme syānniḥsārau chaṇḍaṇo bhavet
uddhato dhvaniratra syātprāyo mānaṃ vilambitam
dīptaṃ nṛttaṃ ca tāmāhuḥ kecitkedāra ityapi
imāmāvahanīṃ prāhureke'nye tvanyathā jaguḥ
pāṭairbahuladeṃkāraistālaiśca nikhilaiḥ kṛtā
bahudhā sthāpanā yasyāmāhurāhavanīṃ budhāḥ
ādau deṃkārakhaṇḍaṃ ceddeṃkārādistadocyate
yathā--taddhiṭa katthaॐkaṭa naganathaॐgakuthaॐgadā
dhikkaṭṭa
takaṭa-
thaॐgaka dhidhika thoraghaṭa
ityudgrāho dvivāraṃ kartavyaḥ / taḍdagade
ginadeṃgak tu thaṃ haṃ deṃgak deṃganatha ganatadigi nattattekkaṭadeṃdeṃgina-
takkaṭa khukhughaṃghaṃ deṃgak / iti deṃkārakhaṇḍaṃ dviḥ /
dvitīyavāre tvadhikaṃ kathyate yathā--gaḍpak deṃgak gaḍaḍdak deṃgak iti / tadeṃgaḍadakṭeṃ thaॐkadathaॐgak taṭe kaṭadakaṭ dare haॐkathore-
heṭaitakkeṃ dhikathaॐṭaiṃ thaॐ ṭaiṃ thaॐ ṭaiṃ iti tṛtīyakhaṇḍe śuddhādipāṭaracitam /
tataḥ punaḥ prācīnadeṃkārakhaṇḍaṃ sakṛt / tataḥ--gaḍdak dagnina-
dhikādhika takadeṃgi kathana hakadaka daḍak daragaḍa dhirigiḍa
dharagaḍdak / daragaradaga dhiragaḍadaga
takadhiṃgathaॐgaṭe dhikathaॐ-
gaṭai thika thoḍiṃ khuṃ khutatak thoragaḍa
tak thoragaḍatak thotak
thotak thoragaḍa thoragaḍa tak dhikathaॐgaṭeṃ / iti varṇasarātmakaṃ
khaṇḍam /
tataḥ prācīnaṃ śuddhādinirmitaṃ svalpam / etāvatparyantaṃ caccatpuṭe /
gaḍdag ṭeṃdrag thohaṭeṃ hete dahaṃ tho
tada dhidhi thaॐ thaॐ raghaṭe ṭaiṃ
thaॐ tathaॐ takathaॐ dhikathaॐṭeṃ / iti niḥsārau chaṇḍaṇaḥ / ṭeṃkārasthāne
ṭeṃkāra ityanye /
kṛtvaikavāramudgrāhaṃ nātidīrgho na cālpakaḥ
vādakodghoṣagambhīradhvanimuccataraṃ dadhat
triḥ khaṇḍobhyasyate kūṭairbaddho varṇasareṇa vā
muhurvidhāyopaśamaṃ chaṇḍaṇo yatra rajyate
gajaro'sāvuṭṭavaṇaṃ syādasyā''dau punaḥ punaḥ
ekatālyāmuṭṭavaṇaṃ tasyāṃ niḥsāruke'thavā
bhavedupaśamo'nyatra nāsya tālo niyamyate
gajarāvayavāḥ sarve vādyante te nirantarāḥ
yathā--tathoha tathoha dhiyaॐ
haṭe / thaॐhadaga thohaṭa / ityuṭṭavaṇamekatālyāṃ punaḥ punaḥ / thaॐṭeṃ daṃdagena thaॐgaṭeṃ geṃ dhikataka / ityudgrāhaḥ / pratigrāheṇa vocyate / ayaṃ kilaikatālyāṃ kṛtaḥ /
gaḍdagata deṃgaganagdihik / kathaॐgatakadhika thaॐgaṭeṃheṃ thodagak /
giḍdakthaॐgakkathaॐ
deṃthaॐhaṭagathaॐ
deṃ iti trirekatālyāṃ
khaṇḍaḥ / kevalo'pyayaṃ khaṇḍo gajara ityucyate / gaḍdakthaॐgakthaॐ-
gakkathoharaghaṭa thare / ityekatālyāṃ punaḥ punarupaśamaḥ / thohaṭeṃ / iti cchaṇḍaṇaḥ / etatsarvaṃ nairantaryeṇa vādyate / iti gajaraḥ /
pratyekaṃ dviḥ prayuktenopaśamenāntayoginā
yuktaṃ khaṇḍatrayaṃ śuddhaiḥ kūṭaiḥ khaṇḍaiśca nirmitam
pāṭairvyastaiḥ samastaiśca baddhaṃ varṇasareṇa vā
yasyāṃ syādvādakasthūlamilatkolāhalākulam
chaṇḍanāntā rigoṇī sā dadhatī dhvanimuttamam
asyāmuṭṭavaṇaṃ kāryaṃ vaikalpikamupakrame
dīptanṛtte bhavedeṣopaśamā lalitā matā
lalitaṃ yadyuṭṭavaṇaṃ tadā tallalite bhavet
antyakhaṇḍātsopaśamacchaṇḍaṇāddīptanartanam
yathā--takkeṃ dhikkeṃ takadhika takaki thaॐkaṭagena
thaॐgakkathaॐ
iti prathamakhaṇḍam /
ṭaithoṭeṃgeṃ tthaॐdhithaॐhadhihaṭeṃ / ityupaśamo dviḥ / tarkkarga daḍa-
rada kuthikurgadaḍadhikka dakkarga daḍagdakthaॐgattakadhika kadhikata dhika-
kadhi ṭeṃgeṃnathaॐga
thaॐgakkathaॐ iti dvitīyakhaṇḍam /
ṭaiṃ thaॐ haṭageṃ thaॐṭeṃ / ityupaśamo dviḥ / thaॐgaṭaṃ daragaḍa dhiragaḍa dhitthāḥ thaॐkaṭa takathaॐ kaṭadhikkak / thaॐdhika taddhitak / iti tṛtīyakhaṇḍam /
katthaॐṭakka thaॐhakaṭage dhikaṭai thau haṭageṃ thaॐ haṭeṃ ityupaśamo dviḥ / tathaॐ giḍdak diganadigana diganaka thaॐgataddhitak / thaॐhaṭeṃ / iti cchaṇḍaṇaḥ /
ityekatālyāmudāharaṇam / iti rigoṇī /
nātidīrghaṃ dvirādyaṃ syātkhaṇḍaṃ śuddhādinirmitam
yadvā varṇasareṇātha tādṛkkhaṇḍaṃ sakṛdbhavet
ityudgrāhadhruvau kṛtvā svodgrāhāntyadale'thavā
svodgrāhe yatra muktistatkavitaṃ kavayo viduḥ
asya nāmāntaraṃ prāhuranye'vaccheda ityapi
bhavediha drutaṃ mānaṃ varṇāḥ prāyaḥ syuruddhatāḥ
bāhulyānnartanaṃ dīptaṃ niḥśaṅkeneti kīrtitam
yathā--gaḍdakdaginadaṃdaṃ ginathaॐga dhikkaṭa nakādhitaka deṃhakadara gaḍadariktha riktha ridaragaḍa tharika thaॐ gaṃḍake / dhikthaॐṭeṃ
