Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sangita Ratnakara · Chapter p6

p6.1

saṅgītaratnākaraḥ
atha ṣaṣṭho vādyādhyāyaḥ /
tataṃ yenāvanaddhaṃ ca bhuvanaṃ nijamāyayā
ānandaghanamadhyemi taṃ brahmasuṣire haram

p6.2

citrā vācaḥ pravartante dhātuvṛttivicitritāḥ
yatastaṃ naumi vistāratattvaughānugataṃ śivam

p6.3

gītaṃ caturvidhādvādyājjāyate coparajyate
mīyate ca tato'smābhirvādyamadya nigadyate
tattataṃ suṣiraṃ cāvanaddhaṃ ghanamiti smṛtam

p6.4

caturdhā tatra pūrvābhyāṃ śrutyādidvārato bhavet
gītaṃ tato'vanaddhena rajyate mīyate ghanāt

p6.5

vādyatantrī tataṃ vādyaṃ suṣiraṃ suṣiraṃ matam

p6.6

carmāvanaddhavadanamavanaddhaṃ tu vādyate
dhano mūrtiḥ sā'bhighātādvādyate yatra tadghanam

p6.7

tataṃ vīṇā dvidhā sā ca śrutisvaravivecanāt
tatra śrīśārṅgidevena śruticīṇoditā purā

p6.8

vakṣyate svaravīṇā'tra tasyāmapi vicakṣaṇāḥ
aṅkitvā svaradeśānāṃ bhāgānubhindate śrutīḥ

p6.9

tadbhedāstvekatantrī syānnakulaśca tritantrikā
citrā vīṇā vipañcī ca tataḥ syānmattakokilā

p6.10

ālāpinī kiṃnarī ca pinākīsaṃjñitā parā
niḥśaṅkavīṇetyādyāśca śārṅgidevena kīrtitāḥ

p6.11

vaṃśaḥ pāvaḥ pāvikā ca muralī madhukaryapi
kāhalātuṇḍukinyau ca cukkā śṛṅgamataḥ param

p6.12

śaṅkhādayaśca vādyasya suṣirasya bhidā matāḥ
paṭaho mardalaścātha huḍukkā karaṭā ghaṭaḥ

p6.13

ghaḍaso ḍhavaso ḍhakkā kuḍukkā kuḍuṣā tathā
ruñjā ḍamaruko ḍakkā maṇḍiḍakkā ca ḍakkulī

p6.14

sellukā jhallarī bhāṇastrivalī dundubhistathā
bherīniḥsāṇatumbakyo bhedāḥ syuravanaddhagāḥ

p6.15

tālo'tha kāṃsyatālaḥ syādghaṇṭā ca kṣudraghaṇṭikā
jayaghaṇṭā tataḥ kesrā śuktipaṭṭādayastathā
prabhedā ghanavādyasya proktāḥ soḍhalasūnunā

p6.16

śuṣkaṃ gītānugaṃ nṛttānugamanyaddvayānugam
caturdheti mataṃ vādyaṃ tatra śuṣkaṃ taducyate

p6.17

yadvinā gītanṛtyābhyāṃ tadgoṣṭhītyucyate budhaiḥ
tataḥ paraṃ tu tritayaṃ bhavedanvarthanāmakam

p6.18

vādyaṃ dakṣādhvaradhvaṃsodvegatyāgāya śaṃbhunā
cakre kautukato nandisvātitumburunāradaiḥ

p6.19

abhiṣeke narendrāṇāṃ yātrāyāmutsave tathā

p6.20

maṅgaleṣu ca sarveṣu vivāhopanayādiṣu
utpāte saṃbhrame yuddhe nāṭake vīraraudriṇi

p6.21

sarvātodyāni vādyante kānicittvalpamaṅgale
viśrāntau raṅgasaṃsthānāṃ gāyatāṃ nṛtyatāmapi

p6.22

etānyutsāhakārīṇi vīrāṇāṃ maṅgalāya ca
kurvanti hṛdayasphūrtiṃ duḥkhamunmūlayanti ca

p6.23

gītanṛtyagatanyūnapracchādanapaṭūnyapi
vādyānyatastatādīni tatrā''dau brūmahe tatam

p6.24

tasya vādanabhedāṃśca vividhāḥ karasāraṇāḥ
suṣiraṃ paṭahaṃ tasya pāṭāṃstadracanāstathā

p6.25

pāṭaprabhavavādyāni prabandhānvādyasaṃśrayān
mardalākhyaṃ tato vādyaṃ bhedānmārdalikasya ca

p6.26

guṇadoṣāṃśca tadvṛndaṃ svarūpasya ca lakṣaṇam
huḍukkādyavanaddhānāṃ svasvapāṭasamanvitam

p6.27

ghanasya ca guṇāndoṣānvādyavādakasaṃgatān
hastayośca guṇānatra vādyādhyāye yathākramam

p6.28

aṅguṣṭhaparvadairghyaṃ syādaṅgulaṃ dvādaśāṅgulam
vitastistaddvayaṃ hasto vādyabhāṇḍamitau bhavet

p6.29

granthivraṇabhidā hīnaḥ ślakṣṇaḥ khadiradārujaḥ
suvṛttaḥ saralo daṇḍo vitastiparidhirbhavet

p6.30

trihastadairghyastāvacca suṣiraṃ dadhadantarā
sārdhāṅgulaparīṇāhamūrdhvādhovadane tathā

p6.31

kaniṣṭhāṅgulimānaṃ vā garbhe randhratrayaṃ dadhat
tretāgnisaṃsthitaṃ yadvā dve randhre tarjanīmite

p6.32

ekameva tvadhaḥśaṅkusthāne sārdhāṅgulāyatam
dadhānaḥ kakubhaṃ sāraṃ khādiraṃ vā'nyadārujam

p6.33

tiryaksaṃsthena dairghyeṇāṣṭāṅgulatryaṅgulāyatam
aṅgulādhikapārśvaṃ ca madhye kūrmonnatākṛtau

p6.34

sthitena patrikādhāragartena ca samanvitam
gartamadhye ca randhreṇa yonyākāreṇa saṃyutam

p6.35

randhre tatra niviṣṭena randhrasthaulyena śaṅkunā
anvitāṃ patrikāṃ miśralohajāṃ dvyaṅgulāyatām

p6.36

caturaṅguladairghyāṃ ca madhye kūrmonnatādbahiḥ
nimnamadhyaṃ manāgantardhārayantamadhaḥ punaḥ

p6.37

dvidaṇḍikaṃ śaṅkunā'ṣṭāṅguladairghyayujā tathā
vṛttena tryaṅgulasthūlottarārdhaślakṣmamūrtinā

p6.38

kūrmapṛṣṭhonnataṃ madhyamuttarārdhasya bibhratā
daṇḍavatkramitasthaulyādharabhāgayutena ca

p6.39

daṇḍavaktrapraviṣṭādhobhāgena ca virājitam
evaṃvidhasya daṇḍasyordhvādhaḥ saptadaśāṅgulaiḥ

p6.40

adhobhāge'kṣisadṛśaṃ vidhāya vivaradvayam
ekatra dviguṇāṃ tantrīṃ kṣiptvā randhre paratra ca

p6.41

tantrīprāntāntare kṣiptvā protaṃ taddviguṇe tataḥ
dviguṇātkarṣaṇātkarṣetpunarevaṃ samācaret

p6.42

ṣaṣṭyaṅgulaparīṇāhaṃ supakvaṃ vartulaṃ ca yat
tumbasyotsedhatastasya vadanaṃ dvādaśāṅgulam

p6.43

vṛttasthānasthayā nābhyā'dhomukhyā madhyarandhrayā
tryaṅgulāyatayā yuktaṃ pṛṣṭhasaṃśliṣṭapṛṣṭhayā

p6.44

tumbakaṃ madhyarandhraṃ syātkarparaṃ nālikerajam
antastharandhrasaṃlagnaṃ pṛṣṭhamadhyena randhriṇā

p6.45

taṃ dadhadrandhramadhye'tha tantrīprāntau niveśya tau
saṃveṣṭya kīlake'ntasthe kīlakaṃ bhrāmayenmuhuḥ

p6.46

tāvadyāvaddṛḍho bandhastumbakasyaiva jāyate
evaṃ tumbakamuttānaṃ daṇḍe tajjñairnibadhyate

p6.47

dorakaṃ nāgapāśena dviguṇenānvitaṃ tataḥ
subalaślakṣṇasūtrotthaṃ daṇḍe tumbordhvadeśataḥ

p6.48

saṃveṣṭya nāgapāśe'sminbaddhaprāntāṃ dṛḍhāṃ ghanām
ślakṣṇāṃ snāyumayīṃ tantrīṃ kṛṣṭvā saṃpīḍya patrikām

p6.49

tantryā saṃveṣṭya kakubhaṃ nibadhnīyāddṛḍhaṃ tataḥ
vaiṇavī yavavistārā tanvī dvyaṅguladairghyabhāk

p6.50

tantrīpatrikayorantajīvā nādasya siddhaye
saṃdigdhapatrikā tantrī śleṣaṃ kṣepyā kalāvatā

p6.51

yā pakvaveṇuvalkotthā dorikā trivṛtā śubhā
kaniṣṭhā nakhavistārā dvādaśāṅguladairghyabhāk

p6.52

suvṛttā masṛṇā tumbādadhastādaṅgulatraye
daṇḍe saṃveṣṭayenmandrasvarasthānopalakṣikām

p6.53

yatrābhidadhire dhīrāstāṃ vīṇāmekatantrikām
prakṛtiḥ sarvavīṇānāmeṣā śrīśārṅgiṇoditā

p6.54

darśanasparśane cāsyā bhogasvargāpavargade
punīto viprahatyādipātakaiḥ patitaṃ janam

p6.55

daṇḍaḥ śaṃbhurumā tantrī kakughaḥ kamalāpatiḥ
indirā patrikā brahmā tumbaṃ nābhiḥ sarasvatī

p6.56

dorako vāsukirjīvā sudhāṃśurdorikā raviḥ
sarvadevamayī tasmādvīṇeyaṃ sarvamaṅgalā

p6.57

adhastumbamadhovaktramūrdhvaṃ tantrīryathā bhavet
tathā'syā ddorikādeśaṃ vāmaskandhe nidhāya ca

p6.58

kakubhaṃ dakṣiṇasyāṅghreḥ pārṣṇyā saṃdhāya yatnataḥ
nyastāṃ pṛṣṭhe kaniṣṭhāyā vāmahastasya kamrikām

p6.59

sāraṇāsāraṇetyuktāmanāmāṅguliveṣṭitām
ākuñcanmadhyamāpārśvalagnāṃ tarjanikāgrataḥ

p6.60

nipīḍyoraḥsthalāsannāṃ tantrīmadhinidhāya ca
ūrdhvādhaḥ sārayennādasiddhyai hastaṃ tu dakṣiṇam

p6.61

tyaktvā vitastiṃ jīvātastantryāṃ vinyasya sārayet
anyatroparivādyāntaṃ nordhvaṃ vakṣaḥsthalānnayet

p6.62

kamrikā tatkriyā coktā sāraṇā sā caturvidhā
utkṣiptā saṃniviṣṭākhyobhayī syātkampitetyapi

p6.63

śliṣṭā tantrī yadotplutya nipatetsāraṇāṃ muhuḥ
tadotkṣiptā saṃniviṣṭā spṛṣṭvaiva sarane bhavet

p6.64

kramādetaddūyābhyāṃ syādubhayī sāraṇā matā
svarasthāne kampanena kampitā kamrikocyate

p6.65

ghātaḥ pātaśca saṃlekhastato lekhāvalekhakau
bhramaraḥ saṃdhitacchinnau navamī nakhakartarī

p6.66

vyāpārā dakṣiṇasyeti pāṇervāmasya tu dvayam
sphuritaḥ khasitaśceti karayorubhayostvamī

p6.67

ghoṣo repho'tha binduḥ syātkartarī cārdhakartarī
niṣkoṭitākhyaḥ skhalitaḥ śukavaktraśca mūrchanā

p6.68

talahasto'rdhacandraśca prasāraḥ kuharo'paraḥ
trayodaśeti sarve'mī syuścaturviṃśatiryutāḥ

p6.69

karanāmānyapīmāni manvate vādyavedinaḥ
ghātaḥ syānmadhyamākrāntatarjanyā tantrikāhatiḥ

p6.70

iti ghātaḥ
ghātaḥ kevalayā pātaḥ
iti pātaḥ
saṃlekho'ntastathā''hatiḥ
iti saṃlekhaḥ
antarmadhyamayā ghātamullekhaṃ saṃpracakṣire

p6.71

ityullekhaḥ
avalekho madhyamayā syāttantrītāḍanaṃ bahiḥ
aṅgulyā'nye'nyayā'pyāhuḥ saṃlekhaṃ cāvalekhakam

p6.72

sarvābhistisṛbhirdvābhyāmathaveti ca te jaguḥ
antarbahirmukhau ghātau tayoste bruvate kramāt

p6.73

ityavalekhaḥ
bhramaro'ntaḥkramācchīghraṃ caturaṅgulitāḍanam
iti bhramaraḥ
madhyamānāmikābhyāṃ tu bahirghāto'tra saṃdhitaḥ

p6.74

iti saṃdhitaḥ
tarjanīpārśvalagnāyāstantryā bahiranāmayā
hananaṃ chinnamācaṣṭe śrīmatsoḍhalanandanaḥ

p6.75

iti cchinnaḥ
kramāddrutaṃ nakhairghātaścaturbhirnakhakartarī
iti nakhakartarī
iti nava dakṣiṇahastavyāpārāḥ
sphurite kampitā tantrīḥ pṛṣṭhalagneva sāraṇāḥ

p6.76

iti sphuritaḥ /
muhuḥ sāraṇayā tantrīgharṣaṇaṃ khaśito mataḥ
iti khaśitaḥ
iti vāmahastavyāpāradvayam
tantrī lagnāṅguṣṭhapārśvā kartarīvacca hanyate

p6.77

kaniṣṭhāsāraṇābhyāṃ vā yatrāsau ghoṣa ucyate
iti ghoṣaḥ
dakṣiṇānāmayā yaatra tantrīrantarnihanyate
vāmasya madhyamāṅgulyā bahistaṃ rephamūcire

p6.78

iti rephaḥ
anāmayā bahistantrīghātājjāto yadā dhvaniḥ
tarjanyā dhāryate bindurniḥśaṅkenoditastadā

p6.79

iti binduḥ
aṅgulībhiścatasṛbhiḥ krameṇa karayordvayoḥ
bahistantrīhatistūrṇaṃ kartarī kīrtitā budhaiḥ

p6.80

iti kartarī
dakṣiṇaḥ kartarīṃ kuryādvāmahastastu tantrikām
yatra sāraṇayā hanti prāhustāmardhakartarīm

p6.81

ityardhakartarī
utsṛṣṭasāraṇā yatra hanit tantrīṃ pradeśinī
niṣkoṭitābhidhaṃ pāṇimamuṃ vādyavido viduḥ

p6.82

iti niṣkoṭitaḥ
utkṣiptayā sāraṇayā vāmastantrīṃ drutaṃ yadā
nihanti kartarītulyo dakṣiṇaḥ skhalitastadā

p6.83

iti skhalitaḥ
tantrīkarṣo'ṅguṣṭhatarjanyagrābhyāṃ śukavaktrakaḥ

p6.84

iti śukavaktraḥ
udveṣṭaparivartābhyāṃ tantryāṃ bhrāmyati dakṣiṇe
svarasthāne drutaṃ kamrāsāraṇaṃ mūrchanā matā

p6.85

iti mūrchanā
talena dakṣiṇo hastastantrīṃ hantītaraḥ yunaḥ
pradeśinyā spṛśedyatra talahasto bhavedasau

p6.86

iti talahastaḥ
sparśo'ṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāmardhacandro'bhidhīyate
ityardhacandraḥ
caturaṅgulisaṃghāte kuñcitāṅguṣṭhake tale
kaniṣṭhātarjanīpārśvasparśastantryāḥ prasārakaḥ

p6.87

iti prasārakaḥ
karasya kiṃcitsāṅguṣṭhasakalāṅgulikuñcane
kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃsparśastantryāḥ syātkuharaḥ karaḥ

p6.88

iti kuharaḥ
iti trayodaśobhayahastavyāpārāḥ /
etaddhastasamāyogādvādanaṃ vādyamucyate
chando dhārā kaikuṭī ca kaṅkālaṃ vastu ca drutam

p6.89

gajalīlaṃ daṇḍakaṃ coparivādyamataḥ param
vādyaṃ pakṣirutaṃ ceti daśadhā parikīrtitam

p6.90

khasitasphuritau yatra kriyete bahudhā karau
tāraṃ ca spṛśyate sa syācchando yatimanoharaḥ

p6.91

iti cchandaḥ
skhalito mūrchanā cātha kartarīrephasaṃyutau
ullekharephau yatrā''stāṃ dhārāṃ brūte harapriyaḥ

p6.92

iti dhārā
śukavaktraḥ sphuritako ghoṣaḥ syādardhakartarī
kramādete karā yatra tāmāhuḥ kaikuṭīṃ budhāḥ

p6.93

iti kaikuṭī
sphuritairmūrchanāsaṃjñaiḥ kartarītritayena ca
yuktaṃ karaiḥ kramādebhiḥ kaṅkālaṃ kathitaṃ budhaiḥ

p6.93

iti kaṅkālam
spṛṣṭatāramupetaṃ yatkartaryā khasitena ca
kuhareṇātha tadvādyaṃ vastu vastuvido viduḥ

p6.94

iti vastu
kartarīkhasitau yatra krameṇa kuharaḥ karaḥ
rephabhramaraghoṣāśca taddrutaṃ bruvate budhāḥ

p6.15

iti drutam
bahudhā mūrchanā hastāḥ sphuritāḥ kartarī tataḥ
khasito yatra tatprāhurgajalīlaṃ kalāvidaḥ

p6.96

iti gajalīlam
skhalito mūrchanākhyaśca kartarīrephasaṃyutaḥ
khasito mūrchanākhyaśca kartarīrephasaṃyutaḥ
khasito yatra vādyajñā daṇḍakaṃ tadbabhāṣire

p6.97

iti daṇḍakam
ūrdhvādhogau kramāddhastau rephakartarikāhvayau
niṣkoṭite tale haste dvāvapyuparivādyake

p6.98

ityuparivādyakam
samastahastavādyaṃ tu vādyaṃ pakṣirutaṃ matam
iti pakṣirutam
iti daśavidhaṃ vādyam
sakalaṃ niṣkalaṃ ceti dvividhaṃ vādyamucyate

p6.99

tantrīsaṃlagnajīvātaḥ sthūlo yatra dhvanirbhavet
taduktaṃ sakalaṃ vādyamapare tvanyathā jaguḥ

p6.100

ādorikaṃ patrikaṃ cettarjanīsparśavarjitam
sāryate kamrikāvādyaṃ tadāhuḥ sakalābhidham

p6.101

apanīya kalāṃ kamrāmadho naiṣādadeśataḥ
na nayettarjanīsparśaṃ tantrayāścenniṣkalaṃ tadā

p6.102

sūkṣmaścātra bhavennādaḥ sāraṇāmatra kecana
āmadhyamasvarasthānaṃ sāraṇāyāṃ prapedire

p6.103

avocaditi niḥśaṅkaḥ śiṣyābhyāsāya vādanam
śrutyādikramato gītaniṣpattau tvidamādiśet

p6.104

vakṣyāmaḥ svararandhrāṇāṃ yadvaṃśe'ṣṭādaśāṅgule
prathame saptake sthānaṃ vīṇāyāmapi tanmatam

p6.105

svarāṇāṃ kiṃtu vaiṇānāmadharādharatāratā
madhyame saptake sthānaṃ tataḥ syāddviguṇāntaram