ityudgrāho dviḥ / jheṃkaka nakhakhina
taheṃ hake nakhakhinathaॐ / iti dhruvākhyaṃ khaṇḍam
tato deṃhakaḍaragaḍetyādinodgrāhāntyakhaṇḍenodgrāheṇa vā sakalena gaḍgatityādinā tyāgaḥ / niḥsārutāle cedamudāharaṇam /
iti kavitam
udgrāho'lpo dhruvo nātidīrghaḥ śuddhādinirmitaḥ
syādvarṇasarabaddho vā chaṇḍaṇo'nte yadā tadā
padaṃ vadanti vādyajñāḥ prāyastaddīptanartane
yathā--taddeheṃ taddeṃ tataktaddai / ityudgrāhaḥ / takaṭa dhikaṭa dhidhikiṭa dhikiṭargāḍdagadhikataka dhikathaॐgaṭeṃ / iti dhruvaḥ /
gata kaṭadhidhi kaṭadhikkiḍadagadhidhikaṭa dhikkiraḍāḍagadhigakki-
gḍāhagathaॐṭaiṃ haṃdhikkathaॐgaṭeṃ / iti cchaṇḍaṇaḥ / idamudāharaṇaṃ varṇatāle /
vādayitvā yatiṃ madhye prabandhasya vimucyate
pāṭena yatra tatproktamaparaiḥ sūribhiḥ padam
iti padam
ekatālyāṃ drute māne nartanārambhagocare
samaṃ ca karaṭāṭīpikāhalāvādane sati
abhyasto vādyakhaṇḍo'llpaḥ kūṭenaikena nirmitaḥ
taddhīmiticchaṇḍaṇāntaḥ smṛto melāpako budhaiḥ
vidyāvantaḥ svasamaye prāhurmelāpanīmimām
varṇānāṃ ṭirikītyeṣāmāvṛttiṣṭīpirucyate
yathā--thaॐgaṭeṃ gaḍdagnaṃ thaॐgaṭeṃ / iti yāvatprabandhapūrti punaḥ punarvādanīyam / taddhīmiti / iti cchaṇḍaṇaḥ / iti melāpakaḥ /
khaṇḍaṃ śuddhādibhiḥ pāṭairbaddhaṃ varṇasareṇa vā
alpaṃ komalanādaṃ ca sukumārākṣarānvitam
abhyastaṃ komale nṛtte bhavedupaśamābhidham
yathāk--ṭeṃthaॐkkage thoṭeṭe thaॐhaṭage thātheṃ thaॐṭe / ityupaśamaḥ /
ādau vādyaprabandhānāṃ śuddhakūṭādinirmitaḥ
yaḥ khaṇḍo vādyate prāhurudgrāhaṃ taṃ mahattamāḥ
udgrāhopaśamādīnāṃ yadyapyanyāṅgatoditā
yāvatpūraṇamāvṛttestathā'pi syātprabandhatā
dvirāvṛttiranāvṛttirvā syādaṅgatayā sthitau
teṃ ṭeṃ hai taṭṭeṃ takkataṭe iti yāvatprabandhapūraṇamabhyāsādudgrāha-
prabandhaḥ / aṅgatvaṃ tu dviḥ sakṛdvā / prākprayogastvaṅgaprabandhayostulyaḥ / ityudgrāhaḥ /
uddhataṃ dhvanitaṃ kūṭabaddhaṃ khaṇḍaṃ muhurmuhuḥ
prayuktaṃ syātpraharaṇaṃ dhruvādyābhogagocare
nṛtte prāyaḥ prayoktavyamanyatrāpīcchayā bhavet
yathā--kathaॐgakka thaॐgatthaॐgaṭathaॐgakka thoga thogathok kathogak thaॐkaṭa yogakthokaṭaṃ thogak / gaḍdakkādhika thaॐgak / ṭageṃ daṃthaॐha / diṅ-nikukudhittho hadhikkaṃ dhiṭaiṃ iti punaḥ punaḥ prayojyam / ekatālyāmidamudāharaṇam / iti praharaṇam /
udgrāhaḥ syāttataḥ khaṇḍaṃ śuddhakūṭādinirmitam
tadvarṇasarabaddhaṃ vā prayujya dviridaṃ dvayam
tataḥ prākkhaṇḍasahitaṃ tādṛkkūṭamayaṃ dalam
vādyate chaṇḍaṇo'nte ca yatra so'vatsako bhavet
prayojya nartane dīpte śārṅgadevena kīrtitaḥ
yathā-- gaḍdagdaṃdaṃ gaḍdakthikkaṭa takadhikkaṭa takdhiktak / ityudgrāhaḥ /
khaḍi khaḍi khakhanakha khidak jheṃkhakhanakha khidaktadakka dhikkaka-
kagiṇanaga thaॐgadihikiṃ thogadihikkitaka dhikathaॐgaṭe gaḍak /
takadhika thaॐgaṭeṃ / iti dvitīyaṃ khaṇḍam / etacca sahodgrāheṇa punaḥ punarvādayet / jhaka jhakhikhinnakhanakhakhita hreṃ khakhanakhajheṃ khana khariba tuḍi hidihi / kathaॐgak / iti tṛtīyakhaṇḍaṃ pūrvakhaṇḍena
saha vādayet / takadhika takkare ghaṭathathaॐgakka thaॐgakkaṭeṃ / iti chaṇḍaṇaḥ / idamudāharaṇaṃ raṅgavidyādharatāle /
ityavatsakaḥ /
kūṭādibaddhaḥ khaṇḍaḥ syācchaṇḍaṇo vādyamokṣakaḥ
iti cchaṇḍaṇaḥ
śuddhakūṭādibhirbaddhaḥ khaṇḍo varnasareṇa vā
abhyastaḥ syāddrute māne tuḍukā dīptanartane
drutādrutataraṃ mānamatra lakṣyeṣu dṛśyate
yathā--ṭeṃ daṃdagi tathaॐgaṭeṃdhikataḥ raghaṭe he kathoḥ ṭegedhika taṭathaॐgaḥ gaṇa nagiḥ thaॐgataka dhikathaॐgaṭeṃ / ekatālyāmidamudāharaṇam /
udgrāhadhruvakābhoge yatrānyatamakhaṇḍakam
vādanīyaṃ mpare prāhuranye tu tuḍukāṃ jaguḥ
udgrāhadhruvakābhogodgrāhāṇāṃ vādanaṃ kramāt
iti tuḍukā
yatra śuddhādibhirbaddhaḥ khaṇḍo varṇasarena vā
viśālaḥ syāddrutalayaḥ paryante tu vilambitaḥ
dīptairvarṇaiḥ kvacitkvāpi komalaiścārugumphitaḥ
yatrāsau malapaḥ proktaḥ prāyiko dīptanartane
yathā--gaḍdak taddhitthaॐ hathaॐhare ghaṭaiṃ gaṇanagataka dhikaka thauṃ haṭeṃ haiṃ thodagak / takka tahadhika thokathohaka tho
haṭṭai ḍiṃ khikharakhikhikherathaṭaiṃ haiṃ thohagak / dihaṃ kaṭadahaṃ kaṭagaḍda gatharikaṭaṃ
tharikaṭataka
tataka dhidhika tho'thaॐdaṭeṃ / idamudāharaṇaṃ mudritamaṇṭhatāle /
yatrodgrāhaḥ sakṛddvirvā dhruvako'tha sakṛdbhavet
vyāpakākṣaramiśraistaddhithaॐṭeṃdeṃbhirakṣaraiḥ
baddhaṃ nirantarayatiṃ prāhustaṃ malapaṃ pare
iti malapam
sodāharaṇalakṣmāṇi vālabodhārthamabhyadhām
lakṣmamātramatho vakṣye vistaratrastamānasaḥ
malapāṅgaṃ tu malapenāṅgena malapena ca
iti malapāṅgam
pāṭairmalapapāṭaḥ syādviṣamairmalapopamaḥ
iti malapapāṭaḥ
drutaiḥ karatalāghātaiviṃkṛtairyatra vādyate
vādyaṃ vicchidya vicchidya cchedamicchanti taṃ budhāḥ
otāṃ kṛtvā dvirudgrāhaḥ sakṛdvā vyāpakākṣaraiḥ
sapāṭairvihito yatra prānte racitadeṃkṛtiḥ
madhye laye chaṇḍaṇaḥ syādrūpakaṃ tannirūpitam
iti rūpakam
nibaddho vādito gītavādyasaṃdhau mato'ntaraḥ
ityantaraḥ
antaraṃ vādayitvā cedanibaddhasya vādanam
kriyate'ntarapāṭaḥ syāttadā niḥśaṅkasaṃmataḥ
ityantarapāṭaḥ
samuśliṣṭaghanaślakṣṇapāṭavarṇavinirmitaḥ
hastalāghavasaṃpannaḥ khojaḥ saṃjalpito budhaiḥ
iti khojaḥ
kṛtvā khaṇḍaṃ pāṭabaddhaṃ yativadvādanaṃ bhavet
evamāvṛttikaraṇādāhuḥ khaṇḍayatiṃ budhāḥ
iti khaṇḍayatiḥ
khaṇḍacchedasamāyogātkhaṇḍacchedaprabandhayoḥ
chedairvyaktaiḥ samāyuktaṃ khaṇḍacchedaṃ pare jaguḥ
iti khaṇḍacchedaḥ
yasyāṃ viratirante ca tālasya vyāpakākṣaraiḥ
sapāṭairbaddhakhaṇḍā yā sā''khyātā'vayatirbudhaiḥ
ityavayatiḥ
pāṭasya khaṇḍanādvādya khaṇḍapāṭo'bhidhīyate
iti khaṇḍapāṭaḥ
khaṇḍaḥ syātkhaṇḍamadhye'pi khaṇḍaśo vādane sati
iti khaṇḍakaḥ
śrotogatākhyayā yatyā khaṇḍaḍullo'bhidhīyate
iti khaṇḍahullaḥ
gītanṛttasamo māne prabandhaḥ procyate samaḥ
iti samaḥ
niṣpannaḥ kevalaiḥ pāṭaiḥ pāṭa ityabhidhīyate
iti pāṭaḥ
dhruvako bhūrivādyeṣu syādāvṛtto'ntare'ntare
iti dhruvakaḥ
aṅgamaṅgīkṛtaṃ sāndrairapāṭairvyāpakākṣaraiḥ
ityaṅgam
dvirudgrāho dhruvābhoga dhruvākhyaḥ kramaśastataḥ
yatrāṅgarūpakaṃ prāha tattejonvayadīpakam
ityaṅgarūpakam
tālaścatuḥṣaṣṭikalo yugme mārge ca dakṣiṇe
iti tālaḥ
vitālastvādimadhyāntavikṛtastāla iṣyate
iti vitālaḥ
hastena vitatāṅguṣṭhaviralāṅgulinā kramāt
patākena hatairjātaiḥ pāṭaiḥ syātkhalakābhidhaḥ
iti khalakaḥ
samudāyo nijaiḥ pāpaiḥ samastātodyavādanāt
iti samudāyaḥ
pāṭānāṃ pṛthaguktānāṃ miśraṇājjoḍaṇī matā
iti joḍaṇī
uḍavaḥ salayāttālāddvitālācca layojjhitāt
ityuḍavaḥ
talapāṭastu malaponmiśrapāṭaprabandhajaḥ
iti talapāṭaḥ
nijairyā taddhithaॐṭebhirvyāpakairakṣaraistathā
pāṭairvā racitā kiṃcidvilambitalayāśrayā
dekārālaṃkṛtādyantā vadantyuṭṭavaṇīmamūm
ityuṭṭavaṇī
vādyaikadeśaṃ vargāntamayaṃ vādyādimadhyayoḥ
vādayellaghuhastatvādyaṃ tamākhyāti tuṇḍakam
iti tuṇḍakaḥ
pāṭaireva yatiḥ sāndraiḥ prāñjalairaṅgapāṭakaḥ
ityaṅgapāṭakaḥ
khaṇḍaḥ syātpṛthagātodyavādyaiḥ paisārasaṃjñakaḥ
iti paisāraḥ
pradarśanārthamityuktāḥ prabandhāḥ katicinmayā
anyānapi pathā'nena vidāṃkurvantu tadvidaḥ
pāṭabhedāśca vādyāni prabandhā vādyasaṃśrayāḥ
yathāyogaṃ mardalādisarvavādyeṣvime matāḥ
iti vādyaprabandhalakṣaṇam
nirdoṣabījavṛkṣotthaḥ piṇḍe'rdhāṅgulasaṃmitaḥ
ekaviṃśatyaṅgulaḥ syāddairghye vāme mukhe punaḥ
caturdaśāṅgulāni syurdakṣiṇe tu trayodaśa
mānaṃ yasya manāṅmadhyaḥ pṛthurekāṅgulādhike
vaktrābhyāṃ carmaṇī vṛtte ghane ye prāntayostayoḥ
catvāriṃśatpṛthagrandhrāṇyaṅgulāntaravanti ca
vadhre tadrandhravinyaste sīvanaprakriyāvati
protordhvādhaḥsthitā dṛṣṭodarapṛṣṭhā ca vignikā
kriyate veṣṭyate madhye tribhirbandhairdṛḍhaṃ tathā
kāryo gomūtrikābandhastatra vadhradvayena ca
tathā yathā pinaddhāsye bhavetāṃ carmaṇī dṛḍhe
kuṇḍalyoḥ prāntayorvāmakuṇḍalyāṃ saṃniveśya ca
kacchāṃ kṣiptvā dakṣiṇasyāṃ kṛṣṭvā dviguṇatāṃ nayet
sāñcaladvitayāṃ paṭṭamayīmaṣṭāṅgulāyatām
yadvā'nyavastrajāṃ śobhānugāṃ nyasyetkaṭītaṭe
nigadanti mṛdaṅgaṃ taṃ mardalaṃ murajaṃ tathā
proktaṃ mṛdaṅgaśabdena muninā puṣkaratrayam
atyantāvyavahāryatvānniḥśaṅko na tanoti tat
bhūrimiśreṇa bhaktena cikkaṇenātimardanāt
piṇḍikāṃ pūrikākārāṃ vāmavaktre niveśayet
bohaṇākhyena tenā''syaṃ limpedalpena dakṣiṇam
evaṃ jaladharadhvānagambhīro bhavati dhvaniḥ