p6.106

tṛtīye saptake sthānaṃ tato'pi dviguṇāntaram
aṅketa ca svarasthānānyamūni sukhabuddhaye

p6.107

yathāsvaṃ svarabhedānāṃ vibhāgācchrutideśadhīḥ
syādgrāmamūrchanādīnāmudbodhaḥ sukarastataḥ
eṣā piñjarakāḥ proktā ghoṣakaścaikatantrikā

p6.108

ityekatantrīlakṣaṇam
tantrīdvayena nakulaḥ syādanvarthā tritantrikā
tantrībhiḥ saptabhiścitrā vipañcī navabhirmatā

p6.109

koṇāṅgulīvādanīyā citrā tadvadvipañcikā
kramādanye'ṅgulīkoṇavyavasthāmūcire tayoḥ

p6.110

citrāyāmaṅgulīmātraṃ vipañcyāmubhayaṃ pare
tantrīṇāmekaviṃśatyā kīrtitā mattakokilā

p6.111

mukhyeyaṃ sarvavīṇānāṃ tristhānaiḥ saptabhiḥ svaraiḥ
saṃpannatvāttadanyāstu tasyāḥ pratyaṅgamīritāḥ
karaṇaiścitrayantyastāstasyāḥ syuruparañjikāḥ

p6.112

rūpaṃ kṛtapratikṛtaṃ pratibhedastataḥ param
syādrūpaśeṣamoghaśca pratiśuṣketi ṣaḍvidham
karaṇaṃ tasya vakṣyāmi lakṣmodāharaṇaiḥ samam

p6.113

mukhyavīṇāprayuktasya gurvāderbhañjanena yat
yugapadvādanaṃ rūpaṃ vipañcyādiṣu tadyathā

p6.114

vādyate gurumukhyāyāṃ yadā dve laghunī tadā
vipañcyādau yadā tvasyāṃ lastadanyāsu dadvayam

p6.115

iti rūpam
etatkṛtapratikṛtaṃ paścātpratyaṅgavādane
iti kṛtapratikṛtam
rūpakriyāviparyāsātpratibhedo bhavedyathā

p6.116

vādyate ladvayaṃ tajjñairmattakokilayā yadā
gurustadā vipañcyādivīṇābhiriti tadvidhiḥ

p6.117

iti pratibhedaḥ
yadā vidārīvicchedaṃ kurute mukhyavaiṇikaḥ
tadā'nyāsāṃ vādanaṃ yadrūpaśeṣaṃ taducyate

p6.118

iti rūpaśeṣam
yadā vilambitalayaṃ prayuṅkte mukhyavaiṇikaḥ
tadaivātidrutalayaṃ karacāturyayogataḥ
vaipañcikādyāḥ kuryuścedoghamācakṣate tadā

p6.119

ityoghaḥ
aṃśasaṃvādyanyatarasvaravyañjikayā yadā

p6.120

tantryaikayaiva karaṇaṃ syānmukhyāmukhyavīṇayoḥ
pratiśuṣkāṃ tadā''caṣṭaśārṅgidevo vidāṃvaraḥ

p6.121

iti pratiśuṣkā
puṣṇanti vīṇāvādyaṃ ye raktiṃ dadhati cātulām
kurvantyadṛṣṭapuṣṭiṃ ca tāndhātūnadhunā bruve

p6.122

ye prahāraviśeṣotthāḥ svarāste dhātavo matāḥ
vistārakaraṇā viddhavyañjanāśceti dhātavaḥ

p6.123

caturdhā teṣu vistāraścaturdhā bodhito budhaiḥ
vistārajaśca saṃghātajo'tha syātsamavāyajaḥ

p6.124

anubandhaśceti caturbhedaḥ saṃghātajo bhavet
dviruttaro dviradharo'pyadharādyuttarāntakaḥ

p6.125

uttarādyadharāntaścetyaṣṭadhā samavāyajaḥ
triruttarastriradharo'tha dviruttarapūrvakaḥ

p6.126

adharānto dviradharottarāntaścottarādikān
paro dviradharo'tha syādadharādirdviruttaraḥ

p6.127

madhyottaradviradharo'dharamadhyadviruttaraḥ
evaṃ caturdaśavidho vistāraḥ śārṅgiṇoditaḥ

p6.128

karaṇasya tu bhedāḥ syū ribhitoccayasaṃjñakau
tathā nīraṭito hrādo'nubandha iti pañca te

p6.129

kṣepaḥ pluto'tipātaścātikīrṇo'pyanubandhakaḥ
ityāviddhe pañca bhedā daśa tu vyañjane matāḥ

p6.130

puṣpaṃ kalaṃ talaṃ bindū repho nisvanitaṃ tataḥ
niṣkoṭitamathonmṛṣṭamavamṛṣṭanibandhanau
iti sarve catustriṃśanmilitā dhātavo matāḥ

p6.132

vistīrṇanādabhedatvādvistāro dhāturucyate
prahāralāghavātkṛtvā svarānti svaro vistārajo bhavet
ekavistārasaṃjñaṃ tamapare sūrayo jaguḥ

p6.133

alaṃkāratvamapyasya niḥśaṅko niradīdharat

p6.134

iti vistārajaḥ
atrottarādharau jñeyau mandratārau svarau kramāt
uttarādharaghātau hi tayorniṣpādakāviha

p6.135

saṃghāteja ye catvārastathā'ṣṭau samavāyaje
bhedāste'nvarthanāmānastallakṣmoktiranarthikā

p6.126

tathā'pi vālabodhāya tānvayaṃ vivṛṇīmahe
mandrasvaradviruccārāddhāturatra dviruttaraḥ

p6.137

iti dviruttaraḥ
tārasthāne dvirāghātāddhāturdviradharo bhavet
iti dviradharaḥ
yastvāditāro mandrāntaḥ so'dharādyuttarāntakaḥ

p6.138

ityadharādyuttarāntakaḥ
ādau mandrastatastāra uttarādyadharāntake
ityuttarādyadharāntakaḥ
ete saṃghātaje bhedā dviḥprahārabhave matāḥ

p6.139

iti saṃghātajasya bhedacatuṣṭayam
mandrasvaratrirāghātāddhātumāhustriruttaram
iti triruttaraḥ
tristārasvaraghātena dhātustriradharo bhavet

p6.140

iti triradharaḥ
dviruttarādharānto dvirmandrastārāntago bhavet
iti dviruttarādharāntaḥ
tārasthānaṃ dviḥ prahṛtya vidadhyānmandramantataḥ

p6.141

ā! tadā dviradharottarānto dhāturucyate
iti dviradharottarāntaḥ
uttarādidviradhare mandratāro dviriṣyate

p6.142

ityuttarādidviradharaḥ
sakṛttāro'tha mandro dviradharādidviruttare
ityadharādidviruttaraḥ
madhyottaradviradhare tārau madhyasthamandrakau

p6.143

iti madhyottaradviradharaḥ
mandrādyanto bhavettāro'dharamadhyadviruttare
ityadharamadhyadviruttaraḥ
triprahārabhave bhedāḥ syurime samavāyaje

p6.144

ityaṣṭau samavāyajabhedāḥ
sajātīyavijātīyabhedasaṃmiśraṇodbhavaḥ
anubandhābhidho dhātuḥ śārṅgadevena kīrtitaḥ

p6.145

ityanubandhaḥ
iti caturdaśa vistāradhātubhedāḥ
laghugurvātmakairghātaiḥ karaṇāviddhayoḥ kriyāḥ
karaṇo'lpagurustatra tadbhedāllam̐kṣaye'dhunā

p6.146

ribhito dvau laghū gāntau
iti ribhitaḥ /
caturlāngagurūccayaḥ
ityuccayaḥ
ṣaḍlo'ntagurnīraṭitaḥ
iti nīraṭitaḥ
hrādo'ṣṭalaghurantagaḥ

p6.147

iti hādaḥ
karaṇasyānubandhastu syādvistārānubandhavat

p6.148

ityanubandhaḥ
bhūrigurguruhīno vā''viddho'sya vivṛṇe bhidāḥ
kṣeṣo laghugurubhyāṃ syāt
iti kṣepaḥ
pluto laghugururbhavet

p6.149

iti plutaḥ
atipāto lagābhyāṃ dviḥ
ityatipātaḥ
caturvāraṃ lagau tataḥ
laghuryatrātikīrṇo'sau
ityatikīrṇaḥ
anubandhastu pūrvavat

p6.150

ityanubandhaḥ
dvābhyāṃ tribhiścaturbhiśca navabhirlaghubhiḥ kramāt
kṣepādayo'tra catvāro bhavantītyapare'bruvan

p6.151

iti pañcā''viddhadhātubhedāḥ
aṅgulībhedamātreṇa vyañjanastadbhidā bruve

p6.152

aṅguṣṭhābhyāṃ kanīyasyā tantrīrekā nihanyate
yugapadyatra tatpuṣpamabhilekhuḥ purātanāḥ

p6.153

iti puṣpam
ekasvaraṃ yadā nānāsthānakaṃ tantrikādvayam
aṅguṣṭhābhyāmekakāle nihanti syātkalaṃ tadā

p6.154

iti kalam
dakṣiṇāṅguṣṭhato hanti vāmāṅguṣṭhanipīḍitām
tantrīṃ yatra tadā''caṣṭa talaṃ soḍhalanandanaḥ

p6.155

iti talam
bindurekatra tantryāṃ syātprahāro gurunādakṛt
iti binduḥ
rephastvekasvaro ghātaḥ kramātsarvāṅgulīkṛtaḥ

p6.156

iti rephaḥ
talaṃ kṛtvā'varoheṇa ghāto nisvanitaṃ matam
iti nisvanitam
vāmāṅguṣṭhena tūrdhvādhoghāto niṣkoṭitaṃ matam

p6.157

iti niṣkoṭitam
ghāto'timadhuradhvānastarjanyonmṛṣṭamucyate
ityunmṛṣṭam
kaniṣṭhayā dakṣiṇayā'ṅguṣṭhābhyāmapyadhaḥ saran

p6.158

hanti tristhānakaṃ tantrītrayamekasvaraṃ pṛthak
yatrāvamṛṣṭamācaṣṭa tadyajñapuramaṇḍanaḥ

p6.159

uktānubandhavadvodhyamanubandhasya lakṣaṇam
nanvekalakṣmabhedo'yaṃ gaṇyate kiṃ pṛthak pṛthak

p6.160

maivaṃ taddhātubhedānāṃ bāhulyaṃ yatra dṛśyate
viśiṣṭo dhātunā tena so'nubandho bhidāṃ vrajet

p6.161

ityanubandhaḥ
ityete dhātavaḥ proktāḥ sarvavādyopayoginaḥ
yathāsthānaṃ prayoktavyāste ca vṛttisamāśrayāḥ

p6.162

tatra jātirudāttā syādvistāre karuṇe ghanā
āviddhadhātau ribhitā vyañjane lalitā matā

p6.163

iti catustriṃśaddhātavaḥ
vṛttirguṇapradhānatvarūpā vyavahṛtirmatā
citrā vṛttirdakṣiṇā ca tisraḥ syuriti vṛttayaḥ

p6.164

citrā vādyapradhānatvaṃ gītasya guṇatocyate
ubhayoḥ samabhāvena vṛttirvṛttirudāhṛtā
gītapradhānatāvādyaguṇatā dakṣiṇā matā

p6.165

drutādikāllam̐yānāsāṃ niyacchanti kramātpare
samāṃ srotogatāṃ tadvadgopucchāṃ ca yatiṃ kramāt

p6.166

māgadhīṃ saṃbhāvitākhyāṃ gītiṃ ca pṛthulāṃ kramāt
oghaṃ cānugataṃ tattvaṃ vādyānyetānyanukramāt

p6.167

mārgaṃ citraṃ vārtikākhyaṃ dakṣiṇākhyaṃ yathākramam
anāgatasamātītānprahāniha ca manvate

p6.168

iti vṛttitrayam
tattvaṃ bhavedanugatamoghaśceti nirūpitam
gītānugaṃ triprakāraṃ vādyaṃ tallakṣma kathyate

p6.169

layaṃ tālaṃ virāmaṃ ca yatiṃ gītiṃ tathā'kṣaram
varṇagrāmavibhāgaṃ ca nānājātyaṃśakādikam

p6.170

vyañjadgītagataṃ gītamilitaṃ tattvamucyate
iti tattvam
kiṃcidgītānuharaṇādvādyaṃ tvanugataṃ matam

p6.171

yathā viratiranyatra sthitiḥ sthānāntareṣvapi
vilambite gītalaye vaidagdhyāddrutavādanam

p6.172

ityanugatam
gītasyānte'nukartā'pi bhāgaśaścāturīyaśāt
nirantaraiḥ pāṇighātaiḥ samudāyānukāritam
vādako darśayedvādye yatraughaṃ taṃ pracakṣate

p6.173

ityoghaḥ
ekaviṃśatitantrīsthametaddhātvādivādanam
ekatantryādivīṇāsu yathāyogaṃ pravartayet

p6.173

ekatantryāṃ ca yatproktaṃ tajjñeyaṃ nakulādiṣu
veṇāvapi tadicchanti veṇuprāvīṇyaśālinaḥ

p6.175

iti gītānuge vādyam
bhedānnirgītavādyasya vaiṇasyātha pracakṣmahe

p6.176

āśrāvaṇā''rambhavidhirvaktrapāṇistataḥ param
saṃkhoṭanā caturthī ca pañcamī parighaṭṭanā

p6.177

mārgāsāritakaṃ līlākṛtamāsāritatrayam
daśeti śuṣkavādyāni tallakṣma vyāhare'dhunā

p6.178

vistāradhātubhedānāmādimaṃ dviḥ prayujyate
dvitīyaṃ ca prayujya dvirādyaṃ bhedaṃ dvitīyakam

p6.179

līnākṛtiṃ dviruccārya tadvadyugmāntarāṇyapi
prākprāgyugmottarādīni prayuñjīta tadā bhavet

p6.180

āśrāvaṇaṃ śuṣkavādyamatra tvāha viśākhilaḥ
vistāradhātubhedānāṃ prayoge drutarūpatām

p6.181

ādykhaṇḍe yadā''dvau dvāvekādaśacaturdaśau
varṇaḥ pañcadaśastadvaccaturviṃśo gururbhavet

p6.182

laghavo'ṣṭādaśānye syurevaṃ khaṇḍe dvitīyake

p6.183

tṛtīye tu tṛtīyo go'ṣṭamapañcadaśau tathā
śeṣā dvādaśa lāḥ khaṇḍaistribhirevaṃ dhruvā bhavet
āśrāvaṇāyāṃ geyā sā sūribhiḥ siddhimīsubhiḥ

p6.184

vakṣyāmahe munimatādasyāṃ pātakalāvidhim
dvāviṃśatiḥ kalā kecitke'pyaṣṭāviṃśatiḥ kalāḥ

p6.185

anye dvātriṃśatiṃ prāhustatraivaṃ tālayojanā

p6.186

śamyātrayaṃ tatastālāstrayo'trānāgatagrahe
tataḥ samagrahe śampādvayaṃ tāladvayaṃ tathā

p6.187

tato'tītagrahe śampātālau dvādaśa tāḥ kalāḥ
yathākṣarasyottarasya ṣaṭcatasrastu yugmajāḥ
kalā dvāviṃśatāvevamathāṣṭāviṃśatau vidhiḥ

p6.188

dvādaśātra kalāḥ prāvaddvikalottaravattataḥ
kalā dvādaśa śeṣāstu syurekakalayugmavat

p6.189

atha dvāviṃśatiḥ prācyāḥ syuścaturviṃśatiḥ kalāḥ
dvitīyapakṣavatprānte tvaṣṭau dvikalayugmavat

p6.190

eṣu triṣvapi pakṣeṣūttaraścaccatpuṭastathā
atītena graheṇa syādvidārīratha kīrtaye

p6.191

śampātrayeṇa prathamā parā tālatrayeṇa tu
śampādvayā tṛtīyā syātturyā tāladvayena tu

p6.192

pañcamī śampātālābhyāṃ ṣaṣṭhī syātpañcapāṇinā
caccatpuṭā saptamī syāttāstisro manvate pare

p6.193

yathākṣarasya yugmasya dvirāvṛttyā vidārikā
ādyā tathā dvitīyā syāttayorante kalādvayam

p6.194

evamaṣṭādaśa kalāstato yugmādyathākṣarāt
vidārī syāttṛtīyā'nye vidārīranyathā jaguḥ

p6.195

ādyā dvikalayugmena dvitīyā ca tathā bhavet
yathākṣareṇottareṇa tṛtīyā'nye'nyathā jaguḥ

p6.196

pūrvoktā dvādaśa kalā vidāryādyā parā punaḥ
yathākṣareṇottareṇa śeṣā yugmādyathākṣarāt
evamāśrāvaṇāmāha śrīmānyajñapurāgraṇīḥ

p6.197

ityāśrāvaṇā
syurārohāvarohābhyāṃ yuktā vistāradhātujāḥ
bhedāstalena ribhitahvādābhyāṃ miśritāḥ kramāt

p6.198

tataḥ karaṇabhedaṃ dvistrirvā'bhyasya vilīnavat

p6.199

bahulena prayukte caikavistāre punastathā
dvirabhyasyedevameva karaṇasya bhidāḥ parāḥ

p6.200

yatrā''rambhavidhiḥ sa syādatha tasya dhruvāṃ bruve
guravo'ṣṭau dvādaśātha laghavaḥ pañca gā iti

p6.201

pañcaviṃśatyakṣaraṃ syādādyakhaṇḍaṃ tataḥ param
laghavo'ṣṭau gururlāśca catvāro gaścaturlaghuḥ

p6.202

gaścetyekonaviṃśatyā varṇaiḥ khaṇḍaṃ dvitīyakam
yasyāstṛtīyakhaṇḍe'ṣṭau lā go'nte syāddhruvā'tra sā

p6.203

ekaviṃśe gurau kāryā viśrāntiḥ pūrvakhaṇḍake
dvitīyakhaṇḍe viśrāmyedgurau varṇe caturdaśe

p6.204

syāddvādaśakalaṃ khaṇḍamādyamanyattu ṣaṭkalam
catuṣkalaṃ tṛtīyaṃ syādatha tālo'tra kathyate

p6.205

tālatrayaṃ ca śampaikā tālau dvau śampayordvayam
dvau tālau saṃnipātau dvāvityādye śakale kalāḥ

p6.206

yathākṣarasyottarasya kramāccaccatpuṭasya ca
kalā bhavanti śakale dvitīye ca tṛtīyake

p6.207

ityārambhavidhiḥ
bahulāviddhakaraṇastokavyañjanadhātukaḥ
vistāradhātunā hīno baktrapāṇiḥ prakīrtitaḥ

p6.208

mukhapratimukhe syātāṃ tālāṅge dve ca nāthavā
pravṛttaṃ caikakaṃ varṇāṅgamatrātha bruve dhruvām

p6.209

guravaḥ pañca lāḥ ṣaṭca guravaḥ ṣaḍlaghudvayam

p6.210

catvāro gāstathā lāḥ syustrayo gā laghavo'ṣṭa ca
yatra syādgururante sā vaktrapāṇau dhruvā bhavet

p6.211

yā mātrā vastuno'ntyā syādvikale madrake sthitā
tasyāstālo'tra kartavyaḥ kalāsvaṣṭāsu tanmukham

p6.213

atha pratimukhaṃ kāryaṃ caturāvṛttiyoginā
uttareṇāparetyāhuḥ pūrvokto yaḥ kalāṣṭakaḥ
so'tra kāryastrirāvṛtto mātrayā tu vidārikā
iti vaktrapāṇiḥ
aṅguṣṭhābhyāṃ ca tarjanyā tantrīṃ niṣpīḍya vadayan
binduṃ mitho melayeta vādisaṃvādinau svarau
bahudhā tadguṇatvena prayuñjītānuvādinaḥ