niḥśaṅkenātra ca proktā devatā nandikeśvaraḥ
raktacandanajo yadvā khādiro'nyairayaṃ mataḥ
triṃśadaṅguladairghyaśca piṇḍe tvaṅgulasaṃmitaḥ
etasya vāmaṃ vadanaṃ dvādaśāṅgulasaṃmitam
dakṣiṇaṃ tu mitaṃ sārdhairekādaśabhiraṅgulaiḥ
pāṭāśca taddhithoṭeṃheṃnaṃdemityatra kīrtitāḥ
taṭahā dadhalāśceti pāṭānanyatra manvate
iha syuḥ paṭahoktāśca varṇāḥ ṣoḍaśa kādayaḥ
adhikānbhajhamānvarṇānvarṇayantyapare tviha
teṣu taddhyādayaḥ sapta kevalāḥ śuddhasaṃjñakāḥ
sasvarairasvarairyuktairayuktairvā kakhādibhiḥ
vyāpakākhyaiḥ ṣoḍaśabhirmiśrāste kūṭasaṃjñakāḥ
kūṭamiśrāstu te śuddhā budhaiḥ khaṇḍābhidhā matāḥ
chandasā bhūrihṛdyena sphūrtimūrtirudāradhīḥ
kaviḥ kavayati ślokaṃ śravaṇotsavadaiḥ padaiḥ
yathā tathā kvacittāle varṇāllam̐ yamanoharān
vidhāya vādako vādyaprabandhānbaddhumarhati
emaṃ kavitakārākhyaṃ vādakaṃ bruvate manāḥ
iti mardalalakṣaṇam
caturvidho mārdaliko vādiko mukharī tathā
tataḥ pratimukharyākhyasturyo gītānugo mataḥ
vādiko vādakartā syādvādaḥ pakṣaparigrahaḥ
svapakṣasādhanaṃ tadvatparapakṣasya dūṣaṇam
ye'nye jalpavitaṇḍādyā vādabhedāḥ salakṣaṇāḥ
na tānbravīmyahaṃ granthaprapañcabhayabhaṅguraḥ
vāde ca vādanaṃ kāryaṃ prathamaṃ trāṭanābhidham
mardale tālarahite vohaṇena vinā dhvaniḥ
yo dehaḍaḍagityādi kṛto'sau trāṭanaṃ matam
voḍavāḍaṃ ghanaravaṃ hastāvatyarthamācaret
muktaśabdātmakaṃ rehadaḍādapramukhaṃ tataḥ
udhāra sthāpanaṃ paścādvādayettadathocyate
mukhayorbohaṇaṃ dattvā vādayedvāmamānanam
gaḍdagnemiti vaktraṃ tu gaḍdagnāmiti dakṣiṇam
tato madhyalaye tāle dvitīye mukhayordvayoḥ
kuryānnādasamāyogmathoccoccaṃ dalatrayam
pṛthagvilambite madhye drute caiva laye kramāt
tathaikadvitrithaॐkāraracitaṃ grahamokṣabhāk
ālaptivacca tristhānaśuddhaṃ hastadvayena yat
madhuraṃ vādyate tajjñaiḥsthāpanaṃ tadudāhṛtam
tatasthaॐkārabahulagrahamokṣo'ntaro bhavet
caturasratryasramiśrakhaṇḍeṣvekena kenacit
tālena ṭākaṇīvādau kartavyau tadanantaram
tayorekasaro joḍā ceti bhedadvayaṃ matam
kṛtvā śramasya vahanīṃ yastāle'ṣṭakalādike
vādyakhaṇḍastālakalāprastārānugataḥ kṛtaḥ
akhaṇḍitaṣṭākiṇī saikasaratvaṃ sakṛtkṛteḥ
ekadvitricaturvāraṃ śuddhābhyasanato bhavet
iha śramavahanyākhyaḥ prakāro vādane yathā
taddhitoṭeṃ tatadhidhi thaॐ thaॐ ṭeṃ ṭeṃ tatatadhi dhidhi thaॐ thaॐ thaॐ ṭeṃ ṭeṃ ṭeṃ / tatatata dhi dhi dhi dhi tho tho tho tho ṭe ṭe ṭe ṭe / iti śramavahanīṃ kṛtvaikasaraṭākiṇī yathā / takadhikaṭa / takadhikaṭa / dhikaṭataka takadhikaṭa takatakadhikaṭa dhikaṭakatadhikaṭa /
ityaṣṭau vādyakhaṇḍasya khaṇḍā aṣṭāsu kalāsu / saiva dvivāraṃ joḍā /
ṭākaṇīvatsamastaṃ prākkhaṇḍaṃ kṛtvā tataḥ param
khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ dvirdvivāraṃ vādyate vādyasaṃjñake
tatraikasarajoḍātvaṃ ṭākiṇīvadudāhṛtam
yathā--daṃdaṃ / ṭiri / ṭiṭṭikaḍda / kaḍadagajhe
/ tharikathari / ṭagaṇa-
gaṇadhari / gaṇagaṇadhari / dathari gaḍadaga / datharigaḍadaga / datharigaḍadaga / dathari datharitargaḍdaktharikkaṭatattak / iti ṣoḍaśakale tāle ṣoḍaśakalāsu ṣoḍaśakhaṇḍakaṃ vādyaṃ kṛtvā tānṣoḍaśa khaṇḍāndvirdviḥ kuryāt
ityekasaravādaḥ
takāreṇa ca sarveṣāmeteṣāṃ tyāga iṣyate
kuryāttato digidigiṃ tāṭavādādikaṃ tathā
varṇā digidigītyete proktā digidige budhaiḥ
yaḥ khaṇḍo'tidrute māne tāṭavādaḥ sa kathyate
anye'pi vādavidhayo'bhyūhyantāmadhvanā'munā
iti vādaprakārāṇāṃ samyaktve vijayo bhavet
iti vādakaḥ
kartā vādyaprabandhānāṃ nṛttaśikṣāvicakṣaṇaḥ
gītavādananiṣṇātaḥ surekho'ntarmukhaśca yaḥ
ardhāṅgamiva nartakyā vādayedraṅgabhūmigaḥ
vādakaiḥ prekṣitamukho vādanārthaṃ mukharyasau
iti mukharī
kiṃciddhīno mukhariṇaḥ proktaḥ pratimukharyasau
iti pratimukharī
śuddhasālagagītānāṃ varṇānkaṭhinakomalān
samāṃśca viṣamānnādaṃ mandraṃ madhyaṃ ca tārakam
prauḍhaṃ vā madhuraṃ samyaganugacchati vādanāt
pūrvabhāge tathā''bhoge jakkāpraharaṇe kramāt
kuryādvaikalpike yadvā samagraṃ gītamāśrite
samutthite vā''nulomyādvailomyādvobhayena vā
niḥsāro sālage gīte yastaṃ gītānugaṃ viduḥ
kramāttakārathaॐkārau sa kuryādgrahamokṣayoḥ