p6.214

vivādino'lpakānkuryādvistārasya bhidāstathā

p6.215

dhātvantarairmiśrayitvā'bhyasyeddvistriḥ pṛthaktataḥ
kevalāstāḥ prayujya dvistāsu magnānivāparān
dhātūnyatra prayuñjīta prāhuḥ saṃkhoṭanāmamūm

p6.216

gurū dvau laghavo'ṣṭau ca dvau gurū ca laghurguruḥ
yatra dvādaśa lā go'nte sā syātsaṃkhoṭanādhruvā

p6.217

yathākṣaradvikalayoḥ syuratrottarayoḥ kalāḥ
nātra saṃkhyā vidārīṇāṃ bhaṇitā bharatādibhiḥ

p6.218

iti saṃkhoṭanā
bhedā vyañjanadhātūtthā bhedaiḥ karaṇadhātujaiḥ

p6.219

citritā lalitāḥ snigdhāḥ kriyante karalāghavāt
ārohabahulā yasyāṃ tāmāhuḥ parighaṭṭanām

p6.220

gurūṇyaṣṭau ca laghavaḥ syuścaturviṃśatirgurū
dvau ṣoḍaśa laghūnyante gururyatra dhruvā'tra sā

p6.221

saṃpakeṣṭākavadyadvā syuḥ saṃpiṣṭakavatkalāḥ
saṃpiṣṭake kalāḥ proktā daśa dvādaśa vā purā

p6.222

saṃpiṣṭakakalāstvatra dvādaśaiveti saṃmatam
dvādaśānāṃ daśānāṃ ca prāhuranye samuccayam

p6.223

saṃpakveṣṭākatālaṃ ca dvikalīkṛtya kecana
taddvādaśakalā tālayogamatra pracakṣate

p6.224

yathākṣaradvikalayoḥ saṃpakveṣṭākayoriha
aṣṭādaśa kalāḥ kecidācakṣata samuccitāḥ

p6.225

iti parighaṭṭanā
vistārāviddhakaraṇabhedaśmiśraprayogataḥ
yathā kalatalākhyābhyāṃ mārgāsāritakaṃ bhavet
anye kalatalonmiśrakaraṇaṃ lakṣma cakṣate

p6.226

gāścatvāro laghūnyaṣṭau gau dvāvaṣṭau laghūnyatha

p6.227

gau la ityādyakhaṇḍaṃ syādevaṃ khaṇḍadvayaṃ param
yasyāmasau dhruvā jñeyā mārgāsāritasaṃśrayā

p6.228

ekaṃ caccatpuṭe khaṇḍamuttare śakaladvayam
kaniṣṭhāsāritoktena kāryastālakalāvidhiḥ

p6.229

iti mārgāsāritam
prayogo'bhisṛtasya syāttathā parisṛtasya cet
tathā layāntaragatau vādyatālakalāvidhau
mādhuryaṃ saukumāryaṃ ca tadā līlākṛtaṃ bhavet

p6.230

ṣaḍjagrāmasthajātyaṃśe yadgītaṃ vārtike pathi
āsāritaṃ tadevoktaṃ dhīrairabhisūtāhayam

p6.231

jātyaṃśe madhyamagrāmasaṃsthe parisṛtaṃ tvidam

p6.232

anye tu māṣaghātādisaptāṅgamaparāntakam

p6.233

bruvate'bhisṛtaṃ tattu pradānādinavāṅgakam
prāhuḥ parisṛtaṃ mṛgyaṃ tālādhyāye layāntaram

p6.234

gītakatrayasaṃyogādevaṃ līlākṛtaṃ tridhā
prayogau dvau padaiścāsya sāryakaiśca nirarthakaiḥ

p6.235

vīṇāvādyaṃ mānatālayuktaṃ śampādivarjitam
āhureke mānahīnamapi tvāha viśākhilaḥ

p6.236

dhruvāyāṃ tūbhayastālaḥ paraistvaniyamātmakaḥ

p6.237

iti līlākṛtam
āsāritatrayaṃ pūrvaṃ tālādhyāye nirūpitam
yathākṣaraṃ dvisaṃkhyātaṃ trisaṃkhyātamiti tridhā

p6.238

pratyekaṃ tasya cā''vṛttirvarṇālaṃkāraśobhanā
vṛttitrayeṇa vādyaiśca tattvādyaiḥ karaṇena ca
dhātunā citritā kāryā budhairvīṇāvidhāviha

p6.239

ityāsāritatrayam
ālāpinīgataṃ lakṣma vakṣye lakṣyavidāṃ matam
navamuṣṭimito dairghye vaiṇavaḥ suṣirāntaraḥ

p6.240

aṅguladvaṃdvaparidhiḥ prāgvadgranthyādivarjitaḥ
ślakṣṇaḥ samaḥ suvṛttaśca daṇḍaḥ syātkakubhaṃ dadhat

p6.241

aṅguladvayavistāramaṅgulārdhāyataṃ tathā
tadardhaṃ piṇḍasaṃyuktamunmukhaṃ patrikojjhitam

p6.242

ekadaṇḍamadhobhāge śaṅkunā tu virājitam
caturaṅguladairghyeṇa bahirmadhyonnatena ca

p6.243

tasya tumbaṃ parīṇāhe dvādaśāṅgulasaṃmitam
caturaṅgulavaktraṃ ca dantanābhisamanvitam

p6.244

agrādadhastātpādone muṣṭiyugme nibadhyate
atra meṣāntratantrī syātsūkṣmā ślakṣṇā samā dṛḍhā

p6.245

karparaṃ nārikelotthaṃ dorako dorikāstathā
trīṇyetāni nibadhyante yatra sā''lāpinī matā

p6.246

daśamuṣṭimitaṃ daṇḍamatrā''huḥ khādiraṃ pare
paṭṭasūtramayīṃ tantrīṃ yadvā kārpāsasūtrajām

p6.247

raktacanadnajānsarvānvīṇādaṇḍānpare jaguḥ
daśamuṣṭyadhikaṃ mānaṃ kvacillakṣyeṣu dṛśyate

p6.248

tumbaṃ vakṣasi nikṣipya vāmāṅguṣṭhena tasya ca
mūlamutpīḍya dhṛtvā tāmatha madhyamayā sudhīḥ

p6.249

dakṣiṇasyānāmayā vā vādayedbidudhātuvat
binduhastena vā mandre madhye tāre ca vādayet

p6.250

trayastu dakṣiṇātpāṇeścatvāro nāmataḥ svarāḥ
ityuktaṃ kaiścidācāryairapare tvanyathā jaguḥ

p6.251

madhyamo muktayā tantryā tarjanyādyaṅgulītrayāt
vāmasyānāmikāvarjyāstrayaḥ syuḥ pañcamādayaḥ

p6.252

muktatantryā'tha ṣaḍjaḥ syādṛṣabhastarjanībhavaḥ
gāndhāro madhyamāṅgulyā dakṣiṇenātha vādanam

p6.253

āroheṇāvaroheṇa saptakadvitaye bhavet
ebhiḥ svarairviracitaṃ vicitraṃ rāgamālapet

p6.254

gāyedgītaṃ nibaddhaṃ ca pravīṇo vīṇayā'nayā
idamālāpinīlakṣma śrīniḥśaṅkena kīrtitam

p6.255

ityālāpinīlakṣaṇam
kiṃnarī dvividhā laghvī bṛhatī ceti kīrtitā
tatra laghvīgataṃ lakṣma sāṃprataṃ pratipādyate

p6.256

syādvitastitrayaṃ dairghye mānaṃ pañcāṅgulādhikam
pañcāṅgulaḥ parīṇāho veṇudaṇḍasya yatra ca

p6.257

garbhe'sya vyāpakaṃ randhraṃ kakubhaḥ śākadārujaḥ
sārdhadvyaṅgulavistāro dairghye pañcāṅgulaśca saḥ

p6.258

tasmādardhāṅgulanyūnā dairghyavistārayorbhavet
madhye kūrmonnatā lauhī patrikā kakubhasthitā

p6.259

gṛdhravakṣo'sthinalikā kaniṣṭhāṅgulisaṃmitā
lauhī kāṃsyamayī yadvā kīrtitā sārikākhyayā

p6.260

śliṣṭā vastramaṣīmiśramadanena caturdaśa
caturdaśasvarasthāne daṇḍapṛṣṭhe niveśayet

p6.261

saptakasya dvitīyasya yo niṣādo bhavedadhaḥ
tasya sthāne bhavedādyā sārikā'nyordhvamaṅgulāt

p6.262

sthāpayedantare kiṃcitkiṃcitpūrvādhike parā
dvyaṅgulāvadhyaṣṭamīṃ tu pūrvasyāstryaṅgulāntare

p6.263

sthāpayitvā parāḥ ṣaṭca pūrvapūrvādhikāntare
caturaṅgulaparyantaṃ sārikāḥ saṃniveśayet

p6.264

tumbaṃ daṇḍasya kakubhasyādhaḥsaṃdhau niveśayet
tṛtīyaturyasāryostu madhye'dhastādvitīyakam

p6.265

pūrvasmādaparaṃ tumbaṃ vistāre'bhyadhikaṃ manāk
daṇḍāgrāddvyaṅgule'dhastādrandhraṃ kṛtvā'tha nikṣipet

p6.266

calaśaṅkuṃ gale randhraṃ dadhamānamato'ṅgulāt
adhastādaṅgulotsedhaṃ meḍhakaṃ bāṇapuṅkhavat

p6.267

kṛtvā tato'grataḥ kiṃcitsthiraśaṅkuṃ niveśayet
tato lohamayīṃ ślakṣṇāṃ vartulāṃ ca samāṃ dṛḍhām

p6.268

gajakeśopamāṃ tantrīṃ nibadhya kakubhe dṛḍham
sārikāmastakanyastāmānītāṃ meḍhakopari

p6.269

lagnāṃ dvitīyaprāntena veṣṭayeccalakīlake
śaṅkuṃ taṃ bhrāmayettāvadyāvattantrī dṛḍhā bhavet

p6.270

bhrāmaṇaṃ vaiparītyena tantrīśaithilyakāraṇam
tantrīdārghye'tha dārḍhyāya calaśaṅkorgalasthite

p6.271

chidre'nyasyātha saṃkīlaṃ sthiraśaṅkau niveśayet
laghvī sā kiṃnarī proktā śārṅgadevena sūriṇā

p6.272

asyāṃ sthāyinamārabhya gaṇayetsaptakadvayam
sārīkakubhayormadhye tarjanyādyaṅgulitrayāt

p6.273

vādayetkiṃnarīvīṇātantrīṃ dakṣiṇapāṇinā
vāmasya tisṛbhistābhiraṅgulībhistu tantrikām

p6.274

tattatsārīpradeśasthāṃ svaravyaktyai nipīḍayet
vitastyabhyadhikā dairghye pariṇāhe'ṅgulādhikā

p6.275

laghvyāḥ syādbṛhatī snāyumayā tantrīstritumbikā
ālāpinīvadasyāṃ ca sthāpyaṃ tumbaṃ tṛtīyakam
anyallaghvīgataṃ lakṣma bṛhatīṃ kiṃnarīṃ śrayet

p6.276

iti dvividhakiṃnarīlakṣaṇam
kiṃnarītritayaṃ tatra deśīsaṃsiddhamanyathā
bṛhatī madhyamā laghvītyathā''sāṃ lakṣma vakṣyate

p6.277

tiryagyavodaraiḥ ṣaḍbhirnistuṣaiḥ syādihāṅgulam
bṛhatīdaṇḍamānaṃ syāddairghye pañcāśadaṅgulam

p6.278

ṣaḍaṅgulo'tra paridhirdaṇḍe dairghye tu kākubhe
ṣaḍaṅgulaṃ śirastvasya dairghyavistārayorbhavet

p6.279

caturaṅgulasaṃmānaṃ dvyaṅgulaṃ tu taducchraye
nikṣipetkākubhaṃ daṇḍaṃ vīṇādaṇḍottare tathā

p6.280

daṇḍāṃśaḥ pariśeṣo'tra tāvānyāvati śeṣite
vīṇādaṇḍāntakakubhaśiromadhyāntare sthitaḥ

p6.281

tantrībhāgastṛtīyāṃśādhikatryaṅgulako bhavet
madhye kūrmonnatāṃ lauhīṃ patrikāṃ śirasi kṣipet

p6.282

parito'rdhāṅgulanyūnā śiraso'sau prakīrtitā
vīṇāśīrṣādadhastācca sārdhadvyaṅgulataḥ sthitam

p6.283

ūrdhvādhodairghyabhāgrandhraṃ vistāre'rdhāṅgulāyatam
tiryagdairghyaṃ tāvadanyadrandhraṃ cobhayatomukham

p6.284

tiryagrandhre calaṃ śaṅkumūrdhvarandhraniviṣṭayā
lauhyā sārikayā yuttaprāntāntaraṃ punaḥ

p6.285

sārikāyāḥ śiromūle badhnīyātkākubhe sudhīḥ
tantrīrandhrātpuraḥ sāndhrīdvyaṅgule meḍhako bhavet

p6.286

sa ca syātkartarīyukto gale randhrānvito'thavā
kartaryā galarandhre vā sārikāṃ tāṃ niveśayet

p6.287

tadrandhre daṇḍāntarālāṃ vidadhyātsayavāṅgulam
meḍhakātpurataḥ śaṅkuḥ sthiraḥ sārdhāṅgulottare

p6.288

tiryagrandhre niveśo'sya calaśaṅkuvadiṣyate
calaśaṅkubhrāmaṇādi jñeyaṃ pūrvoktarītitaḥ

p6.289

gṛdhravakṣosthijā yadvā tatpādāsthisamudbhavāḥ
kāṃsyamayyo'thavā lauhyo nalikāḥ sārikā matāḥ

p6.290

sārdhāṅgulāstāḥ paridhau daṇḍapṛṣṭhe niveśayet
yanmeḍhakaśiromadhyādupakramyāntaraṃ bhavet

p6.291

sārīmastakamadhyānāṃ tadidānīṃ nirūpyate
ādyāntaraṃ tatra yavādhikaṃ pañcāṅgulaṃ matam

p6.292

dvitīyamantarālaṃ tu caturaṅgulamuttaram
tasmāttṛtīyaturye tu yavanyūne mate satām

p6.293

yavādhikatryaṅgulaṃ tu jñeyaṃ pañcamamantaram
yavonadvyaṅgulaṃ ṣaṣṭhaṃ sayavadvyaṅgulaṃ punaḥ

p6.294

antarālaṃ saptamaṃ syātsārdhadvyaṅgulamaṣṭamam
navamaṃ tu yavārdhena sārdhāṅgulamitaṃ matam

p6.295

daśamaṃ dvyaṅgulaṃ hīnaṃ yavenaikādaśaṃ tataḥ
dvādaśaṃ tu tṛtīyāṃśanyūnaṃ tasmāttrayodaśam

p6.296

satṛtīyāṃśāgulaṃ syādaṅgulaṃ tu caturdaśam
dvitīyāntarato'dhastānnyasyettumbamadhomukham

p6.297

anyatkakubhamūrdhvādhastumbakaṃ saṃniveśayet
ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ cakre paridhistvādyatumbake

p6.298

kiṃcinnyūnaṃ tatastumbaṃ paridhau syādadhastana
īṣadaspaṣṭasarikā sārikāstā niveśayet

p6.299

madaneneṣṭakācūrṇamiśreṇa śleṣaṇaṃ dṛḍham
sārīṇāmathavā vastramaṣīmiśreṇa saṃmitam

p6.300

muktatantrībhavaṃ kṛtvā svaramādyaṃ caturdaśam
svarāḥ pare syuḥ sārīṇāṃ caturdaśabhirantaraiḥ

p6.301

saptakadvayamevaṃ syādekatārasvarādhikam
yathāsvaṃ svaradeśāṃśaiḥ śrutistasyā vicinvate

p6.302

dvitrāstato'dhikāḥ sārīrnibadhnīyātpare tviha
lakṣayantyantarāṇyāsāṃ svarāvirbhāvato budhāḥ

p6.303

śrīśārṅgadevopadeśāttadbodhaḥ sulabho nṛṇām
kecittrayodaśaivātra sārīrnidadhate budhāḥ

p6.304

bṛhatī kiṃnarītyeṣā śārṅgadevena kīrtitā
madhyamāyāṃ daṇḍadairghyaṃ tricatvāriṃśadaṅgulam

p6.305

paridhirdṛśyate tatra dviyavonaṣaḍaṅgulaḥ
sārdhatryaṅgulavistāraṃ prāgdairghyaṃ kākubhaṃ śiraḥ

p6.306

kṣipetkakubhadaṇḍasya vīṇādaṇḍe'ṅgulatrayam
tāvāṃśca pariśeṣe'sau yāvataḥ pariśeṣaṇe

p6.307

daṇḍāntaśīrṣamadhyānte sārikāvayavasthitaḥ
tṛtīyabhāgarahitāṅgulatrayamito bhavet

p6.308

daṇḍānte sārikotsedhaḥ syādyavonāṅguladvayaḥ
tadardho meḍhakopāntye sārīṇāmantaraḥ tviha

p6.309

prathamaṃ prathitaṃ prājñaiḥ sārdhāṅgulacatuṣṭayam
dvitīyamantaraṃ meyaṃ sayavairaṅgulaistribhiḥ

p6.310

tṛtīyaṃ tu tṛtīyāṃśābhyadhikaistribhiraṅgulaiḥ
caturthaṃ tryaṅgulaṃ proktaṃ pañcamaṃ sārikāntaram

p6.311

yavādhikābhyāṃ sārdhābhyāmaṅgulābhyāṃ mitaṃ matam
ṣaṣṭhaṃ yavadvayanyūnadvyaṅgulaṃ saptamaṃ punaḥ

p6.312

sayavārdhāṅguladvaṃdvamaṣṭamaṃ tvaṅguladvayam
aṅgulaṃ sayavadvaṃdvaṃ navamaṃ daśamaṃ punaḥ

p6.313

yavonamaṅguladvaṃdvamantaratritayaṃ punaḥ
itaṃ parasyāḥ pratyekaṃ sapādāṅgulasaṃmitam

p6.314

viśeṣo'yamihānyattu lakṣma syādbṛhatīgatam
laghvīdaṇḍagataṃ dairghye syātpañcatriṃśadaṅgulam

p6.315

paridhistu tṛtīyāṃśābhyadhikāṅgulapañcakaḥ
aṅgulatrayavistāraṃ kakubhasya śiro bhavet

p6.316

pūrvavatkākubho daṇḍo vīṇādaṇḍe nidhīyate
pariśeṣastathā sā syādyathā daṇḍāntatantrikā

p6.317

ā kākubhaśiromadhyādbhavettryaṅgulasaṃmitā
daṇḍānte sārikotsedhaḥ syātsārdhāṅgulasaṃmitaḥ

p6.318

tadardhe meḍhakopānte tatrā''dyaṃ sārikāntaram
proktaṃ yavenābhyadhikaiścaturbhirmitamaṅgulaiḥ

p6.319

dvitīyaṃ dviyavopetāṅguladvaṃdvamitaṃ bhavet
yavonābhyāmaṅgulībhyāṃ tṛtīyaṃ mīyate budhaiḥ

p6.320

pādonatryaṅgulaṃ turyamatha pañcamamantaram
yavārdhonāṅguladvaṃdvaṃ ṣaṣṭhaṃ sārdhāṣṭabhiryavaiḥ

p6.321

saptamaṃ tu yavonenāṅguladvaṃdvena mīyate
sādhāṅgulaṃ tvaṣṭamaṃ syānnavamaṃ tvaṣṭabhiryavaiḥ

p6.322

daśamaikādaśe protte sapādāṅgulake pṛthak
yavanyūnāṅgulamitaṃ dvādaśaṃ ca trayodaśam

p6.323

anyattu laghukiṃnaryāṃ lakṣma pūrvavadiṣyate
na bṛhatyadhikaṃ mānaṃ na hīnaṃ triṃśadaṅgulāt

p6.324

ādartavyaṃ kiṃnarīṇāṃ raktimādhuryavarjanāt
etayorantarāle tu yatheṣṭaṃ mānakalpanā

p6.325

śaktā vivektumatrāpi svarasthānāni tadvidaḥ

p6.326

pradarśanārthaṃ keṣāṃcidrāgāṇāṃ vādanakramam
asyāṃ kiṃnaravīṇāyāṃ vakti śrīkaraṇeśvaraḥ

p6.327

sthāyinaṃ madhyamaṃ mandraṃ madhyaṃ vā sthāyatatparān
āruhya panisānpañcāvaroha kramataḥ svarān

p6.327

ṣaḍjataḥ sthāyiparyantādyathā hanyāttu dhaivatam
āruhya panisānpañcāvaroha kramataḥ svarān

p6.328

ṣaḍjataḥ sthāyiparyantādyathā hanyāttu dhaivatam
madhyamādeḥ samākhyātaṃ svasthānaṃ prathamaṃ tadā

p6.329

dvyardhamardhasthitaṃ tadvadāruhya dviguṇaṃ svaram
ādyaṃ svasthānamātiṣṭhetsvasthānaṃ tritaye pare

p6.330

asaṃbhave pūrvapūrvasvarasya tu paraṃ param
krameṇa svaramārohetsarvarāgeṣviti sthitiḥ

p6.331

iti madhyamādiḥ
kiṃnarīvādakāḥ prāyaḥ sthāyinaṃ pañcamaṃ svaram
rāge kurvanti baṅgāle tadajñānavijṛmbhitam

p6.332

graho hi madhyamo rāgasyāsya śāstre prakīrtitaḥ

p6.333

yadvā lakṣyapradhānāni śāstrāṇyetāni manvate
tasmāllakṣyaviruddhaṃ yattacchāstraṃ neyamanyathā

p6.334

madhyamādipadaṃ jñeyaṃ pañcamādyupalakṣaṇam

p6.335

prāthamyasāmyato yadvā niyamādṛṣṭakalpanā
madhyamādigrahe kāryā nanvasminmadhyame grahe

p6.336

adhastanaḥ syādgāndhāro madhyamaḥ pañcamagrahe
turyādivyatyaye'pyevaṃ rāgasāmyaṃ kathaṃ bhavet

p6.337

niḥśaṅko'tra samādhatte gāndhārādyaprayojakam
kiṃtu sthāyinamārabhya ye syusturyādayaḥ svarāḥ

p6.337

rāgābhivyaktiśaktāḥ ye syusturyādayaḥ svarāḥ

p6.338

rāgābhivyaktiśaktāḥ syurnanu śāstreṣvanarthikā
ṣaḍjādyuktiḥ prasajyeta satyaṃ tatrocyate tvidam

p6.339

madhyamādigrahaḥ śāstre niyatastadapekṣayā
turyādayo niṣādādyā bhavantītyupapadyate

p6.340

grahāṃśanyāsaniyamau yadvā śāstrārthagocaraḥ
gumphaḥ svarāntarāṇāṃ tu lakṣyasthāne virudhyate

p6.341

sarvatra parihāro'yaṃ lakṣye lakṣmāvirodhini
deśīrāgeṣu nirṇītaḥ śārṅgadevena sūriṇā

p6.342

madhyamaṃ sthāyinaṃ kṛtvā gāndhārāttadadhastanāt
pañcā''ruhya niṣādāntāngaparyantāvarohaṇam

p6.343

kṛtvā sthāyiniṣādau ca vidhāyā''hatya dhaivatam
sthāyyantamavarohaścedbaṅgālo jāyate tadā

p6.344

iti baṅgālaḥ
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā tṛtīyaṃ ca caturthakam
tasmātkṛtvā'varoheṇa sthāyiparyantametya ca

p6.345

tṛtīyaṃ ca tato'dhasthaṃ vidhāya sthāyinaṃ vrajet
yadā tadā bhairavaḥ syāllakṣye sthāyī nirīkṣyate

p6.346

iti bhairavaḥ
sthāyino dhaivatātpūrvaṃ svaramāgatya tatparān
pañcānāruhya turyaṃ ca dvitīyaṃ dviḥ prayujyate

p6.347

sthāyini nyasyate rāgo varāṭī jāyate tadā
lakṣye tu dṛśyate sthāyī kiṃnaryāmṛṣabhasvaraḥ

p6.348

iti varāṭī
sthāyinaṃ madhyamṛṣabhaṃ kṛtvā dvau tadadhastanau
gatvā sthāyinamārabhya trīnāruhyāvaruhya tu

p6.349

pañca svarānnyasyate cedṛṣabhe gurjarī tadā
graho gāndhāra evāsyā dṛśyate lakṣyagocare

p6.350

iti gurjarī
madhyaṣaḍjādgrahātpūrvaṃ svarametya tṛtīyakam

p6.351

turyaṃ coktvā dvitīyādīṃstrīnāruhyāvaruhya ca
grahanyāsādvasantaḥ syāllakṣye tvasyarṣabho grahaḥ

p6.352

iti vasantaḥ
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā tṛtīyaṃ ca caturthakam
uktvā dvitīyatṛtīyau spṛṣṭvā turyaṃ ca pañcamam

p6.353

etatkrameṇāvarohastyaktvā sthāyidvitīyakam
sthāyipūrvāntamāgatya grahaṃ tasmāttṛtīyakam

p6.354

turyaṃ tatastṛtīyaṃ ca procyate nyasyate gṛhe
dhannāsī syāttadā dṛṣṭo lakṣye syātpañcamo grahaḥ

p6.355

iti dhannāsī
ṛṣabhaṃ sthāyinaṃ kṛtvā paraṃ spṛṣṭvā tataḥ param
vilambya turyamāndolya spṛṣṭvā turyādadhastanau

p6.356

grahānniḥsaraṇaṃ kṛtvā parau procya dvitīyakam
etya sthāyini cennyāso deśīrāgastadā bhavet
gāndhārastu graho deśyāṃ deśīvediṣu dṛśyate

p6.357

iti deśī
sthāyinaṃ madhyagāndhāraṃ kṛtvā'dhasturyametya ca
tasmādāṣaṣṭhamāruhya svarāṃstānavaruhya ca

p6.358

grahādhastāttṛtīyaṃ ca kṛtvā cennyasyate grahe
deśākhyā sā tadā lakṣye dṛṣṭo'syā madhyamo grahaḥ

p6.359

iti deśāntarākhyā
grahānmadhyasthitātṣaḍjāddvitīyaṃ svarametya cet
tṛtīyaṃ tadadhasthaṃ ca vilambya sthāyinaṃ spṛśet

p6.360

adhastṛtīyaturyau ca taṃ tṛtīyaṃ punaḥ svaram
kṛtvā sthāyisvare nyāso ḍombakrī jāyate tadā
bhūpālī sā janairuktā sthāyyasyā madhyamo mataḥ

p6.361

iti ḍombakrī
mandrasthaṃ pañcamaṃ kṛtvā sthāyinaṃ saha tena ca

p6.362

āruhya ṣaṭsvarāneṣāmavarohe tṛtīyakam
vilambya kampitaṃ kṛtvā turyaṃ sthāyinamāvrajet

p6.363

krameṇa yadi jāyeta tadā prathamamañjarī
asyāstu mandragāndhāraḥ sthāyī lakṣyeṣu dṛśyate

p6.364

iti prathamamañjarī
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā''ndolya tasmādavarohe gṛhaṃ vrajet
yadā tadā syātkāmodā madhyamo'syā graho bhavet

p6.365

iti kāmodā
ṣaḍjaṃ tu sthāyinaṃ kṛtvā tatpūrvasvarametya ca

p6.366

svaradvayaṃ dvirāruhya tṛtīyaṃ ca caturthakam
prakampyātha tṛtīyaṃ ca vilambyā''hatya pañcamam

p6.367

sthāyyantamavaroheccetsvarānṛṣabhavarjitān
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā saha prācā parau svarau

p6.368

procya turyaṃ vilambyātha tṛtīyaṃ sadvitīyakam
spṛṣṭvā yadā grahe nyāsastadā rāmakṛtirbhavet

p6.369

iti rāmakṛtiḥ
sthāyinaṃ madhyamaṃ kṛtvā'dhaścaturthamupetya ca
grahādharāṃstrīnāruhya svaraṃ spṛṣṭvā tṛtīyakam

p6.370

grahādhasturyaparyantamāgatyāpyavarohiṇā
tatastṛtīyamāruhya karamādetya prakampya ca

p6.371

grahe nyāso yadā rāgastadā gauḍakṛtirbhavet
pañcamo lakṣyate sthāyī lakṣye syāllakṣyavedibhiḥ

p6.372

iti gauḍakṛtiḥ
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā'dhastametya punargraham
kṛtvā tṛtīyaturyau ca kampitaṃ pañcamaṃ svaram

p6.373

vādayitvā grahātturyaṃ tṛtīyaṃ sthāyinaṃ tathā
dvitīyaṃ kampayitvā ca tṛtīyaṃ svaramāspṛśet

p6.374

tato yadi grahe nyāsastadā devakṛtirbhavet
asyāstu madhyamo nyāso lakṣye śrīśārṅgiṇoditaḥ

p6.375

iti devakṛtiḥ
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā gatvā'dhasthaṃ punargraham

p6.376

tatparaṃ sthāyinaṃ tasmātpūrvamāgatya ca graham
āruhya trīṃstṛtīyādīnpañcamādavaruhya ca

p6.377

ṣaṭsvarāngrahamuccārya tṛtīyaṃ kampayettataḥ
turyapañcamaturyāṃśca spṛṣṭvā procya tṛtīyakam

p6.378

dvitīyaṃ ca grahe nyāso yadā syādbhairavī tadā
asya rāgasya gāndhāraḥ sthāyī lakṣyeṣu dṛśyate

p6.379

iti bhairavī
mandraṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā madhyaṣaḍjamupetya ca
avarohikramādetya grahamārohiṇā tataḥ

p6.380

pamāgatya vilambyāmuṃ spṛṣṭvā dhaivatamāvrajet
grahāccedavaroheṇa cchāyānaṭṭā tadā bhavet

p6.381

iti cchāyānaṭṭā
madhyaṣaḍjaṃ grahaṃ kṛtvā tatparau dvau ca pañcamam

p6.382

ṣaṣṭhaṃ kṛtvā'varuhyemau tṛtīyādavaruhya ca
āgrahaṃ prāktṛtīyādvā'varuhya prāktṛtīyakam

p6.383

prakampya tatparaṃ procya grahe cennyasyate tadā
rāmakrī syādasau proktā bahulīpūrvikā janaiḥ

p6.384

iti bahulīrāmakrī
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā tatparaṃ tu vilambitam
spṛṣṭvā grahadvitīyau ca grahāttu prāktṛtīyakam

p6.385

īṣadvilambya cā''ruhya grahādīnvā tṛtīyakam
vilambya tadadhasthaṃ vā'varuhya sparśanāttataḥ

p6.386

grahādīṃstrīnsvarānspṛṣṭvā grahamuccārya tatparam
grahe cennyasyate rāgo mahlāro jāyate tadā
rāge'tra pañcamaḥ sthāyī dṛśyate lakṣyagocaraḥ

p6.387

iti mahlāraḥ
sthāyino madhyamātpañcāavrucca yadi māvadhīn
māttṛtīyaṃ vrajettasmādāruhya caturaḥ svarān

p6.388

spṛṣṭvā sthāyinametasmātpūrvaṃ kṛtvā vilambitam
ṣaḍje cennyasyate gauḍakarṇāṭo jāyate tadā

p6.389

lakṣye tu pañcamasthāyī gauḍasyāsya vilokyate
grahānmandraniṣādāccetsamuccārya svaraṃ param

p6.390

tatastṛtīyaturyau ca gatvā sthāyitṛtīyakam
sthāyituryaṃ ca kṛtvā'smātsvarānpañcāvaruhya ca

p6.391

sthāyino'dhasturīyaṃ ca sthāyino'dhastanaṃ tataḥ
sthāyinaṃ tatparaṃ coktvā sthāyituryaṃ grahātparam

p6.392

kṛtvā nyāso grahe gauḍastauruṣko jāyate tadā
sa eva mālavītyuktaḥ sthāyī lakṣye'sya pañcamaḥ

p6.393

iti turuṣkagauḍaḥ
grahaṃ mālavinaḥ kṛtvā dvitīyaṃ procya tatparam
laṅghayellaṅghitādūrdhvaṃ trīṇyāruhyāvaruhya ca

p6.394

prakampya laṅghitaṃ tasmātpūrvaṃ procya grahaṃ vrajet
yadā tadā drāviḍaḥ syādgauḍo'sau sālako janaiḥ

p6.395

asyāpi sthāyinaṃ prāhurlakṣyajñāḥ pañcamaṃ svaram

p6.396

iti drāviḍagauḍaḥ
ityupāṅgāni
sthānino dhaivatātprācyādavaruhya grahāntaram
grahaṃ coktvā tṛtīyaṃ ca turyaṃ kṛtvā vilambitam

p6.397

tasmādadhastanau spṛṣṭvā tṛtīyaṃ tu vilambayet
spṛṣṭvā grahātparaṃ pūrvau pūrvaṃ coktvā grahe yadi

p6.398

kampite nyasyate rāgastadā syāllalitābhidhaḥ
atra gāndhāramevā''huḥ sthāyinaṃ lakṣyavedinaḥ

p6.399

iti lalitaḥ
evaṃ katipaye rāgāḥ proktāḥ saṃmugdhabuddhaye
vastutaḥ sarvayantreṣu rāgāṇāṃ vādanaṃ samam

p6.400

grahādisvarasaṃbhūtidvārato'nviṣyatāṃ budhaiḥ
kiṃnaryāṃ yaiḥ svaraiḥ svasvasthānajairyasya saṃbhavaḥ
rāgasya tasya taireva vaṃśādāvapi dṛśyate

p6.401

iti kiṃnarīlakṣaṇam
pinākyāṃ dhanuṣaḥ kamraikacatvāriṃśadaṅgulā
dairghye syānmadhyavistāraḥ syātsapādāṅguladvayam

p6.402

ante cāṅgulamānena śikhāṃ kuryādadhastanīm
sapādāṅgulamātrā tu kārmukasyottarā śikhā

p6.403

kāryāvaṅguladairghyau ca pādonāṅgulapiṇḍakau
khaṭakau śikhayorlagnau tābhyāṃ tvarvāgupāntayoḥ

p6.404

pādonamaṅguladvaṃdvaṃ vistāre mānamiṣyate
madhyaprāntāntarāle tu vistāraṃ kalpayetsudhīḥ

p6.405

tantrīmānena badhnīyācchikhayornipuṇo guṇam
mānaṃ vādanacākpe syādaṅgulānyekaviṃśatiḥ

p6.406

dairghye muṣṭau tu vistāro'trāṅgulitritayānmitaḥ
sa tvaṅgulatṛtīyāṃśaḥ śikhe tyaktvā'ntayorbhavet

p6.407

ūrdhvādharaśikhādvaṃdvamānaṃ pādonamaṅgulam
aśvavāladhikeśottho guṇo vādanadhanvanaḥ

p6.408

tumbaṃ dhṛtvā'tha pādābhyāṃ bhuvi nyastamadhomukham
tatra lagnaśikhā'thordhvā pinākīskandhasaṃśritā

p6.409

ākramya vāmahastasthatumbamūlena tadguṇam
tato dakṣiṇahastasthadhanuṣo vādayejjyayā

p6.410

rālāsaṃliptayā'syāṃ ca svarasthānāni nirṇayet
ekatantrīvadadharādharatāratayā sudhīḥ

p6.411

iti pinākīlakṣaṇam
badhyaprāntātirikteṃ'śe tantrī dairghye catuṣkarā

p6.412

uparisthe kvacitkāṣṭhe prāntenaikena badhyate
prāntāntareṇānyakāṣṭhe'dhasthe sārdhakarāyate

p6.413

sthaulyenā''lāpinītulye tyaktvā'grādaṅguladvayam
tantrīṃ baddhvā tato'dhastāttumbamābadhya dāru tat

p6.414

vāmorumūlākrāntāgraṃ jaṅghāyāṃ kuñcitākṛtau
bhūlagnabāhyapārśvāyāṃ vāmāyāṃ nyasya jaṅghayā

p6.315

ākramya vāmetarayā pinākyāmiva vādanam
dhanuṣā vāmahastasthatumbakena ca sāraṇā

p6.416

ārdracarmakṛtāṃ śuṣkāṃ peśīṃ koṇānvitāṃ kharām
vāmenā''dāya tatkoṇenāthavā sāraṇā bhavet

p6.417

yatra niḥśaṅkavīṇā sā śārṅgadevena śīrtitā
tristhānasvararāgādivyaktiḥ saṃjāyate tayā

p6.418

iti niḥśaṅkavīṇālakṣaṇam
yathā yathā svare vyaktī rakteḥ pracuratā bhavet
tathā tathā vidhātavyaṃ tataṃ lokānusārataḥ

p6.419

samyaksvaropayogīni tantrīvādyāni kānicit
uktānyanyānapi prājñastarkayedanayā diśā

p6.420

yo vīṇāvādanaṃ vetti tattvataḥ śrutijātivit

p6.421

tālapātakalābhijñaḥ so'kleśānmokṣamṛcchati
tasmādvīṇā niṣevyeti yājñavalkyādayo'bruvan

p6.422

nādaśrutisvaragrāmajātirāgāditattvavit
dehasauṣṭhavasaṃpannaḥ sthirāsanaparigrahaḥ

p6.423

jitaśramakaradvaṃdvastyaktabhītirjitendriyaḥ
pragalbhadhīḥ suśārīro gītavādanakovidaḥ
sāvadhānamanāśceti vaiṇike varṇitā guṇāḥ

p6.424

iti tatavādyalakṣaṇam
vaiṇavaḥ khādiro dāntaścāndano raktacandanaḥ
āyasaḥ kāṃsyajo raupyo vaṃśaḥ syātkāñcano'thavā

p6.425

vartulaḥ saralaḥ ślakṣṇo granthibhedavraṇojjhitaḥ
kaniṣṭhāṅgulivistāraṃ garbhe ca suṣiraṃ dadhat

p6.426

svadairghyamānadairghyaṃ ca samākṛti samantataḥ
tasya dve trīṇi catvāri cāṅgulāni śiraḥsthalāt

p6.427

tyaktvā phūtkārasuṣiraṃ kāryamaṅgulasaṃmitam
mukharandhrāntare randhraṃ bhavedekāṅgulāntaram

p6.428

ardhāṅgulāntarāṇi syū randhrāṇyanyāni sapta ca
tānyaṣṭau badarībījasaṃkāśāni pracakṣate

p6.429

vaṃśo'dhaḥ sarvarandhrebhyaḥ pariśeṣyo'ṅguladvayam
teṣu svaravibhāgāya sapta randhrāṇi manvate

p6.430

nādahetormārutasya nirgamāyāṣṭamaṃ matam
phūtkāraprabhavo vāyuḥ pūryate mukharandhrataḥ

p6.431

vaṃśasthairnavabhī randhrairekavīro nigadyate

p6.432

vaṃśasya mukharandhrasya tārarandhrasya cāntare
ekaikāṅgulavṛddhyā syuranye vaṃśāścaturdaśa
aṣṭādaśāṅgulādvaṃśādetadaṅgulavardhanam

p6.428

ardhāṅgulāntarāṇi syū randhrāṇyanyāni sapta ca
tānyaṣṭau badarībījasaṃkāśāni pracakṣate

p6.429

vaṃśo'dhaḥ sarvarandhrebhyaḥ pariśeṣyo'ṅguladvayamsvaravibhāgāya sapta randhrāṇi manvate