iti gītānugaḥ
iti caturvidhamārdalikalakṣaṇam
varṇavyaktiḥ surekhatvamanuyāyapravīṇatā
madhuroddhatavādyeṣu vijñatā hastalāghavam
avadhānaṃ śramajayo mukhavādyeṣu pāṭavam
raktirāvarjikasyānuvṛttirbahulatā tathā
yatitālalayajñatvaṃ gītānugamanaṃ tathā
guṇā mārdalikasyaite doṣaḥ syāttadviparyayaḥ
iti mārdalikaguṇadoṣāḥ
tadvṛndaṃ dvitricaturaistajjñairmardaladhāribhiḥ
prādhānyena vidhātavyaṃ tairmukharyanuvartanam
yā hastasaṃmitā dairghye'ṣṭāviṃśatyaṅgulā punaḥ
paridhāvaṅgulamitā piṇḍe saptāṅgule mukhe
maṇḍalyau vaktrayorvallīmadhyāvekādaśāṅgule
sapādāṅgulakasthaulye uddalīkṛtabandhane
vadanābhyāṃ saha syātāṃ kuryādrandhrāṇi ṣaṭtayoḥ
baddharajjuniveśārthaṃ purobhāge'rgalātrayam
kalaśākalitadvyantaṃ paścādbhāge'rgalādvayam
bandhasūtrāntare madhye bhavedudarapaṭṭikā
aṅgulatrayavistārā ślakṣṇā hṛdayahāriṇī
dvātriṃśattantusaṃjātarajjvā pakṣadvayaṃ dṛḍham
baddhvā tatrotkakṣakau ca vidhāya skandhapaṭṭikām
tayordviguṇatāṃ nyasyedaṅgulārdhārdhasaṃmitam
chidraṃ yasyāścaturthāṃśe nādodbodhavidhāyakam
huḍukkā sā budhaiḥ proktā tasyāśca skandhapaṭṭikām
nyasya skandhe dakṣṇena pāṇinā vādanaṃ bhavet
udare paṭṭikā yoktā tasyāṃ vāmaṃ niveśayet
devatā mātaraḥ sapta śārṅgadevena kīrtitāḥ
kurvīta pāṭahānvarṇāniha deṃkāravarjitān
atrānyairadhikāvuktau majheṃkārau manīṣibhiḥ
lakṣajñāstvāvajaṃ prāhurimāṃ skandhāvajaṃ tathā
iti huḍukkālakṣaṇam
bījavṛkṣodbhavā piṇḍe'ṅgulaturyāṃśasaṃmitā
ekaviṃśatyaṅgulā syāddairghye hastamitā'thavā
paridhau dadhate mānaṃ yā catvāriṃśadaṅgulam
caturdaśāṅgule vaktre keṣāṃciddvādaśāṅgule
maṇḍalyu lohaje sūtraveṣṭite carmabandhane
paridhau saṃmite te ca dvācatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ
tisrastisrastathā tantrīrmukhayorvalayadvayam
dadhate kevalaṃ vyāptaṃ caturdaśabhiranvitam
randhraisteṣvekāntareṣu vignikāstāvatīḥ kṣipet
dvābhyāṃ dvābhyāṃ vignikābhyāṃ bandho matsyākṛtirbhavet
yasyāstāṃ karaṭāmāhuḥ prāntayoḥ prāntabaddhayā
kacchayā skandhadeśe tāṃ kaṭyāṃ vā vādane vahet
carcikā devatā cāsyāṃ pāṭāstu karaṭetyamī
vādanaṃ kuḍupābhyāṃ tu śārṅgadevena kīrtitam
tirikitirikirīti prāyaḥ pāṭadvayaṃ matam
iti karaṭālakṣaṇam
dhanaḥ ślakṣṇaḥ supakvaśca stokavakro mahodaraḥ
pāṇibhyāṃ vādyate tajjñaiścarmanaddhānano ghaṭaḥ
kathitāḥ pāṭavarṇā ye mardale te ghaṭe matāḥ
huḍukkayaiva ghaḍaso vyākhyātaḥ kiṃtu maṇḍalī
dakṣiṇasyoddalībaddhā vāmā rajjvā niyantritā
audaryāṃ paṭṭikāyāṃ ca vāmo'tra na niveśyate
gaॐkārabahulaṃ cāmuṃ vādayediti tadvidaḥ
aṅguṣṭhamadhyamāṅgulyau madanāktāgrabhāgataḥ
dakṣiṇena kareṇā''sye gharṣaṇādgaॐkṛtirbhavet
ghāto'ṅgulībhirvāmasya vāmāṅguṣṭhena pīḍanam
iti ghaḍasalakṣaṇam
syāddhastadairghyaḥ paridhau sanavatriṃśadaṅgulaḥ
dvādaśāṅgulake vaktre vallīvalayasaṃyute
yo dhatte sapta saptāpi randhrāṇi valayadvaye
tathā kavalayostābhyāṃ tuṇḍe valayasaṃyute
pidhāya gāḍhaṃ badhyete randhravinyastadorakaiḥ
yasyāsau ḍhavasaḥ proktaḥ śārṅgadevena sūriṇā
skandhe nikṣipya kacchāntaṃ vāmahastena vādayet
vāmāsye dakṣiṇasthena kuḍupena tu dakṣiṇe
ḍheṃkārapāṭavasate rūḍho'yaṃ ḍhavaso jane
iti ḍhavasalakṣaṇam
vyākhyātā ḍhavasenaiva ḍhakkā kiṃtu mukhadvayam
trayodaśāṅgulaṃ tasyā dhṛtvā tāṃ vāmapāṇinā
tajjño dakṣiṇahastasthakoṇaghātena vādayet
ḍheṃkāraḥ pāṭavarṇāḥ syurniśaṅkeneti kīrtitam
iti ḍhakkālakṣaṇam
huḍukkaivārgalāhīnā kuḍukkā kiṃtu vādanam
asyāḥ kareṇa koṇena kṣetrapālastu devatā
iti kuḍukkālakṣaṇam
bījadārumayī saptāṅgulagarbhamukhadvayā
ekaviṃśatyaṅgulā ca yasyā dairghye samākṛtiḥ
saṃhatāgnitrayākāratryaṅgulasthūlatāyute
vṛtte navāṅgule garbhe valaye vallinirmite
saptasaptacchidrayute yasyāḥ syātāṃ mukhadvaye
kavalābhyāṃ pinahyete mukhe ca valayānvite
sarandhre kavale randhranyastatantrīsuyantrite
kuḍuvā sā huḍukkoktavarṇātkreṃkārabhūyasī
koṇābhyāṃ madanāktābhyāṃ vādyate tyaktajheṃkṛtiḥ
iti kuḍuvālakṣaṇam
aṣṭādaśāṅgulā dairghye dṛḍhā ruñjā samākṛtiḥ
ekādaśāṅgule tasyā vadane kuṇḍalīyute