p6.430

nādahetormārutasya nirgamāyāṣṭamaṃ matam
phūtkāraprabhavo vāyuḥ pūryate mukharandhrataḥ

p6.431

vaṃśasthairnavabhī randhrairekavīro nigadyate

p6.432

vaṃśasya mukharandhrasya tārarandhrasya cāntare
ekaikāṅgulavṛddhyā syuranye vaṃśāścaturdaśa
aṣṭādaśāṅgulādvaṃśādetadaṅgulavardhanam

p6.433

umāpatirdvyaṅgulaḥ syāttribhistripuruṣo'ṅgulaiḥ
caturmukhaścaturbhiḥ syātpañcavaktrastu pañcabhiḥ

p6.434

ṣaḍaṅgulaḥ ṣaṇmukhaḥ syānmuniḥ saptāṅgulo mataḥ
vasuraṣṭāṅgulaḥ prokto nāthendrastu navāṅgulaḥ

p6.435

daśāṅgulo mahānando rudrastvekādaśāṅgulaḥ

p6.436

dvādaśāṅgula ādityo manurvaṃśaścaturdaśaḥ
kalānidhiḥ ṣoḍaśaḥ syādanvartho'ṣṭādaśāṅgulaḥ

p6.437

avispaṣṭāntaratvena neṣṭaḥ saptadaśāṅgulaḥ
trayodaśāṅgulastadvanna ca pañcadaśāṅgulaḥ

p6.438

muralyākhyo'parairvaṃśo viṃśatyaṅgulakaḥ smṛtaḥ
dvāviṃśatyaṅgulo'pyanyo vaṃśastajjñeṣu dṛśyate

p6.439

taṃ ca śrutinidhiṃ prāhurvaṃśaṃ vaṃśavido janāḥ
atimandradhvanitvena neṣyate'sau vicakṣaṇaiḥ

p6.440

viralāścātitāratvādvaṃśāḥ pañcāṅgulādadhaḥ

p6.441

aṣṭādaśāṅgule vaṃśe svararandhreṣu saptasu

p6.442

mudriteṣu bhavetṣaḍjo mandrasaptakasaṃsthitaḥ
ṣaṭsvevamanyavaṃśeṣu syuḥ kramādṛṣabhādayaḥ

p6.443

ārabhyāṣṭāṅgulādevamadho vaṃśeṣu saptasu
madhyasthānagatāḥ saptodyanti ṣaḍjādayaḥ kramāt

p6.444

tārasthānasthitaḥ ṣaḍjastvekavīrasya jāyate

p6.445

sarveṣveteṣu vaṃśeṣu mukte randhradvaye'ntime
svaro dvitīyo jāyeta tṛtīyādyāstataḥ kramāt
saptamāntāḥ prajāyante tryādirandhravimocanāt

p6.446

mukte tu tārarandhre'nyarandhreṣu pihiteṣu ca
aṣṭamasvarasaṃbhūtiḥ pūrvācāryairudīritā

p6.447

vyaktamuktāṅgulitvena samagro jāyate svaraḥ
aṅgulyāḥ kampane tatra śrutirekā'pacīyate

p6.448

śrutidvayaṃ tvardhamukte tatkampe tu śrutitrayam
anyathā varṇayantīha kecitsaptasvarodayam

p6.449

ardhendunāgaphaṇavadvaṃśe sthāpyaṃ karadvayam
vāmasyānāmikāṅgulyā ṣaḍjo madhyamayā punaḥ

p6.450

ṛṣabhaḥ syātpradeśinyā gāndhāra iti vāmataḥ
trayaḥ svarāḥ prajāyante catvāro dakṣiṇātkarāt

p6.451

kaniṣṭhayā madhyamaḥ syātpañcamo'nāmayā svaraḥ
dhaivataḥ syānmadhyamayā pradeśinyā niṣādavān

p6.452

sthānatrayasya niṣpatti te cāsminnanyathā jaguḥ

p6.453

suśikṣitena racitātphūtkārānmadhyasaptake
jāyante vaiṇaśārīrasvarasaṃvādinaḥ svarāḥ

p6.454

tārasthā mukhasaṃyogasaṃkaṭe mukharandhrake
taṃ vādanaprakāraṃ ca ṭīpāmācakṣate janāḥ

p6.455

tayā yadvādyate randhre tatsvaro dviguṇo bhavet
randhrasya mukhasaṃyogaviprakarṣāttu mandragāḥ

p6.456

tīvrātīvratayā vāyoḥ śīghramantharabhāvataḥ
pūraṇāpūraṇābhyāṃ copacayāpacayāddhvaneḥ
kurvantyekatra randhre'pi tajjñā nānāsvarodayam

p6.457

kampitā valitā muktār'rdhamuktā ca nipīḍitā
iti vaṃśe gatiḥ proktā śārṅgadevena pañcadhā

p6.458

adharasthasya vaṃśasya kampanātkampitā matā
varṇālaṃkāraniṣpattiḥ prayoge'syāḥ prayojanam

p6.459

iti kampitā
bhavetsaṃcāriniṣpattau valitā'ṅgulicālanam
iti valitā
randhre'dhile'ṅgulīmukte muktā syānmuktaśabdakṛt

p6.460

iti muktā
ardhamuktā'rdhamukteḥ syādghṛtaśabdavidhāyinī

p6.461

ityardhamuktā
samantātsarvarandhrāṇi pidhāyāṅgulibhiryadā
vaṃśaṃ pūrayate tajjñastadā jñeyā nipīḍitā

p6.462

iti nipīḍitā
atra kīrtidharastvanyāṃ vyavasthāmabhyupāgamat

p6.463

ṣaṭsaptāṣṭāṅgulā vaṃśāstārasvaravidhāyakāḥ
madhyasvarā navadaśaikādaśāṅgulakāstrayaḥ

p6.464

aṅgulairyo dvādaśabhiḥ syāttrayodaśabhiśca yaḥ
hetū mandrakharāṇām tau sarvavaṃśamayaḥ punaḥ

p6.465

caturdaśāṅgulo vaṃśastristhānasvarasādhakaḥ
varṇālaṃkāradhātvādivādyasaṃvādanakṣamaḥ
evaṃ vaṃśā navaiveti yuktāyuktavido viduḥ

p6.466

keciddeśīvido vaṃśānekavīrādikānamūn
mānāntareṇābhidadhusteṣāṃ matamidaṃ bruve

p6.467

prākcaturdaśavaṃśānte'ṅgulaṃ pañcayavaṃ jaguḥ
caturdaśādivaṃśeṣu sārdhapañcayavaṃ tvidam

p6.368

caturdaśāṅgulaṃ daṇḍamekavīre pracakṣate
sārdhāṅgulau śiraḥprāntau pṛthagjātimukhe'ṅgulam

p6.469

mānaṃ tārādirandhrāṇi pratyekaṃ triyavāni tu
triyavānyantarālāni pṛthaksthāneṣu mūlataḥ
pañcamāṃśonitaṃ mānaṃ kaniṣṭhāparvamadhyataḥ

p6.470

ubhāpatestu vaṃśasya daṇḍaḥ pañcadaśāṅgulaḥ
pādonena yavadvaṃdvenādhiko'syāntareṣu tu

p6.471

sapādatriyavaṃ mānaṃ pṛthaganyattu pūrvavat
aṅgulaiḥ saptadaśabhiryavayugmādhikairmataḥ

p6.472

daṇḍastripuruṣe vaṃśe pṛthagantarasaptake
yavonamaṅgulaṃ mānamaparaṃ lakṣma pūrvavat

p6.473

yavadvayādhikaiḥ sārdhairaṣṭādaśabhiraṅgulaiḥ
mitaścaturmukhe daṇḍe śirontau tu mitau pṛthak

p6.474

pādonābhyāmaṅgulābhyāṃ lakṣaṇaṃ pūrvavatparam
yavasya sārdhapādena nyūnā dvāviṃśatirmatā

p6.475

aṅgulānāṃ daṇḍamānaṃ pañcavaktre śirontayoḥ
sārdhāṅguladvayaṃ mānaṃ pṛthagantarasaptake

p6.476

caturyavī sārdhapādābhyadhikā'nyattu pūrvavat
ṣaṇmukhe yavapādābhyāṃ sapādābhyāṃ sahāṅgulaiḥ

p6.477

caturviśatisaṃkhyaiḥ syāddaṇḍaḥ parimitastataḥ
tārādyaṣṭasu randhreṣu sapādatriyavā mitiḥ

p6.478

pratyekamantarāleṣu ṣoḍaśāṃśonitā yavāḥ
pañcamānamitāḥ śeṣaṃ lakṣma syātpañcavaktravat

p6.479

ataḥ pareṣu vaṃśeṣu saptasvabhyadhiko yavaḥ
svamānāddṛśyate tārarandhre jātimukhāntare

p6.480

yuktā yavena sārdhenāṅgulaṣaḍviṃśatirbhavet
pramāṇaṃ munidaṇḍasya mānaṃ randhrāṣṭake punaḥ

p6.481

yavatrayaṃ sārdhapādādhikaṃ pratyekamīritam
pṛthakpañcayavī sārdhāntareṣvanyattu pūrvavat

p6.482

vasuvaṃśe tu daṇḍasyāṅgulāṣṭāviṃśatirmitiḥ
yavādhikā jātimukhaṃ yavenādhikamaṅgulam

p6.483

yavādhikāṅgulā jñeyā'ntarāleṣu mitiḥ pṛthak
śeṣaṃ tu pūrvavadvaṃśe nāthendre daṇḍasaṃmitiḥ

p6.484

yavapādādhikā triṃśadaṅgulānāṃ śirontayoḥ
pādonatryaṅgulaṃ mānaṃ pṛthagantarasaptake

p6.485

sapādamaṅgulaṃ mānaṃ khānimānaṃ tu mūlataḥ
ṣaṣṭhabhāgavihīnaṃ syātkaniṣṭhāparva madhyamam

p6.486

aparaṃ pūrvavaddaṇḍe mahānandasya saṃmitiḥ
pādanyūnena pādena yavasyābhyadhikā bhavet

p6.487

dvātriṃśadaṅgulānāṃ tacchirontau tryaṅgulau pṛthak
sapādāṅgulakaṃ jātimukhamantarasaptake

p6.488

pṛthaksapādapādenābhyadhikaṃ mānamaṅgulam
mūlataḥ saptamāṃśonakaniṣṭhāmadhyaparvaṇā

p6.489

mitā khāniḥ paraṃ lakṣma pūrvoktaṃ tairudīritam
sapādāni catustriṃśadaṅgulāni mitirbhavet

p6.490

yavārdhasahitā rudradaṇḍasyāntarasaptake
sārdhāṅgulaṃ pṛthaṅmānaṃ kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā

p6.491

khāniḥ parimitā śeṣaṃ pūrvavaṃśavadiṣyate
saptatriṃśadyavārdhenābhyadhikānyaṅgulāni tu

p6.492

āditye daṇḍamānaṃ syātpādonaṃ tvaṅguladvayam
antareṣu pṛthaṅmānamaparaṃ rudravaṃśavat

p6.493

manordaṇḍe sapādaikonacatvāriṃśadaṅgulam
yavādhikaṃ sapādenāṣṭamāṃśena yavasya ca

p6.494

sahitaṃ mānamākhyātaṃ pādanyūnāṅgulatrayaiḥ
śiraḥprāntau pṛthagjātimukhe syānmānamaṅgulam

p6.495

ṣoḍaśāṃśonapādenādhikaṃ randhrāṣṭake punaḥ
yavatrayaṃ pṛthaksārdhamantareṣu ca saptasu

p6.496

pratyekaṃ yavapādena nyūnaṃ syādaṅguladvayam
mānaṃ lakṣaṇamanyattu bhavedādityavaṃśavat

p6.497

yavasya sārdhapādābhyāṃ dvātriṃśāṃśe navādhikaiḥ
catuścatvāriṃśatā syātpādonairaṅgulairmitaḥ

p6.498

daṇḍaḥ kalānidhau vaṃśe śirontau tryaṅgulau pṛthak
antareṣvaṅguladvaṃdvaṃ samādayavasaṃyutam

p6.499

pratyekaṃ mānamākhyātaṃ lakṣmānyanmanuvanmatam
yavasyāṣṭamabhāgena sapādena samanvitaiḥ

p6.500

aṣṭācatvāriṃśatā syātpādonaiḥ saṃmito'ṅgulaiḥ
aṣṭādaśāṅgule daṇḍaḥ sārdhaṃ tvaṅgulayordvayam

p6.501

antareṣu pṛthaṅmānaṃ vedyamanyatkalānidheḥ
nātra trayodaśo vaṃśo nava pañcadaśāṅgulaḥ

p6.502

iṣyate'lpāntaratvena nava saptadaśāṅgulaḥ
evaṃ pañcadaśaivaite vaṃśāsteṣāmime matāḥ

p6.503

mādhuryaraktisaṃyuktā rāgābhivyaktihetavaḥ
yadidaṃ lakṣma śāstroktaṃ yacca deśīgataṃ matam
te dve rañjayituṃ śakte na manāṃsi kalāvidām

p6.504

vaktre phūtkārarandhrasthe kasya vā vitatākṛteḥ
svararandhrāṇyāpnuyātāmapi dīrghatarau karau

p6.505

antaraṃ svararandhrāṇāmuktamardhāṅgulaṃ ca yat
śāstreṇa tena kasyāpi svarasya vyaktirīritā

p6.506

ye pūrvoktakramāḥ sapta svarāḥ sarigamādayaḥ
mānte'tra dṛśyate teṣāṃ nāsau kramaparikramaḥ

p6.507

mūrchanārāgabhāṣādeḥ sudūrotsāritā kathā
kiṃcchiā!strakṛtāṃ prācāmācāryāṇāṃ mahātmanām

p6.508

upālambho'pi doṣāyakiṃ tayā kathayā'pi naḥ
tadāstāmucyate kiṃtu kiṃciddeśīvidaḥ prati

p6.509

māne pañcayave kasmāddṛśyate'tra yavo'dhikaḥ
saptāṅgulādivaṃśeṣu kathaṃ cordhvaṃ caturdaśāt

p6.510

pūrvamānādhikāḥ santi te saptāṣṭa na vā yavāḥ
sārdhapañcayave māne lakṣma syādavyavasthitam

p6.511

trayodaśādayo ye ca trayo vaṃśā nirākṛtāḥ
na tatra yuktileśo'sti yena tuṣyanti sūrayaḥ

p6.512

alpāntaratvamuktaṃ yattadasārataraṃ punaḥ
vaṃśāntarāntaraistulyamantaraṃ teṣu dṛśyate

p6.513

dvādaśārdhasvaranyūno yathaikādaśavaṃśataḥ
mudritaḥ svararandhraḥ syāttathā tasmāttrayodaśa

p6.514

evaṃ caturdaśātpañcadaśo vaṃśāttu ṣoḍaśāt
vaṃśaḥ saptadaśo lakṣmāprasiddhamiti cenna tat

p6.515

vaktuṃ taduktarītyā hi śakyaṃ teṣvapi lakṣaṇam
trayodaśāṅgulo vaṃśo viśvamūrtirudāhṛtaḥ

p6.516

adhikaṃ yavapādena syāccatvāriṃśadaṅgulam
viśvamūrtau daṇḍamānaṃ tārādau suṣirāṣṭake

p6.517

pratyekaṃ triyavī sārdhā mānamantarasaptake
aṅguladvitayaṃ mānaṃ pṛthagādityavatparam

p6.518

yuktairyavena pādena dvācatvāriṃśadaṅgulaiḥ
yavasya cāṣṭamāṃśena sapādenādhikairmataḥ

p6.519

daṇḍaḥ śrīśārṅgidevokto vaṃśe pañcadaśāṅgule
aṅgulatritayaṃ mānaṃ śiraḥprānte pradeśayoḥ

p6.520

pratyekamantarāleṣu saptasvardhayavādhikam
aṅguladvitayaṃ mānaṃ manuvallakṣaṇaṃ param

p6.521

yavasya sārdhapādena dvātriṃśāṃśayavādhikaḥ
ṣaṭcatvāriṃśatā pādanyūnaiḥ syādaṅgulairmitaḥ

p6.522

daṇḍaḥ saptadaśe vaṃśe'ntareṣu tvaṅguladvayam
pṛthaksadviyavaṃ mānaṃ syātkalānidhivatparam

p6.523

evaṃm prasiddhalakṣmāṇo rāgādivyaktihetavaḥ
trayodaśādayo vaṃśā niṣidhyante mudhā paraiḥ

p6.524

api pañcayavaṃ mānaṃ vaṃśeṣvaṣṭādaśasvapi
vyaktaṃ pragalbhate vaktuṃ sūriḥ śrīkaraṇāgraṇīḥ

p6.525

tasmāddeśyanusāreṇa lakṣyalakṣaṇatattvavit
śārṅgadevo'nyathā vaṃśasvarūpaṃ pratyapādayat

p6.526

aṅgulaṃ nibabandhāsau siddhaṃ gaṇitaśāstrataḥ
na hyaṅgulaṃ pañcayavaṃ dṛśyate śāstralokayoḥ

p6.527

aṅgulaṃ nistuṣaiḥ ṣaḍbhistiryagbhiḥ syādyavodaraiḥ
dakṣiṇasya karasya syātkhānimāne kaniṣṭhikā

p6.528

na sthūlā na kṛśā'tyantaṃ gṛhyate kiṃtu madhyamā
mūlaśabdo'nvayaṃ yāti madhyamenātra parvaṇā

p6.529

samā sarvatra khāniḥ syādviṣamaḥ svarabhaṅgakṛt
caturdaśāṅgulo daṇḍa ekavīrasya dṛśyate

p6.530

tacchiraḥprāntayormānamaṅguladvitayaṃ pṛthak
mānaṃ jātimukhākhye syātphūtkārasuṣire'ṅgulam

p6.531

tārarandhraṃ tato'dhastādaṅgulāntaritaṃ matam
ṣoḍaśāṃśādhikaṃ tasya mānamardhāṅgulaṃ viduḥ

p6.532

tadadho'dhaśca tāvanti sapta randhrāṇi kalpayet
teṣvaṣṭāsūrdhvarandhrāṇi sapta syuḥ svarasiddhaye

p6.533

antimaṃ vāyurandhraṃ syādantarālāni sapta ca
pṛthagardhāṅgulānyeṣāṃ garbharandhraṃ tu saṃmitam

p6.534

mūlataḥ pañcamāṃśena kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
khānistaducyate deśyāṃ pūrvoktoktasvarodayaḥ

p6.535

trayodaśāpare tārarandhrajātimukhāntare
ekaikāṅgulavṛddhyā syurācaturdaśa vaṃśataḥ

p6.536

ubhāpatau daṇḍamānaṃ bhavetpañcadaśāṅgulam
ekavīravadanyattu lakṣma tripuruṣe punaḥ

p6.537

daṇḍaḥ sārdhaiḥ ṣoḍaśabhiḥ sayacārdhairmito'ṅgulaiḥ
saptāntarāṇyadhastārātpṛthaksārdhaistribhiryavaiḥ

p6.538

mitāni lakṣaṇaṃ śeṣaṃ pūrvavaṃśavadiṣyate
daṇḍaścaturmukhe sārdhāṣṭādaśāṅgulasaṃmitaḥ

p6.539

pṛthaksaptāntarālāni caturbhiḥ sāṅghribhiryavaiḥ
mitāni pūrvavaccheṣaṃ pañcavaktre tu saṃmitiḥ

p6.540

daṇḍaśca yavayugmenābhyadhikāṅgulaviṃśatiḥ
saptānāmantarālānāṃ pṛthakpañcayavā mitiḥ

p6.541

anyattu pūrvavallakṣma daṇḍamānaṃ tu ṣaṇmukhe
aṅgulānāṃ yavārdhānāṃ dvāviṃśatirudīritā

p6.542

sārdhapañcayavaṃ mānaṃ pṛthagantarasaptake
śeṣaṃ tu pūrvavadvaṃśe munau daṇḍamitiḥ punaḥ

p6.543

trayoviṃśatyaṅgulānāṃ sārdhayā'ntarasaptake
pratyekamaṅgulaṃ mānaṃ śeṣaṃ pūrvavadiṣyate

p6.544

vaṃśe vasau daṇḍamānaṃ caturbhiradhikā yavaiḥ
pañcaviṃśatirākhyātā'ṅgulānāmantarāṇi tu

p6.545

pṛthaksaptayavāni syuḥ śeṣaṃ pūrvoktamiṣyate
nāyendradaṇḍamānaṃ syātsapādā saptaviṃśatiḥ

p6.546

aṅgulānāmantarāṇi syuḥ sapādāṅgulāni tu
pratyekaṃ mūlataḥ ṣaṣṭhāṃśonamadhyamaparvaṇā

p6.547

kaniṣṭhāy mitā khāniranyallakṣma tu pūrvavat
mānaṃ mahānandadaṇḍe triṃśadaṅgulakaṃ mitam

p6.548

pṛthaksārdhāṅgulāni syurantarālāni sapta ca
nāyendravatparaṃ lakṣma rudre daṇḍamitiḥ punaḥ

p6.549

sapādāni trayastriṃśadaṅgulānyantareṣu tu
pratyekaṃ mānāmākhyātaṃ pādanyūnāṅguladvayam

p6.550

randhreṣvaṣṭasu tārādiṣvaṣṭamāṃśasamanvitam
aṅgulārdhaṃ pṛthaṅmānaṃ khānermānaṃ tu mūlataḥ

p6.551

saptamāṃśavihīnaṃ syātkaniṣṭhāparva madhyamam
pūrvoktamanyadāditye vaṃśe daṇḍastu kathyate

p6.552

aṣṭamāṃśādhikaiḥ pañcatriṃśatā saṃmito'ṅgulaiḥ
antareṣvaṣṭamāṃśonamaṅguladvitayaṃ pṛthak

p6.553

mānaṃ khānau tvaṣṭamāṃśanyūnamāmūladeśataḥ
kaniṣṭhāmadhyapūrvoktamaparaṃ rudravaṃśavat

p6.554

ṣoḍaśāṃśonitaiḥ sārdhaiḥ saptatriṃśanmitāṅgulaiḥ
mito daṇḍo viśvamūrtāvantareṣvaṅguladvayam

p6.555

ṣoḍaśāṃśādhikaṃ māne pratyekaṃ madhyaparvaṇā
kaniṣṭhāyā mitā khāniḥ śeṣamādityavaṃśavat

p6.556

manau daṇḍastu pādonaikacatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ
mitaḥ śiraḥ pṛthakprāntadeśau sārdhāṅguladvayau

p6.557

pratyekamantarāleṣu sapādadvyaṅgulā mitiḥ
viśvamūrtivadanyattu lakṣma śrīśārṅgiṇoditam

p6.558

vaṃśāścaturdaśaivaivaṃ proktāḥ soḍhalasūnunā
nātaḥ paraṃ tu vaṃśānāmīdṛśāmasti saṃbhavaḥ

p6.559

teṣu randhrāṅgulīprāptirna kasyāpi hi dṛśyate
atimandradhvanitvācca na te tattvavidāṃ matāḥ

p6.560

gatānugatikatvena tvekavīrādayastrayaḥ
kathitā na tu teṣvasti raktimādhuryadhuryatā

p6.561

caturmukhādayastasmādekādaśa manoharāḥ
svamate'bhyupagamyante vaṃśāḥ soḍhalasūnunā

p6.562

śārṅgadevo'nyamāṅgena vaṃśarūpaṃ nyarūpayat
tiryagyavodaraiḥ sārdhaiścaturbhirnistuṣairiha

p6.563

aṅgulaṃ tena pūrvoktarītyā'rabhyaikavīrataḥ
santi dvāviṃśatirvaṃśaviśeṣāsteṣu cakṣmahe

p6.564

vaṃśaśreṇīmimāmāha niḥśaṅkonupamābhidhām
ekavīre daṇḍamānaṃ syātṣoḍaśabhiraṅgulaiḥ

p6.565

sārdhena yavapādenābhyadhikaistacchirontayoḥ
sārdhāṅguladvayaṃ mānaṃ pratyekaṃ parikīrtitam

p6.566

sapādamaṅgulaṃ jātimukhe randhrāṣṭake punaḥ
pṛthaktṛtīyabhāgonamaṅgulaṃ mānamiṣyate

p6.567

ardhāṅgulāni pratyekamantarālāni sapta ca
mūlataḥ pañcamāṃśonakaniṣṭhāmadhyaparvaṇā

p6.568

mitā khānirbhavettārarandhrajātimukhāntaram
ekavīrādisaṃjñābhiḥ sarvavaṃśeṣu veditam

p6.569

aṣṭamāṃśavihīnena yavārdhenādhikairbhavet
aṅgulaiḥ saptadaśabhirdaṇḍamānamumāpatau

p6.570

ekāṅgulādhikastasmāddaṇḍastripuruṣe mataḥ
anayorvaṃśayoḥ śeṣaṃlakṣma syādekavīravat

p6.571

mānaṃ syādyavapādonavihīnāṅgulaviṃśatiḥ
caturmukhasya daṇḍasyāntarāleṣvardhamṅgulam

p6.572

aṣṭamāṃśādhikaṃ mānaṃ pṛthaganyattu pūrvavat
sadvātriṃśāṃśapādonadviyavādhikayā mitaḥ

p6.573

daṇḍo'ṅgulaikaviṃśatyā pañcavaktrasya kīrtitaḥ
aṅgulasya tribhiḥ pādaiḥ pādonairantarāṇi tu

p6.574

mitāni sapta pratyekaṃ pūrvavallakṣaṇaṃ param
sārdhatrayoviṃśatiḥ syādaṅgulānāṃ yavādhikā

p6.575

mānaṃ ṣaṇmukhadaṇḍasya pādonaṃ tvaṅgulatrayam
pṛthakśirontayormānamantareṣu tu saptasu

p6.576

yavapādādhikaṃ mānaṃ pṛthakpādonamaṅgulam
śeṣaṃ tu pūrvavadvaṃśe munau syāddaṇḍasaṃmitiḥ

p6.577

yavapādonapādonāṅgulaṣaḍviṃśatirmatā
aṅgulaṃ yavapādena nyūnamantarasaptake

p6.578

pratyekaṃ mānamākhyātaṃ śeṣaṃ ṣaṇmukhavaṃśavat
vasau vaṃśe yavārdhena dvātriṃśāṃśayujā'dhikā

p6.579

syātsaptaviṃśatiḥ sārdhāṅgulānāṃ daṇḍasaṃmitiḥ
sapādena tu pādena dvātriṃśāṃśayutena ca

p6.580

yavasyābhyadhikaṃ mānamantareṣvaṅgulaṃ pṛthak
śeṣaṃ tu munivaddaṇḍe nāthendrasya tu saṃmitiḥ

p6.581

yavāṣṭamāṃśasahitairekonatriṃśadaṅgulaiḥ
sārdhapādādhikairuktā pṛthaktu suṣirāṣṭake

p6.582

tārādau yavayuktenārdhāṅgulena mitirbhavet
antareṣu pṛthaṅmānamaṣṭamāṃśāhdikāṅgulam

p6.583

śeṣaṃ tu pūrvavaddaṇḍe mahānandasya saṃmitiḥ
uktā yavāṣṭamāṃśonāṅgulaikatriṃśadiṣyate

p6.584

sapādāvantarāleṣu pratyekaṃ mānamucyate
sapādamaṅgulaṃ śeṣaṃ pūrvokaṃ śārṅgiṇoditam

p6.585

aṅgulāni trayastriṃśadaṣṭamāṃśayutāni tuā!ṣṭamāṃśayuktāni rudre daṇḍamitirbhavet

p6.586

yuktaṃ sārdhena pādenāṅgu lamantarasaptake
pratyekaṃ mānamākhyātaṃ khānermānaṃ tu mūlataḥ

p6.587

ṣaṣṭhāṃśonaṃ madhyaparva kaniṣṭhāyāḥ prakīrtitam
śeṣaṃ prāgvadathā''ditye syātpañcatriṃśatāṅgulaiḥ

p6.588

yavāṣṭamāṃśasahitairdaṇḍamānamathāntaram
sārdhāṅgulakamekaikaṃ khānimānaṃ tu kīrtitam

p6.589

mūlataḥ saptamāṃśonaṃ kaniṣṭhāparva madhyamam
prāgvatparam viśvamūrtau vaṃśe daṇḍasya saṃmitiḥ

p6.590

yavāṣṭamāṃśasahitaiḥ syātsaptatriṃśatā'ṅgulaiḥ
sārdhapādādhikaiḥ śīrṣaṃ prāntau tryaṅgulakau pṛthak

p6.591

antareṣvaṣṭamāṃśonāhdikaṃ sārdhāṅgulaṃ pṛthak
mānaṃ khānestvaṣṭamāṃśanyūnamāmūlato matam

p6.592

madhyaparva kaniṣṭhāyāḥ pūrvoktaṃ śeṣamiṣyate
daṇḍamānaṃ manorekonacatvāriṃśatāṅgulaiḥ

p6.593

sapādairaṣṭamāṃśena yavasya sahitairapi
pādonamaṅguladvaṃdvaṃ pṛthagantarasaptake

p6.594

mānaṃ khānistu mātavyā kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
pūrvoktamaparaṃ sārdhaikacatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ

p6.595

yuktairyavasya pādonapādadvaṃdvena saṃmitiḥ
daṇḍe pañcadaśasya syāttataḥ sārdhayavatrayā

p6.596

pratyekamaṣṭarandhrī syādantareṣvaṅguladvayam
aṣṭamāṃśonitaṃ mānaṃ pratyekaṃ manuvatparam

p6.597

kalānidhau sapādaiḥ syāttricatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ
yavādhikairdaṇḍamānamantarāleṣu saptasu

p6.598

pratyekamaṅguladvaṃdvaṃ sapādaṃ pūrvavatparam
daṇḍo'ṣṭādaśavaṃśasyāṣṭācatvāriṃśatāṅgulaiḥ

p6.599

yavānvitaiḥ sapādena sapādenādhikairmitaḥ
pratyekaṃ ṣoḍaśāṃśonasārdhāṅgulayugaṃ matam

p6.600

pramāṇamantarāleṣu paraṃ pūrvavadiṣyate
daṇḍe tvekonaviṃśasya sāṅghri pañcāśadaṅgulam

p6.601

yavenābhyadhikaṃ mānamantareṣu tu saptasu
pratyekaṃ ṣoḍaśāṃśonādhikaṃ sārdhāṅguladvayam

p6.602

prāgvatparaṃ muralyāstu daṇḍamānaṃ yavādhikam
dvāpañcāśadbhavetsārdhāṅgulānāmantarāṇi tu

p6.603

pādonatryaṅgulāni syuḥ pratyekaṃ pūrvavatparam
ekaviṃśe daṇḍamānaṃ pañcapañcāśadaṅgulam

p6.604

sapādaṃ ṣoḍaśāṃśenābhyadhikaṃ yavasaṃyutam
aṅgulānyantarāṇi syuḥ pratyekaṃ pūrvavatparam

p6.605

daṇḍamānaṃ śrutinidhāvaṣṭāpañcāśadaṅgulam
sārdhaṃ yavādhikaṃ tasya tvantareṣvaṅgulatrayam

p6.606

sapādaṣoḍaśāṃśonādhikaṃ mānaṃ pṛthaṅmatam
pūrvoktamaparaṃ lakṣma śārṅgadevena kīrtitam

p6.607

sarveṣāmapi vaṃśānāṃ piṇḍaḥ sārdhayavo bhavet
raktimādhuryavirahātpañcavaktrādadhastanāḥ

p6.608

caturmukhādayo vaṃśā neṣṭāḥ śrīśārṅgisūriṇā
deśīvaṃśeṣu sarveṣu mudritātpūrvavaṃśataḥ

p6.609

uttaro mudrito vaṃśaḥ svarārdhenādhiko bhavet
vaṃśānāmalpamānānāṃ sarvatrottaratā matā

p6.610

svarārdhaṃ syādūrdhvatayā dakṣiṇasya kaniṣṭhayā
atastasyā mudritāyāṃ pūrvavaṃśasya jāyate

p6.611

uttaro mudrito vaṃśaḥ pūrvatulyasvarodayaḥ
uddhṛtāṅgulivṛddhau tu tasmādapyuttarottare

p6.612

milanti mudritā vaṃśā yathāsaṃkhyaṃ purātanaiḥ
svaroday'pyaṅgulayaḥ śātrīye laukike tathā

p6.613

yaṃśe tulyaprakārāḥ syuriti śrīśārṅgiṇoditam
ekasvarāṇi randhrāṇi saṃnidhau vyavadhāvapi

p6.614

milanti sarvavaṃśānāmiti brūte harapriyaḥ
mānahīnaṃ tu yadrandhraṃ khānirvā yatra tādṛśī

p6.616

na tadrandhraiḥ svajātīyairmilanti svarabhaṅgataḥ
caturdaśādivaṃśānāmāvaṃśādekavīrataḥ

p6.617

idānīṃ tādṛśīṃ vaṃśasvarūparacanāmimām
śārṅgadevaḥ samācaṣṭe śivānugrahaśuddhadhīḥ

p6.618

vaṃśapaddhatireṣā ca śārṅgavidvābhidhīyate
aṅgulaṃ ṣaḍyavaṃ cātra randhrādimitaye matam

p6.619

ekavīre daṇḍamānaṃ sapādadvādaśāṅgulam
yavārdhenādhikaṃ tasya śirontau dvyaṅgulau pṛthak

p6.620

mukharandhre'ṅgulaṃ mānaṃ tārādau suṣirāṣṭake
pratyekamaṅguladalaṃ teṣāṃ tvantarasapteke

p6.621

yaddvayaṃ pṛthaṅmānamuktaṃ śrīśārṅgisūriṇā
sarvavaṃśeṣu tārasya mukharandhrasya cāntare

p6.622

ekavīrādisaṃjñābhirvijñeyā'ṅgulasaṃmitiḥ
umāpatau tripuruṣe caikaikāṅgulavardhitam

p6.623

daṇḍamānaṃ paraṃ lakṣma tvekavīravadiṣyate
caturmukhe daṇḍamānaṃ pādanyūnayavādhikaiḥ

p6.624

aṅgulaiḥ pañcadaśabhiḥ sārdhairasyāntareṣu tu
sapādadviyavī mānaṃ pṛthaganyattu pūrvavat

p6.625

sapādaiḥ saptadaśabhiḥ pādanyūnayavādhikaiḥ
aṅgulairdaṇḍamānaṃ syātpañcavaktre'ntareṣu tu

p6.626

ṣoḍaśāṃśādhikā mānaṃ pādonatriyavī pṛthak
śeṣaṃ tu pūrvavaddaṇḍe ṣaṇmukhasya tu saṃmitiḥ

p6.627

yuktā yavena sārdhenāṣṭamāṃśarahitena ca
ekonaviṃśatiḥ proktā'ṅgulānāmantareṣu tu

p6.628

yavasya sārdhapādābhyāṃ yuktamardhāṅgulaṃ pṛthak
pūrvoktamaparaṃ lakṣma daṇḍe tu syānmitirmuneḥ

p6.629

aṅgualirekaviṃśatyā sārdhapādadvayādhikaiḥ
yavasya cāṣṭamāṃśena sapādena samanvitaiḥ

p6.630

sapādayavapādena dvātriṃśāṃśayutena ca
yuktamantaramānaṃ syātpṛthakpādonamaṅgulam

p6.631

śeṣaṃ tu pūrvavallakṣma jñeyaṃ vaṃśe vasau punaḥ
aṣṭamāṃśavihīnena yavenādhikayā bhavet

p6.632

caturviṃśatyaṅgulānāṃ caraṇanyūnayā mitiḥ
pṛthagaṣṭāsu randhreṣu sapādatriyavī mitiḥ

p6.633

pratyekamantarāleṣu sāṣṭamāṃśacavādhikam
pādonamaṅgulaṃ mānamaparaṃ lakṣma pūrvavat

p6.634

sapādayavasaṃyuktā'ṅgulaṣaḍviṃśatirbhavet
mānaṃ nāthendradaṇḍasyāntarāleṣu tu saptasu

p6.635

aṣṭamāṃśādhikaṃ mānamaṅgulaṃ pūrvavatparam
yavṣṭāamāṃśasahitā sārdhāṣṭāviṃśatirmatā

p6.636

aṅgulānāṃ daṇḍamānaṃ mahānande'ntareṣu tu
sapādamaṅgulaṃ sārdhayavapādādhikaṃ pṛthak

p6.637

prāgvatparaṃ rudradaṇḍe tvaṅgulānāṃ yavādhikā
ekatriṃśanmitā mānamatha sārdhayavatrayā

p6.638

pratyekamaṣṭarandhrī syādantarāleṣu saptasu
sārdhāṅgulaṃ pṛthaṅmānaṃ pūrvoktaṃ śeṣamiṣyate

p6.639

daṇḍasya mānamāditye syāccatustriṃśadaṅgulam
yavena ca sapādena dvātriṃśāṃśayujā'dhikam

p6.640

dvātriṃśāśonapādābhyāṃ yavasya sahitaṃ pṛthak
pādonamaṅguladvaṃdvaṃ mānamantarasaptake

p6.641

prāgvatparaṃ viśvamūrtau syātsaptatriṃśadaṅgulam
daṇḍamānaṃ yutaṃ sārdhayavapādadvayena ca

p6.642

pratyekamantarāleṣu tvaṅguladvitayaṃ matam
yavasya sārdhapādenābhyadhikaṃ pūrvatparam

p6.643

daṇḍo yavāṣṭamāṃśena sapādena samanvitaiḥ
catuścatvāriṃśatā syādaṅgulaiḥ saṃmito manoḥ

p6.644

sārdhāṅguladvayamitau śiraḥprāntau matau pṛthak
sādhena ṣoḍaśāṃśena yavasyābhyadhikaistribhiḥ

p6.645

pādonairaṅgulairmānamantarāleṣu saptasu
pūrvoktaṃ lakṣaṇaṃ śeṣamavocatkaraṇāgraṇīḥ

p6.646

khāniḥ sarveṣu vaṃśeṣu kaniṣṭhāmadhyaparvaṇā
mūlena saṃmitā kāryetyuktaṃ soḍhalasūnunā

p6.647

sarvamanyattu vaṃśānāṃ deśīśāstrabhuvāṃ samam
ekavīrādayo'trāpi trayaḥ prāgvanna saṃmatāḥ

p6.648

dhātūnvṛttitrayaṃ tattvānugataudhāṃśca yānpurā
vādyānyāśrāvaṇādīni vīṇāyāṃ yānyavādiṣam

p6.649

geyaṃ śrutisvaragrāmamūrchanādi ca yanmatam
tatsarvaṃ vaṃśavādye'tra viśeṣeṇopadarśayet

p6.650

vaṃśavīṇāśarīrāṇi trayo'mī svarahetavaḥ
lalito madhuraḥ snigdhasteṣu vaṃśaḥ praśasyate

p6.651

vaṃśavīṇāśarīrāṇāmekībhāvena yo dhvaniḥ
tatra raktiviśeṣasya pramāṇaṃ vibudhā viduḥ

p6.652

adhvanyānāṃ pravāseṣu kāminīnirjiteṣu ca
śokārteṣu prayuñjīta mṛdumadhyalayadhvanim