tadvadye carmaṇā vāmavaktrāntaḥkuṇḍalīdvayam
tatraikā vaktramātrā syādaparā caturaṅgulā
kuṇḍalyorantarāle syājjālikā snāyunirmitā
saikacchidraṃ vāmavaktraṃ sūtratattvañcanīyutam
pūrvavadvignikāḥ kāryā vaktrayoḥ sapta sapta ca
pādonahastamātrāṃ ca nāgapāśavatīṃ dṛḍhām
kacchāṃ skandhe niveśyāsyā vādanaṃ veditaṃ budhaiḥ
ruṃkārajananādruñjā sā bhavedbhṛṅgidaivatā
mataṅgoktāstvime varṇāḥ karagā dhaṭanāḥ khahau
vignikā vādyaśāstre'sminkarkarāḥ parikīrtitāḥ
iti ruñjālakṣaṇam
vitastimātradairghyaḥ syādaṣṭāṅgulamukhadvayaḥ
yogasya maṇḍalīyukte mukhe baddhe ca carmaṇā
trivalīvatkṣāmamadhyo nibaddhaḥ sūtradorakaiḥ
madhye ca gāḍhatāṃ nīte rañcanyau vādanāya ca
bhavetāṃ prāntasaṃlagnasamyaṅmadanagolakaiḥ
asau ḍamaruko madhye dhṛtvā hastadvayena ca
ḍaghavarṇo vādanīyaḥ prokto niḥśaṅkasūriṇā
anyaiḥ kakharaṭā varṇāḥ proktā ḍamaruka'dhikāḥ
iti ḍamarukalakṣaṇam
vitastimātraṃ dairghyaṃ syānmadhyaḥ kiṃcitkṛśo bhavet
mukhe tvaṣṭāṅgulaiḥ piṇḍo'rdhāṅgulastantrikādvayam
mukhe mukhe śaṅkavaśca catvārastāmranirmitāḥ
teṣāmadho'dhāvūrdhvaṃ dvau tantrībandhanasiddhaye
tantryostṛṇaśalākāṃ ca nidadhyād dhvanipuṣṭaye
anyallakṣma huḍukkāvadyasyāḥ pāṭākṣarāṇyapi
syāddaśāṅguladairghyeṇa kuḍupena tu vādanam
niḥśaṅkaśārṅgadevena ḍakkā sā parikīrtitā
anye'syā vādanaṃ prāhuḥ kareṇa kuḍupena ca
hastaghātena ḍaṃkāro vādane kuḍupena tu
ghaṭastato ḍagiśceti mukhānpāṭānvadantyamī
nagau khakaraṭā varṇā mukhyāḥ proktāḥ parairiha
asyāṃ ca sūrayaḥ prāhurdevatāṃ vindhyavāsinīm
aṅgulonā madhyamā sā dvyaṅgulonā kanīyasī
iti ḍakkālakṣaṇam
ḍakkaiva maṇḍiḍakkā syātkiṃ tvasyāḥ ṣoḍaśāṅgulam
dairghyamaṣṭāṅgulau garbhau syātāṃ vadanayordvayoḥ
ṣoḍaśāṅgulako madhyaparidhirnātra cārgalā
na ca kacchotkakṣakastu madhye syādañcanīdvayam
utkakṣaṃ cāñcanīdvaṃdvaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulitrayāt
dhṛtvā saṃpīḍya tarjanyā maṇḍalīprāntamānanam
asyā dakṣiṇajānusthaṃ hanyāddakṣiṇapāṇinā
utkakṣaṃ maṇibandhordhvaṃ yadvā'nyasyāñcanīdvayam
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhaiḥ saṃyujyā''pīḍya maṇḍalīm
tarjanyā madhyayā vā'tha hastenānyena vādayet
vadanti vādanaṃ tasyāḥ kareṇa kuḍupena vā
caryāgāne ca pūjāyāṃ śakteḥ sā viniyujyate
iti maṇḍiḍakkālakṣaṇam
kāṃsyādgośṛṅgato dantridantādvā ḍaddulī bhavet
dairghye pañcāṅgulā vaktre tasyāśca caturaṅgule
meṣapāryuddalībaddhe svasvacakrasamanvite
cakre ca kāṃsyaje tāmramaye vā lohaje pṛthak
pañcarandhre tathoddalyau randhravinyastadorakaiḥ
sautrairgāḍhaṃ nibadhyete madhye sūtreṇa veṣṭitam
nātiślathaṃ nātigāḍhaṃ madhyaṃ sūtre tvanāmikām
nidhāya madhyatarjanyau vivṛte cakrasaṃyute
kṛtvā'ṅguṣṭhaṃ tvanyacakre nyasyātha madanāñcitām
vidhāyāñcanikāmekāṃ tāṃ duṃdumiti vādayet
tuṃtumityapare prāhuḥ pāṭā mardalasaṃbhavāḥ
yathāsaṃbhavametasyāṃ śārṅgadevena kīrtitāḥ
iti ḍakkulīlakṣaṇam
ṣaḍviṃśatyaṅgulā dairghye paridhau triṃśadaṅgulā
samakāyā sellukā syādbījakāṣṭhena nirmitā
daśāṅgule mukhe tasyāḥ maraistvekādaśāṅgule
ukte na bandhanoddalyau tābhyāmekāṅgulādhike
vallījaṃ tarjanīsthaulyaṃ mukhayorvalayadvayam
sarandhraṣaṭkaṃ randhrastharajjubhirgāḍhayantritam
ekāṅgulādhikaṃ tacca vaktrābhyāṃ vadanaṃ punaḥ
tantrikāgarbhitaṃ vāmaṃ vāmahastena vādayet
mukhaṃ dakṣiṇapāṇisthakuḍupena tu dakṣiṇam
mukhe vāme tu jheṃkāro dhiṃkāro dakṣiṇe mukhe
iti sellukālakṣaṇam
palaiḥ syātpañcaviṃśatyā dairghye tu dvādaśāṅgulā
aṣṭādaśāṅgulamitā paridhau samavigrahā
sasūtrakaṭakaṃ randhradvayaṃ kaṇṭhe ca bibhratī
carmaṇā''naddhavadanā jhallarī parikīrtitā
vāmahastadhṛtā sā ca vādyā dakṣiṇapāṇinā
iti jhallarīlakṣaṇam
syāttadardhapalo bhāṇaḥ paridhau dvādaśāṅgulaḥ
anyattu jhallarīlakṣma tasya śrīśārṅgiṇoditam
iti bhāṇalakṣaṇam
saptāṅgulamukhadvaṃdvāttrivalī hastadairghyabhāk
muṣṭigrāhyaśca madhyo'syā vadane kavalāvṛte
kavale lohamaṇḍalyau saptarandhre pṛthakpṛthak
randhranyastairguṇairbaddho madhye gāḍhaṃ ca veṣṭanam
sūtrarajjvā hastamātrā kacchā skandhāvalambinī