p6.653

vaṃśaṃ yuñjīta śṛṅgāre drutādilalitadhvanim
kampitasphuritadhvānaṃ vaṃśaṃ drutalayāśrayam
krodhābhimānayoḥ kuryānmataṅgeneti kīrtitam

p6.654

snigdhatā ghanatā raktivyaktiḥ pracuratā dhvaneḥ
lālityaṃ komalatvaṃ ca nādānuraṇanaṃ tathā

p6.655

tristhānatvaṃ śrāvakatvaṃ mādhuryaṃ sāvadhānatā
dvādaśeti guṇāḥ proktāḥ phūtkāre sūriśārṅgiṇā

p6.656

tatra śabdaguṇeṣvevaikādaśa proktalakṣaṇāḥ
phūtkṛteḥ sāvadhānatvaṃ nyūnatādhikyavarjanam

p6.657

iti dvādaśa phūtkāraguṇāḥ
phūtkātro yamalaḥ stokaḥ kṛśaḥ skhalita ityamī
phūtkāradoṣā yamalaṃ bruvate pratiphūtkṛtim
evamanvarthanāmatvānnocyate lakṣaṇaṃ pṛthak

p6.658

kapilastumbakī kākī saṃdaṣṭaścāvyavasthitaḥ
pañceti phūtkṛterdoṣānaparānūcire pare

p6.659

yaḥ kaphopahatādvaktrādvisvaraḥ sphuṭito bhavet
kapilo'sau tumbudhvānaprāyaḥ proktastu tumbakī

p6.660

tāranyūnatayā kākasvaraḥ kākīti kathyate
alpaḥ saṃdaṣṭavadbhāti yo'sau saṃdaṣṭa ucyate
ūno'dhiko vā yo rūkṣaḥ kathyate so'vyavasthitaḥ

p6.661

kaṇṭhasya guṇadoṣā ye puroktāsteṣu kecana
phūtkāre'pi yathāyogaṃ yojanīyā manīṣibhiḥ

p6.663

iti daśa phūtkāradoṣāḥ
aṅgulīsāraṇābhyāsaḥ susthānatvaṃ surāgatā
surāgavyaktimādhuryānvitā vegādgatāgate
gītavādanadakṣatvaṃ gātṝāṃ! sthānadāyitā
taddoṣācchādanaṃ mārgadeśīrāgeṣu kauśalam

p6.664

nā!vadapasthāne rāgodbhūtipragalbhatā
vāṃśikasya guṇānetānvakti śrīkaraṇāgraṇīḥ

p6.665

iti vāṃśikaguṇāḥ
mithyāprayogabāhulyametadguṇaviparyayaḥ
iṣṭasthānānavāptiśca śirasaḥ kampanaṃ tathā
vāṃśikasyeti doṣāḥ syurvarjanīyāḥ prayatnataḥ

p6.666

iti vāṃśikadoṣāḥ
ekaḥ syādvāṃśiko mukhyaścatvāro'syānuyāyinaḥ
vāṃśikānāmiti prāyastajjñairvṛndaṃ nigadyate

p6.667

iti vāṃśikavṛndam
adhunā mugdhabodhārthamudāharaṇamātrataḥ
vaṃśe deśīstharāgāṇāṃ keṣāṃcidvādanaṃ bruve

p6.668

madhyamaṃ sthāyinaṃ kṛtvā tṛtīye kampite svare
vilambite dvitīye'tha sthāyini nyasyate yadā
svasthānaṃ prathamaṃ proktaṃ madhyamādestadā budhaiḥ

p6.669

tṛtīyakampanādūrdhvaṃ caturthaṃ pañcamaṃ tataḥ

p6.670

turyasvaraṃ dvitīyaṃ ca kṛtvā nyāso grahe yadā
tadā dvitīyaṃ svasthānaṃ śārṅgadevena kīrtitam

p6.671

caturthasvaramāhatya sthāyinaṃ tatparaṃ tataḥ
samuccārya svaraṃ turyaṃ pañcamaṃ tu vilambya ca

p6.672

ṣaṣṭhaṃ ca pañcamaṃ kṛtvā dvitīyaṃ ca grahe yadā
nyāsastadā tṛtīyaṃ syātsvasthānamiti tadvidaḥ

p6.673

grahadvitīyaturyāṃśca pañcamaṃ saptamaṃ tataḥ
kṛtvā'ṣṭamaṃ bilambyātha dvitīyaṃ tatparaṃ tataḥ

p6.674

dvitīyaṃ saptamaṃ kṛtvā pañcamaṃ ca caturthakam
dvitīyaṃ ca grahe nyāsaḥ svasthānaṃ turyamiṣyate

p6.675

dṛśyate madhyamādestu graho vaṃśeṣu mudritaḥ

p6.676

iti madhyamādiḥ
ṣaḍje grahe mamāhatya ṣaḍjaṃ kṛtvā hatau rimau
pamāndolya prakamyāpi pamagāṃ dviḥ prayujya ca

p6.677

āndolya maṃ prakampyāpi laghuṣaḍjaṃ vidhāya ca
kampayitvā rimau dvitrānvārānāvartya ṣaḍjagau

p6.678

sthāyinyāsādhbavedādyaṃ svasthānaṃ mālavaśriyaḥ
ādyasvasthānavidhinā vidhāya svarapañcakam

p6.680

niṃ vilambyāvarohī cetpūrvaḥ svasthānagaḥ kṛtaḥ
tadā dvitīyaṃ svasthānaṃ dhāntamāndolya saptamam
āhatya ca dvitīyasya svasthānasyāvarohaṇam

p6.681

kṛtaṃ yatra tṛtīyaṃ tatsvasthānamuditaṃ budhaiḥ
āhatya maṃ dviguṇasaṃ kṛtvā riṃ tatparaṃ tataḥ

p6.682

taṃ saṃ procya nimāhatya vilambya punarapyamum
kṛtvā tṛtīyaṃ svasthānāvarohī kriyate yadā
tadā caturthaṃ svasthānamākhyātaṃ mālavaśriyaḥ

p6.683

ṣaḍjo'nyo vā svaro vaṃśe graho'syā mudritaḥ svaraḥ

p6.684

prakallpya tasya ṣaḍjatvaṃ pareṣāmṛṣabhāditam
lakṣmedaṃ yojayetsarvamityuktaṃ sūriśārṅgiṇā

p6.685

iti mālavaśrīḥ
sthāyinaṃ madhyamaṃ kṛtvā kampayitvā paraṃ svayam
turyaṃ vilambya kṛtvā ca tṛtīyaṃ taṃ drutāhatam

p6.686

vidhāya taṃ punaḥ procya grahanyāsena jāyate
svasthānaṃ prathamaṃ toḍyāḥ proktaṃ munivarairiti

p6.687

prāksvasthānavadāruhya pañcamādavaruhyate
sthāyisvarāntaṃ yatrādaḥ svasthānaṃ syāddvitīyakam

p6.688

prāgvā ṣaṣṭhamārohāvarohī ca grahāvadhiḥ
asyāstṛtīye svasthāne caturthe tvaṣṭamāvadhau

p6.689

ārohiṇyavarohī syātpūrvavattadvidāṃ mataḥ
mudritastu grahaḥ prokto lakṣye syāllakṣmavedibhiḥ

p6.690

iti toḍī
madhyamaṃ grahamāsthāya prāñcaṃ procya tato graham

p6.691

sadvitīyaṃ kampayitvā tṛtīyaṃ sacaturthakam
laghūkṛtya tṛtīyaṃ coccāryā''hatya ca taṃ tataḥ

p6.692

prācīnaṃ svaramuccārya sthāyini nyasyate yadā
bhavedbaṅgālarāgasya svasthānaṃ prathamaṃ tadā

p6.693

ārohī pañcamāntaḥ sthātsvasthāne'syādvitīyake
saptamāntastṛtīye syātturye syādaṣṭamāvadhi

p6.694

prākprāgvadavarohī syātsvasthāne tūttarottaram
lakṣye tu sarvavaṃśastho dvitīyo'sya graho mataḥ

p6.695

iti baṅgālaḥ
dhaivataṃ sthāyinaṃ kṛtvā prāñcaṃ taṃ ca tṛtīyakam
punaḥ prāñcaṃ vidhāyātha kampayitvā tṛtīyakam

p6.696

vilambya cā''hataṃ kṛtvā dvitrivāraṃ dvitīyakam
grahe nyāsādbhairavasya svasthānaṃ prathamaṃ bhavet

p6.697

dvitīye pañcamāntaḥ syādāroho'tha tṛtīyake
ṣaṣṭhontaḥ saptamānto vā caturthe tvaṣṭamāvadhiḥ

p6.698

pare pare'varohī syātsvasthāne pūrvapūrvavat
dvitīyo'tra svaraḥ sthāyī sarvavaṃśeṣu dṛśyate

p6.699

iti bhairavaḥ
sthāyinaṃ dviguṇaṃ ṣaḍjaṃ kṛtvā'rdhaṃ vādayettataḥ
pūrvaṃ grahaṃ dvitīyaṃ ca tṛtīyamatha vādayet

p6.700

atha dvitīyamāgatya nyasyate sthāyini svare
yadā varāṭyāḥ svasthānaṃ prathamaṃ jāyate tadā

p6.701

iha bhairavavatkāryaṃ svasthānatritayaṃ param
svasthānaprakriyaiṣaiva jñeyā rāgāntareṣvapi
dvitīyo'syāḥ svaro lakṣye grahatvenopalakṣyate

p6.702

iti varāṭī
ṛṣabhe sthāyini prāñcaṃ kampayitvā'rdhamasya ca

p6.703

kṛtvā grahaṃ dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ tadadhaḥ svaram
grahametya tataḥ prāñcaṃ prakampyoktārdhamasya ca

p6.704

grahe nyāsena garjaryāḥ svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
tṛtīyo dṛśyate prāyo graho'syāṃ lakṣyagocare

p6.705

iti gurjarī
ṣaḍje grahe dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ sakṛdāhṛtam
vegātkṛtvā'tha turyaṃ ca tṛtīyaṃ tadadhastanam

p6.706

uktvā tṛtīyaturyau ca tṛtīyaṃ tadadhastanam
grahe nyāso vasantasya svasthāne prathame bhavet
tṛtīyastvasya vaṃśeṣu sthāyitvenopalabhyate

p6.707

iti vasantaḥ
sthāyini dviguṇe ṣaḍje tadardhaṃ laghu vādayet
tatastatsakṛdāhatya grahaṃ tasmāttṛtīyakam

p6.708

turyaṃ coktvā tṛtīyaṃ ca sakṛdāhatya tatparam
drutaṃ kṛtvā pañcamaṃ tu vilambyāsmādadhastanau

p6.709

laghūkṛtya grahe nyāsaḥ svasthāne prathame bhavet
dhannāsyā dṛśyate vaṃśe syāddvitīyasvaro grahaḥ

p6.710

iti dhannāsī
tameva sthāyinaṃ kṛtvā dvitīyaṃ vādayeddrutam
laghū grahadvitīyau ca kṛtvā tābhyāṃ paraṃ svaram

p6.711

vilambya sphuritaṃ tu dvirvidhyātpañcamaṃ tataḥ
adharāṃstrīnkramāduktvā sthāyini nyasyate yadā
deśyāstadā''dyaṃ svasthānaṃ dvitīyo'syā graho jane

p6.712

iti deśī /
gāndhāre sthāyini procya dvitīyaṃ ca tṛtīyakam
turyaṃ vilambya tatprāñcaṃ kṛtvā spṛṣṭvā dvitīyakam

p6.713

dīrghīkṛtya tṛtīyaṃ coktvā dvitīyaṃ grahasvare
nyāso yadā syātsvasthānaṃ deśākhyāyāstadā''dimam

p6.714

mudrito'syā graho vaṃśe lakṣyate lakṣyavedibhiḥ

p6.715

iti deśākhyā
grahaṃ dviguṇasaṃ kṛtvā pūrvaṃ spṛṣṭvā tṛtīyakam
kṛtvā spṛṣṭvā grahaṃ procya tatparaṃ sphuritau vadet

p6.716

dvistrirvā grahatatpūrvo nyasyate kampite grahe
yadā ḍombakriyaḥ proktaṃ svasthānaṃ prathamaṃ tadā
sā bhūpālī śrutā loke dvitīyaṃ grahamāśritā

p6.717

iti ḍombakrīḥ
dhaivate sthāyitāṃ nīte dviruccārya paraṃ laghum
taṃ cātha prāñcamasyārdhaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vidhāya tam

p6.718

vilambya kampayitvā'rdhaṃ tasyā''hatya ca tanmuhuḥ
pūvaṃ prakampya tasyārdhaṃ dīrghīkṛtya grahaṃ vrajet

p6.719

athordhapreritau pūrvagrahau kṛtvā dvitīyakam
procya spṛṣṭvā grahaṃ tasmātparaṃ procya prakampya tu

p6.720

tṛtīyaṃ grahapāścātyagrahau tūccārayenmuhuḥ
tatastṛtīyamākampya vilambya tadadhastanam

p6.721

īṣadviramya spṛṣṭvā ca dvitīyaṃ nyasyate grahe
yadā tadā''dyaṃ svasthānaṃ velāvalyāḥ prakīrtitam
tṛtīyagrahatā tvasyā dṛśyate vaṃśagocare

p6.722

iti velāvalī
pañcamaṃ grahamāsthāyā''rohiṇā pañcamaṃ tataḥ
gatvā vilambya taṃ tasmādadharaṃ drutatāṃ nayet

p6.723

tato'dhaḥ sthaṃ drāghayitvā spṛṣṭvā ca drāghitātparam
tatparaṃ dīrghatāṃ nītvā punaḥ procyāvarohiṇā

p6.724

tasmādetya grahanyāse svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
rāge prathamamañjaryāṃ dvitīyo'syā graho jane

p6.725

iti prathamamañjarī
sthāyino'rdhātsamāruhya tṛtīyādicatuḥsvarīm
kampayitvā vilambyāpi ṣaṣṭhaturyaṃ vidhāya ca

p6.726

etya pañcamametasmādgrahāntamavaruhya ca
grahārdhaṃ grahapūrvaṃ ca gatvā spṛṣṭvā grahaṃ tataḥ

p6.727

dvitīyaṃ kampitaṃ kṛtvā tṛtīyaṃ sphuritaṃ tataḥ
sthāyini syasyate yatra svasthānaṃ syāttadā''dimam
āḍīkāmodikāyāḥ syāddvitīyagrahatā jane

p6.728

ityāḍīkāmodī
sthāyini dviguṇe ṣaḍje dvirāhatya tṛtīyakam
triścaturvā tataḥ spṛṣṭvā grahaṃ pūrvamudīrya ca

p6.729

kampite sthāyini nyāsātsvasthānaṃ prathamaṃ bhavet
rāge śuddhavarāṭyāṃ sā dvitīyasthāyikā jane

p6.730

iti śuddhavarāṭī
tameva sthāyinaṃ kṛtvā taṃ tadardhaṃ dvirāhatam
dvistrirvoktvā'tha dvitīyaṃ kampayitvā vilambya ca

p6.731

āhatya dviścaturvā'smātparaṃ kṛtvā laghuṃ graham
uktvā grahārdhapūrve tu dīrghīkṛtya grahe yadā

p6.732

nyasyate śuddhanaṭṭāyāḥ svasthānaṃ prathamaṃ tadā
vaṃśeṣvasyāmapi prāyo dvitīyo dṛśyate grahaḥ

p6.733

iti śuddhanaṭṭā
grahaṃ dviguṇasaṃ procya tadardhaṃ ca dvitīyakam
vilambite tṛtīye'tha dvitīyaṃ drutatāṃ nayet

p6.734

grahārdhe ca sthirībhūya kampayitvā grahaṃ tataḥ
parau svarau drutīkṛtya laghūkṛtya paraṃ grahe

p6.735

nyāse kṛte rāmakṛteḥ svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
dvitīyasvaramevāsyā vaṃśe vīkṣāmahe graham

p6.736

iti rāmakrīḥ
tasminneva grahe kṛtvā tṛtīyaṃ ca dvitīyakam
grahārdhaṃ drutamuccārya spṛṣṭvā pūrvaṃ grahasya ca

p6.737

ardhaṃ procya viramyātha pūrvaṃ spṛṣṭvā tṛtīyakam
laghūkṛtya laghoḥ pūrvau spṛṣṭvā'tha sthāyinaḥ parau

p6.738

laghūkṛtya drutaṃ kṛtvā dvitīyaṃ nyasyate graha
yadā tadā gauḍakṛterbhavetsvasthānamādimam

p6.739

dvitīyo'syāmapi prāyo graho lakṣyeṣu dṛśyate

p6.740

iti gauḍakrīḥ
dhaivate sthāyini prāñcaṃ grahaṃ grahatṛtīyakam
turyaṃ kṛtvā tamāhatya dvitīyaṃ kampayettataḥ

p6.741

avaruhya tṛtīyādikrameṇa caturaḥ svarān
grahanyāsāddevakṛterādyaṃ svasthānamādiśet
tṛtīyagrahatāṃ tvasyāḥ paśyāmo vaṃśagocare

p6.742

iti devakrīḥ
dhaivataṃ grahamāsthāya tṛtīyādavaruhya ca
svaratrayaṃ viramyātha grahaṃ paramatha graham

p6.743

pūrvaṃ kṛtvā tamāhatya grahanyāsena jāyate
svasthānamādyaṃ bhairavyāstṛtīyo'syā graho jane

p6.744

iti bhairavī
sthāyini dviguṇe ṣaḍje'dhastṛtīyaṃ vidhāya ca
adhastanaṃ prakampyātha vilambya sthāyinaṃ tataḥ

p6.745

prācīnaṃ laghutāṃ nītvā dvistrirvā''hatya taṃ graham
laghūkṛtyādharasyārdhamāspṛśya grahapañcamam

p6.746

vilambya taṃ drutīkṛtya tṛtīyasparśamācaret
athoktvā pañcamaṃ taṃ ca dīrghīkṛtyādharaṃ manāk

p6.747

kampayitvā grahanyāsādbhavetsvasthānamādimam
chāyānaṭṭākhyarāgasya graho vaṃśe tṛtīyakaḥ

p6.748

etāṃ sālaganaṭṭāṃ tu bhāṣante lakṣyavedinaḥ

p6.749

anye tu pañcamaṃ kṛtvā sthāyinaṃ riṃ vidhāya ca
maṃ prakampya sthirībhūya pañcame dviḥ pamadhyamau

p6.750

kṛtvā gamṛṣabhārdhaṃ ca saṃspṛśyārdhaṃ punarvrajet
tato dīrghau rimau kṛtvā grahe cennyasyate tadā
ādyaṃ sālaganaṭṭāyāḥ svasthānaṃ tadvido viduḥ

p6.751

maṃ vidhāya grahaṃ taṃ ca drutīkṛtya paraṃ tataḥ
uktvā turyaṃ vilambyātha paramāspṛśya pañcamam

p6.752

vilambyāto'varoheṇa grahameti yadā tadā
svasthānamādimaṃ rāmakṛtervaṃśe dvitīyakaḥ
grahaścindhamarāmakrīḥ sā siddhā lokavartmani

p6.753

iti cindhamarāmakrīḥ
rimeva grahamāśritya dvistrirvā''hatya maṃ tataḥ

p6.754

taṃvilambitatāṃ nītvā dīrghīkṛtya nu madhyamam
rigau ridalametāni drutīkṛtya vilambya nim

p6.755

punaruccārya taṃ kṛtvā dhaivataṃ sakṛdāhatam
vādayitvā niṣādaṃ ca grahanyāsena jāyate

p6.656

nāṭyarāmakṛterādyaṃ svasthānamiti tadvidaḥ
athavā madhyamaṃ kṛtvā grahamāhatya pañcamam

p6.757

dvistrirvā'pyavaroheṇa dhātkramādṛṣabhaṃ drutam
etyārdhaṃ tasya ṣaḍjaṃ ca rerardhaṃ vādayetpunaḥ