vādanaṃ karayugmeṇa śārṅgadevena kīrtitam
tadāṃdaॐdeti varṇāḥ syustripurā cātra devatā
ekādaśāṅgulamukhī viṃśatyaṅguladairghyabhāk
mukhārdhamānamadhyā'sau madhye cāñcanikāyutā
tadardhavarṇasaṃyuktā trikulyā cocyate budhaiḥ
iti trivalīlakṣaṇam
āmradrumasamudbhūto mahāgātro mahādhvaniḥ
kāṃsyabhājanasaṃbhāragarbho valayavarjitaḥ
carmanaddhānano baddho vadhrairgāḍhaṃ samantataḥ
dṛḍhavarṇena koṇena vādyaḥ prāṇena dundubhiḥ
meghanirghoṣagambhīraghaॐkārasyātra mukhyatā
maṅgale vijaye caiva bādyate devatālaye
iti dundubhilakṣaṇam
vitastitrayadairghyā syādbherī tāmreṇa nirmitā
caturviṃśatyaṅgule ca vadane valayānvite
tasyāḥ savalaye carmacchanne chidrasamanvite
rajjvā niyantrite gāḍhaṃ madhye sūtreṇa bandhanam
dakṣiṇasthena koṇena vāmahastena tāḍanāt
udbhaṭo bhavati dhvāno gambhīro'ribhayaṃkaraḥ
takāraḥ pāṭavarṇo'syāṃ mukhyo niḥśaṅkakīrtitaḥ
iti bherīlakṣaṇam
kāṃsyajastāmrajo lauho vottamo madhyamo'dhamaḥ
ekavaktro mahānvaktre svalpo'dho'rdhayavākṛtiḥ
bhṛtagarbhaḥ kāṃsyapātrabhārairmahiṣacarmaṇā
channānano baddhacarmā tadrandhranyastavadhrakaiḥ
kṣipto'dho vadhravalaye niveśyā''vartitairmuhuḥ
dviṣadvitrāsajanano niḥsāṇaḥ śārṅgiṇoditaḥ
cārmaṇenāsya koṇena sadvitīyasya vādanam
dṛḍhaśabdena bhīrūṇāṃ bhinatti hṛdayānyayam
syādasmādyuddhavīrāṇāṃ romāñcopacitaṃ vapuḥ
iti niḥsāṇalakṣaṇam
niḥsāṇavattambakī syāttato'lpā gātranādayoḥ
iti tambakīlakṣaṇam
uktau prakṛtidārūṇāmanuktau vā vikalpataḥ
jñeyo dāravavādyānāṃ khadiro raktacandanaḥ
sarveṣu syuryathāyogaṃ pāṭāḥ pāṭahamārdalāḥ
nīrasocchritabhūjātājjīrṇādvātāhatāttaroḥ
nirbhidyotsārite garbhe śeṣādvādyāni kārayet
pūrvaprarohe chinne'nyo yaḥ prarohaḥ prarohati
tadudbhavadrumodbhūtaṃ vādyaṃ sarvaṃ praśasyate
garbhasyotsāraṇaṃ tvetadveṇoranyatra pādape
tarūṇāṃ jātayastisraḥ pittalā vātalā tathā
śleṣmalā ceti tatra syātpittalā nīrasakṣitau
atyalparasabhūjātā vātalā śleṣmalā punaḥ
jalāśayasamīpastharasasaṃplutabhūmijā
pittalā'tyuttamā jātirvātalā tvadhamā bhavet
śleṣmalā varjyate śuṣke vṛkṣe'pi cchedanātpurā
iti kāṣṭhalakṣaṇamkomalatvaṃ vraṇagranthibhedāndāruṣu varjayet
iti kāṣṭhadoṣāḥ
ṣāṇmāsikasya vatsasya carma syātpuṭabandhane
anye dvivatsarasyā''hustanna lakṣyeṣu dṛśyate
vṛddhasya vṛṣabhasyāsya carmaṇā vadhrakalpanā
kundenduhimasaṃkāśamāmrapallavasaṃnibham
snāyumāṃsavihīnaṃ ca carma gosaṃbhavaṃ ca yat
śītodake niśāmekāṃ vāsayitvā samuddhṛtam
vādyāvanahanārthaṃ tadgrāhyaṃ śrīśārṅgiṇoditam
iti carmaguṇāḥ
medoduṣṭaṃ jarākrāntaṃ klinnaṃ kākamukhāhatam
agnidhūmahataṃ jīrṇaṃ na vādye carma karmakṛt
iti carmadoṣāḥ
guṇairbhūritarodārairyasya naddhaṃ jagattrayam
avanaddhamidaṃ tena śārṅgidevena kīrtitam
atha ghavavādyam
kāṃsyaje ghanavādye syātkāṃsyamagnau suśodhitam
kāṃsyajo vartulastālaḥ sapādadvyaṅgulānanaḥ
madhye'syāṅgulavistāro nimno randhraṃ ca nimnagam
pādonaguñjāmātraṃ syātpiṇḍastu yavamātrakaḥ
sārdhāṅgulaḥ syādutsedhaḥ samā ślakṣṇaśubhā''kṛtiḥ
kāryā tathā yathā nādo bhavecchrutimanoharaḥ
netravastrāṃñcalāgrāṇi rajjūkṛtya niveśayet
randhre'grāṇāmnanirgatyai granthiṃ ca racayeddṛḍham
īdṛktālayugaṃ kṛtvā tālamekamathāñcalaiḥ
āveṣṭya tarjanīṃ vāmāmaṅguṣṭhena ca veṣṭanam
ākramya talamadhyasthaṃ dhṛtvā tiryaṅmukhīkṛtam
śeṣāṅgulīḥ prasāryordhvāddakṣiṇena tu pāṇinā
tālamanyatarasyāntalambamānācalāvalim
tarjanyaṅguṣṭhayoragrabhāgatastiryagānanam
dhṛtvā tasyāgrabhāgeṇa madhyamanyasya tāḍayet
alpanādo bhavecchaktirbhūrinādaḥ śivo bhavet
śive snigdhe ghano nādaḥ śaktau syāttadviparyayaḥ
vāmena dhārayecchaktiṃ śivaṃ dakṣiṇapāṇinā
aśvamedhaphalaṃ caiva prāpnuyāddoṣamanyathā
devatā tumbaruryugme śaktiḥ śaktau śive śivaḥ
drutādisiddhyai tannādadhṛtirūrdhvāṅgulīkṛtā
kalpanetyucyate kāryamasya syāttāladhāraṇam
niḥśaṅkaśārṅgadevena pāṭāḥ sarve'tra kīrtitāḥ
iti tālalakṣaṇam
nalinīdalasaṃkāśau kāṃsyatālau samākṛtī
trayodaśāṅgulau vaktre kāṃsyaje dvyaṅgulau tale
madhye'ṅgulamitau nimnau tayoranyattu tālavat
pāṭā jhanakaṭā mukhyāḥ santi pāṭāntarāṇyapi
nārado devatā cātretyuktaṃ soḍhalasūnunā
iti kāṃsyatālalakṣaṇam
ardhāṅgulamitā piṇḍe ghaṇṭā kāṃsyamayī bhavet
ucchrāye'ṣṭāṅgulā vaktre viśālā mūlato'lpikā
sā ca prāsādasaṃbaddhā śalākākāradhāriṇī
mūle daṇḍaṃ triśṛṅgāgraṃ dadhatī mūlasaṃyutā
ṣaḍaṅgulāyataṃ sārdhāṅgulapiṇḍaṃ ca lambitam
lohajaṃ lālakaṃ garbhe dadhānāṃ tāmadhomukhīm
daṇḍe dhṛtvā ṭaṇatkārabahulaṃ vādayetsudhīḥ
sā sarvadevatā tajjñairvādyate devatārcane
iti ghaṇṭālakṣaṇam
taikṣṇagolakagarbhāḥ syuḥ kāṃsyodbhavapuṭadvayāḥ
saghanāḥ sūkṣmajātīyabadarībījasaṃmitāḥ
śiraḥsuṣiravinyastarajjavaḥ kṣudraghaṇṭikāḥ
tāśca ghargharikā loke bhāṣyante ghargharāstathā
tābhirghargharabhedānāṃ kṛtiḥ parāṇi nartane
iti kṣudraghaṇṭikālakṣaṇam
kāṃsyajā hastamātrā syātpiṇḍe tvardhāṅgulā ghanā
jayaghaṇṭā samā ślakṣṇā vṛttā prānte dvirandhrabhāk
dhṛtvā tadrandhravinyastarajjau tāṃ vāmapāṇinā
dakṣiṇo dakṣiṇasthena dṛḍhakoṇena vādayet
ḍeṃkārabahulāḥ pāṭāḥ sarve'syāḥ śārṅgiṇoditāḥ
iti jayaghaṇṭālakṣaṇam
khādiraṃ ghanaveṇūtthaṃ yadvā kamrācatuṣṭayam
ślakṣṇadvayṅgulavistāraṃ dvādaśāṅguladairghyakam
madhye piṇḍo yathāśobhaṃ kiṃcinnyūnastato'ntayoḥ
yasya tatkamrikāvādyaṃ tatra dve dve tu kamrike
ekaikahastanyaste ye tayorekaikakamrikām
madhyamāṅguṣṭhayormūle dhṛtvā prānte tayoḥ punaḥ
aparāmaparāṃ dhṛtvā śithilāṃ vādayeddhiyā
kampena maṇibandhasya kamrikāvādanaṃ matam
pāṭāḥ kiṭakiṭāmukhyāstatra pāṭāntarāṇyapi
kamrāṇāmantaraṃ kṛtvā'nāmayā dakṣiṇasthayā
talaghātāṅguṣṭhaghṛṣṭī vāmasyetyapare jaguḥ
iti kamrālakṣaṇam
sarpākṛtiratho nimnā kāṃsyajā lohajā'thavā
śuktistryaṅgulavistārā sārdhahastadvayā matā
tiryagrekhārājitā ca mṛgaśṛṅgopamena sā
ṛjuṇā lohakoṇena saroṣeṇa vigharṣaṇāt
vādyate kirikiṭṭeti pāṭhā yakṣāstu devatāḥ
yatimātrāvabodhe'tretyuktaṃ niḥśaṅkasūriṇā
kirikiṭṭakamityuktaṃ talloke rudravallabham
iti śuktivādyam
śrīparṇīdārujaḥ paṭṭaścaturasrāyato bhavet
dvātriṃśadaṅgulo dairghye'nyairuktastriṃśadaṅgulaḥ
vistāre hastamātraḥ syādūrdhvādhaḥsthitayordvayoḥ
lohamayyoḥ sarikayostrivṛdrajjūpamāyujoḥ
kṣiptābhistādṛśakṣudravalayāvilibhiryutaḥ
vakṣogre jānunormadhye yadvā saṃdhārya vādyate
ayaṃ ca karaśākhāgrai rālālipto vighṛṣyate
karavau thaḍaraṭāḥ pāṭāḥ pāṭahāśceha saṃmatāḥ
saptātra devamunayo devatāḥ śārṅgiṇoditāḥ
iti paṭṭavādyam
santyanyānyapi vādyāni loke bhūyāṃsi yāni ca
teṣu vistārasaṃtrāsādudāste soḍhalātmajaḥ
iti ghanavādyalakṣaṇam
raktaṃ viraktaṃ madhuraṃ samaṃ śuddhaṃ kalaṃ ghanam
sphuṭaprahāraṃ sulabhaṃ vughuṣṭaṃ ca guṇairiti
daśabhiḥ saṃyutaṃ vādyamuktaṃ soḍhalasūnunā
anvarthānyatra nāmāni samaṃ tvaṣṭavidhaṃ matam
akṣarādyaṅgapūrvaṃ ca tālādi yatipūrvakam
layādi nyāsāpanyāsapūrvaiḥ pāṇisamaṃ tathā
syādakṣarasamaṃ gītagurulaghvakṣarānugam
gītasya grahamokṣādīnyaṅgānyatreti yatpunaḥ
syāttadaṅgasamaṃ tālānugaṃ tālasamaṃ matam
yatirlayasya nyāsaḥ syātsanyāsasya ca sāmyataḥ
yatyādipūrvakaṃ jñeyaṃ kramātsamacatuṣṭayam
gītagrahaiḥ pāṇisaṃjñaiḥ samaṃ pāṇisamaṃ matam
vādyasyaite guṇāḥ proktā doṣaḥ syāttadviparyayaḥ
iti vādyaguṇadoṣāḥ
hastakoṇaprahārajño gītavādanakovidaḥ
yatitālalayābhijñaḥ pāṭajñaḥ pañcasañcavit
daśahastaguṇopetaḥ pātrābhipretavādakaḥ
ātodyadhvanitattvajñaḥ samādigrahaveditā
gītavādananṛtyasthacchidracchādanapaṇḍitaḥ
grahamokṣapradeśajño gītanṛttapramāṇavit
vādye samastabhedajño rūparekhānvitastathā
udghaṭṭanapaṭuḥ sarvavādyabhedavivecakaḥ
nādavṛddhikṣayāpattikovido vādako vidaḥ
guṇaiḥ katipayairhīnaḥ sarvairvā vādako'dhamaḥ
vāñchānugau dṛḍhau vyaktau snigdhau dṛḍhanakhau laghū
vidhāyāṅgulisaṃcārau svadahīnau jitaśramau
yuktaprahārau ca karau proktau daśaguṇāviti
iti hastaguṇāḥ
iti śrīmadanavadyavidyāvinodaśrīkaraṇādhipatiśrīsoḍhaladevanandananiḥśaṅkaśrīśārṅgadevaviracite saṃgītaratnākare vādyādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ samāptaḥ
Original text: saṅgītaratnākaraḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0