p6.758

athoccārya rimau paṃ tu vilambya nyasyate grahe
yatra svasthānamādyaṃ tannāṭyarāmakṛtermatam

p6.759

iti nāṭyarāmakrīḥ
grahaṃ kṛtvā dhamāhatya sakṛdgrahaparaṃ svaram
kṛtvā grahātparau dvistu grahamāhatya pūrvakam

p6.760

dvitīyaṃ ca kramāduktvā grahe cennyasyate tadā
svasthānamādyaṃ mahlāre graho vaṃśe dvitīyakaḥ

p6.761

iti mahlāraḥ
grahaṃ dviguṇasaṃ kṛtvā drutīkṛtya tato'dharam

p6.762

tamāndolya dvitīyaṃ tu vidhāyātha tṛtīyakam
sphuritaṃ grahatatpūrvau vādayitvā grahe yadā

p6.763

nyāsaḥ kaṇāṭagauḍasya svasthānaṃ prathamaṃ tadā
vaṃśe grahastṛtīyo'sya gṛhyate lakṣyavedibhiḥ

p6.764

iti karṇāṭagauḍaḥ
grahaṃ tameva saṃ kṛtvā procya turyatṛtīyakau
sthāyinaṃ taddalaṃ coktvā pūrvasthāyidalaṃ tataḥ

p6.765

sthāyinyāsāddeśavālagauḍasvasthānamādimam
jāyate'syāpi vaṃśe tu dvitīyo dṛśyate grahaḥ

p6.766

iti deśavālagauḍaḥ
niṣāde sthāyini procya pūrvaṃ grahamathottaram
turyaṃ dvitīyatastu trīnavaruhya grahe yadā

p6.767

nyāsasturuṣkagauḍasya tadā svasthānamādimam
loke mālavagauḍo'sau tṛtīyo'sya graho gataḥ

p6.768

iti turuṣkagauḍaḥ
niṣādādgrāhatāṃ nītādārohedācaturthakam
taṃ vilambya tato gacchedgrahe cedavarohiṇā

p6.769

tadā drāviḍagauḍasya svasthānaṃ prathamaṃ bhavet
loke sālagagauḍo'yaṃ dvitīyo'sya graho mataḥ

p6.770

iti drāviḍagauḍaḥ
pañcamaṃ grahamāsthāya tṛtīyaṃ ca dvitīyakam
muktvā tṛtīyaṃ spṛṣṭvā ca prāntamuktvā tṛtīyakam

p6.771

spṛṣṭvā vilambya dvitīye nyasyate kampite grahe
yadā bhavaṅti kaiśikyāḥ svasthānaṃ prathamaṃ tadā

p6.772

tṛtīyo'syāḥ svaro vaṃśe graho lakṣyeṣu dṛśyate

p6.773

iti kaiśikī
sthāyinaṃ dviguṇaṃ ṣaḍjaṃ drutīkṛtya dvitīyakam
uktvā dvitīyatṛtīyau drutīkṛtyādharādharam

p6.774

udīrya taṃ drutīkṛtya dvitīyaṃ vādayettataḥ
tṛtīyaṃ dvistrirāhatya syāyini nyasyate yadā

p6.775

lalitāyāstadā proktaṃ svasthānaṃ prathamaṃ budhaiḥ
asyāmapi svaro lakṣye tṛtīyo dṛśyate grahaḥ

p6.776

iti lalitā
grahaṃ dviguṇasaṃ kṛtvā'dhastanaṃ sthāyinaṃ tathā
kṛtvā dvitīyaturyau ca dvitīyasthāyinau spṛśet

p6.777

vilambite dvitīye'tha sthāyini nyasyate yadā
śrīrāgasya budhaiḥ proktaṃ tadā svasthānamādimam
svaro vaṃśe dvitīyo'sya grahatvenopalakṣitaḥ

p6.778

iti śrīrāgaḥ
yo grahaḥ driyate vaṃśe tamapekṣyātra yojayet
lakṣaṇasthaṃ dvitīyādi yadā kiṃtu grahādayaḥ

p6.779

yāvanto yatra rāge syuḥ svarā lakṣmaṇi tāvatām
saṃbhavaḥ sthāyinā yena sthāyinaṃ tatra saṃśrayet

p6.780

anugrahāya mugdhānāmityete katicinmayā
rāgāḥ proktāḥ pathā'nena saṃpaśyadhvaṃ budhāḥ parān

p6.781

iti vaṃśaprakaraṇam
pāvo veṇusamutpannaḥ syānnavāṅgulavaṃśavat
kṛtāveṣṭo vaṅgapatrairlokarītyaiṣa vādyate

p6.782

iti pāvalakṣaṇam
pāvikā vaiṇavī kāryā dvādaśāṅguladairghyabhāk
sthaulye'ṅguṣṭhamitā garbhe svadairghye suṣiraṃ śritā

p6.783

kaniṣṭhāgramitasthaulyamasyā lokānusārataḥ
phūtkārarandhramekaṃ syātpañca syuḥ svarasiddhaye
vādanaṃ vividhaṃ nāgayakṣāveśavidhāyakam

p6.784

iti pāvikālakṣaṇam
hastadvayādhikā māne mukharandhrasamanvitā
catuḥsvaracchidrayutā muralī cārunādinī

p6.785

iti muralī
śṛṅgajā dāravī vā syātkāhalākṛtidhāriṇī
aṣṭāviṃśatyaṅgulā ca dairghye madhukarī śubhā

p6.786

mukharandhraṃ ca tasyāḥ syāttuvarībījasaṃnibham
mukharandhrādaṅgulāni tyaktvā catvāri vaṃśavat

p6.787

vidhāya sapta randhrāṇi kurvīta vivarāntaram
teṣāṃ ca mukharandhrasya madhye'dhobhāgasaṃsthitam

p6.788

madhuradhvānasiddhyai tanmukharandhre tu tāmrajā
nidhātavyā yavasthūlā nalikā caturaṅgulā

p6.789

tadūrdhvaṃ cakrikā sthāpyā dantajā śuktijā'thavā
randhramadhye kāśamayīṃ yadvā devanalodbhavām

p6.790

śuktikāṃ kiṃcidunnidramālatīkalikākṛtim
mṛdulāṃ kṣīrapākeṇa kṣiptvā madhukarīṃ tataḥ

p6.791

vaṃśavadvādayedrandhraṃ pidadhītāpyadhastanam
vāmāṅguṣṭhāgrabhāgeṇetyuktaṃ niḥśaṅkasūriṇā

p6.792

iti madhukarīlakṣaṇam
tāmrajā rājatī yadvā kāñcanī suṣirāntarā
dhattūrakusumākāravadanena virājitā

p6.793

hastatrayamitā dairghye kāhalā vādyate janaiḥ
hāhūvarṇavatī vīrabirudoccārakāriṇī

p6.794

iti kāhalālakṣaṇam
hastadvayakṛtā yā sā saiva tuṇḍakinī matā
turuturyapi sā loke tittirī ca nigadyate
yamalaṃ tuṇḍakinyośca vādyaṃ vādyavido viduḥ

p6.975

iti tuṇḍakinīlakṣaṇam
tuṇḍakinyeva cukkā syāddairghye hastacatuṣṭayā

p6.796

iti cukkālakṣaṇam
kareṇuvadanākāravadanaṃ doṣavarjitam
vṛṅgaṃ yanmāhiṣaṃ ślakṣṇaṃ snigdhaṃ sughaṭitaṃ kṛtam

p6.797

śṛṅgasyānaḍuhaścātha dhattūrakusumākṛti
khaṇḍamaṣṭāṅgulaṃ nyasya mūle'sya dhvanivṛddhaye

p6.798

agraṃ dvitrāṅgulaṃ tasya cchitvā phūtkārarandhrakam
vidhāya tuthukāreṇa vādayedvividhadhvanim
etadvai dhvānagambhīraṃ vādyaṃ gopālakeliṣu

p6.799

iti śṛṅgalakṣaṇam
nirdoṣasyotkhātanābheḥ śaṅkhasyaikādaśāṅgulam
śikharaṃ nirmitaṃ dhātumicchakābhyāṃ manoharam

p6.800

mūlataścāgraparyantaṃ hrasvamānākṛpi kramāt
randhramardhāṅgulamitaṃ śikharasya mukhe bhavet

p6.801

antastu māṣamātraṃ syācchaṅkamevaṃvidhaṃ sudhīḥ
dhṛtvā karkaṭahastena bhūriśvāsabhṛtodaram
huṃbhuṃtho digidityetadvarṇodbodhena vādayet

p6.802

iti śaṅkalakṣaṇam
mārgadeśīgatatvena paṭaho dvividho bhavet
mārgasthapaṭahasyātra lakṣaṇaṃ tāvaducyate

p6.803

sārdhahastadvayaṃ tasya dairghyaṃ syātparidhiḥ punaḥ
ṣaṣṭyaṅgulo madhyadeśaḥ pṛthulo dakṣiṇaṃ mukham

p6.804

kartavyaṃ saṃmitaṃ sārdhairekādaśabhiraṅgulaiḥ
vāmaṃ tu daśabhiḥ sārdhaiḥ saṃmitaṃ dakṣiṇe mukhe

p6.805

āyasaṃ valayaṃ kāryaṃ vāme vallīsamudbhavam

p6.806

ṣāṇmāsiko mṛto vatso yastasyā''dāya pārikām
tayā'vaguṇṭhya valayaṃ vallījaṃ vāmavaktragam

p6.807

saptarandhrānvitaṃ kṛtvā sudṛḍhaiḥ sūkṣmadorakaiḥ
nikṣiptaisteṣu randhreṣu bandhavyāḥ kalaśāḥ ślatham

p6.808

te hemādimayāḥ sapta dairghyeṇa caturaṅgulāḥ
tyaktvā'ṅgulāni catvāri vāme syāllohapatrikām

p6.809

aṅgulatrayavistārāṃ paṭahe veṣṭayeddṛḍham
bāhyakāyasya yaccarma paśostena ghanena ca

p6.810

kambalākhyena badhnīyātpihitaṃ vadanadvayam
dakṣiṇāsyasya kavalaṃ paritaḥ kṛtarandhrakam

p6.811

randhrakṣiptairguṇairgāḍhamākṛṣyetaravaktragaiḥ
valaye tānguṇānsamyagbadhnīyāddārḍhyasiddhaye

p6.812

vāmāsyakavalāntasthasaptarandhraniveśitaiḥ
guṇairāveṣṭya kalaśānāyasairvalayairdṛḍhaiḥ

p6.813

antaḥ kṣiptvā samākṛṣṭairvalaye gāḍhatāṃ nayet
kalaśebhyo bahirvāmavalayānte ca badhyate

p6.814

veṣṭanāya kaṭeḥ kacchetyukto'yaṃ skandadaivataḥ
śrīyajñapuravaryeṇa paṭaho mārgasaṃbhavaḥ

p6.815

deśīstho'pyevameva syāddairghye'sau sārdhahastakaḥ
saptāṅgulaṃ dakṣiṇāsyamanyatsārdhaṣaḍaṅgulam

p6.816

āntaraṃ jāṭharaṃ carma paśorgaditamuddalī
tayā tu svecchayā vaktraṃ vāmamasya nibadhyate

p6.817

viśeṣo'yaṃ bhavedasminnubhau khādiradārujau
tridhokto'yaṃ dvayoranyairuttamo madhyamo'dhamaḥ

p6.818

uttamaḥ proktamānaḥ syāddvādaśāṃśonitaḥ punaḥ
madhyamaḥ ṣaṣṭhabhāgena vihīnastvadhamo bhavet

p6.819

athā''dyavarṇāḥ
ṅavarjitaḥ kavargaśca ṭatavargau rahāvapi
iti ṣoḍaśa varṇāḥ syurubhayoḥ pāṭasaṃjñakāḥ

p6.820

saṃyogaviprayogābhyāṃ kramavyutkramayogataḥ
sasvaratvāsvaratvābhyāṃ pāṭāste syuranekadhā

p6.821

uddalyāmeva jheṃkāro deṃkāraḥ kavale'dhikaḥ
deśīpaṭahamevā''hurimamaḍḍāvajaṃ janāḥ

p6.822

aṣṭādaśāṅgulaḥ kiṃcinnatāgro madhyataḥpṛthuḥ
koṇaḥ kāryo mūladeśe madanāmbaraveṣṭitaḥ

p6.823

padmāsanopaviṣṭena goṣṭhyāmūrudvayopari
saṃsthāpya mārgapaṭaho vādyo varṇodbhave paṭuḥ

p6.824

nāṭake tvardhavaktro'yaṃ vādyate ghaṭavādyavat
koṇena pāṇinā vā'sya vādanaṃ sūrayo viduḥ

p6.825

iti paṭahalakṣaṇam
ye pāṭāḥ paṭahe proktāsteṣāṃ vividhagumphanāt
hastodbhavāḥ pāṭabhedā hastapāṭāḥ prakīrtitāḥ

p6.826

te cānantā na śakyante pratyekaṃ vedituṃ janaiḥ
pradarśanārthameteṣu katicitpratipādaye

p6.827

sadyojātānnāgabandhaḥ svastiko vāmadevataḥ
alagno'bhūdaghorāttu śuddhistatpuruṣābhidhāt

p6.828

āsīdīśānavaktrastu samaskhalitasaṃjñakaḥ
jātāḥ pañceti pañcabhyo mukhebhyaḥ pārvatīpateḥ

p6.829

ataste sarvapāṭānāṃ pāṭā mukhyatamā matāḥ
kramāttaddevatā brahmaviṣṇuśarvaravīndavaḥ

p6.830

nāgabandhaśca pavanastathaikaikasarābhidhau
tato duḥsarasaṃcāravikṣepā nāgabandhajāḥ

p6.831

saptetyatha svastikajāḥ svastiko balikohalaḥ
phullapūrvaśca vikṣepaḥ kuṇḍalīpūrvakaśca saḥ

p6.832

saṃcāravilikhī khaṇḍanāgabandhaśca pūrakaḥ
bhedāḥ saptetyalagnasya tvete sapta prakīrtitāḥ

p6.833

alagnotsāraviśrāmā viṣamādyā khalī sarī
sphurī sphuraṇakaśceti śuddhe syācchuddhirādimaḥ

p6.834

svarasphuraṇakocchallavalatāvaghaṭāstataḥ
takāro māṇikyavallī bhedāḥ sapteti saṃmatāḥ

p6.835

samaskhalitakasyā''dyaḥ samaskhalitasaṃjñakaḥ
vikaṭaḥ sadṛśaḥ pāṭakhalī cāḍukhalī tataḥ

p6.836

anucchallastathā khutto bhedāḥ sapteti santyamī
pañcatriṃśaddhastapāṭāstalapāṭāśca kīrtitāḥ

p6.837

koṇāhataśca saṃbhrānto viṣamārdhasamāviti
catvāro hastapāṭāḥ syurnandikeśvarabhāṣitāḥ

p6.838

utphullaḥ khalakastadvatpāṇyantaranikuṇṭakaḥ
daṇḍahastaḥ piṇḍahasto yugahasto'rdhahastakau

p6.839

sthūlahasto'rdhārdhapāṇiḥ pārśvapāṇyardhapāṇyapi
kartarīsamakartaryau tato viṣamakartarī

p6.840

samapāṇiśca viṣamapāṇiḥ syātpāṇihastakaḥ
nāgabandho'pyavaghaṭaḥ svastikaśca samagrahaḥ
ityekaviṃśatirhastapāṭāḥ syuḥ paṭahādiṣu

p6.841

ullolaḥ pāṇyantaraśca nirghoṣaḥ khaṇḍakartarī
daṇḍahastaḥ samanakho binduryamalahastakaḥ

p6.842

recito bhramaro vidyudvilāso'pyardhakartarī
alagnākhyastato rephaḥ samapāṇirataḥ param

p6.843

parivṛttaḥ ṣoḍaśeti vādyeṣu paṭahādiṣu
etānprāyo huḍukkāyāṃ kurvate vādyavedinaḥ

p6.844

aṣṭau viṣamapāṭāḥ syurapāṭākhyānbruve'dhunā

p6.845

talaprahāraḥ praharo valito guruguñjitaḥ
ardhasañcastrisañcaśca viṣamo'bhyasta ityamī

p6.846

syātāmalagapāṭau dvau sañcavicchuritābhidhau
bhramaraḥ kuñcitaśceti citrapāṭāvubhau matau

p6.847

aṣṭāśītirime hastapāṭā niḥśaṅkakīrtitāḥ

p6.848

śivavaktrotthapāṭānāṃ svarūpaṃ pratipādaye
teṣāmutpādakānpāṇīm̐llokato lakṣayetsudhīḥ

p6.849

kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃyogāccheṣāṅgulivivardhanāt
koṇāhato hastapāṭaḥ śārṅgadevodito yathā

p6.1

khuṃkhuṃdhari khuṃkhuṃdhari karagiḍa karagiḍa /
iti koṇāhataḥ

p6.850

sarvāṅgulyagraghātaśca sarvāṅgulivivartanam
yasya niṣpādakaṃ so'tra saṃbhrāntaḥ kathito yathā

p6.2

daragiḍadaragiḍa girigiḍada dāṇakiṭa maṭaṭaku
iti saṃbhrāntaḥ

p6.851

calanaṃ maṇibandhasya patākasyātha kampanam
pādakampo'tha janako yasyāsau viṣamo yathā

p6.3

dahreṃ dahreṃ khuṃkhuṃ dahreṃ khuṃkhuṃ dahreṃ tataki tataki
iti viṣamaḥ

p6.852

pūrvalakṣmaviparyāsādbhavedardhasamo yathā

p6.4

dadagida gigirikiṭadagi thaॐ thaॐ gidathaॐgida
ityardhasamaḥ

p6.853

utphullo nakharāghātādalapadmasya jāyate

p6.1

katheṃ katheṃ ityutphullaḥ

p6.854

yadā prasāritāṅguṣṭhaḥ śukatuṇḍasya hanyate
viralāṅgulibhirvādyaṃ krameṇa khalakastadā

p6.2

dāṃgiḍa giḍadagidā iti khalakaḥ

p6.855

yastu dakṣiṇahastasya tarjanyaṅguṣṭhaghātataḥ
kramavyutkramaghātāttu vāmahastena rephavat
jāyate śārṅgiṇokto'sau pāṇyantaranikuṭṭakaḥ

p6.3

dagiḍadāṃ kharikkadāṃ kharikka kharikkadāṃdāṃ kharikharidāṃ giḍadāṃ
iti pāṇyantaranikuṭṭakaḥ

p6.856

ūrdhvaghātaṃ patākena kṛtvaikamatha rephataḥ
kṛtau yatrordhvaghātau dvau daṇḍahasto bhavedasau

p6.4

dātarikiṭa dāṃ kharikharidāṃ iti daṇḍahastaḥ

p6.5

kramādrepho'rdhahastābhyāṃ piṇḍahastaḥ prajāyate
tharikaṭajheṃ tharikaṭajheṃ iti piṇḍahastaḥ

p6.857

rephātmabhyāṃ karābhyāṃ cedūrdhvaghātadvayaṃ pṛthak

p6.6

kriyate pāṭaniṣpattyai yugahastastadā bhavet
dreṃdreṃ dāṃdāṃ iti yugahastaḥ

p6.858

ūrdhvahasto dakṣiṇena talenodgāḍhaghātakaḥ

p6.7

daragiḍa dāṃdāṃ ityūrdhvahastaḥ

p6.859

ūrdhvaghātadvayaṃ kṛtvā talahastena hanyate
yadā vādyapuṭadvaṃdvaṃ sthūlahastastadoditaḥ

p6.8

khuṃkhuṃdakhuṃkhuṃda iti sthūlahastaḥ

p6.9

ardhārdhapāṇirardhābhyāṃ karayostāḍanādbhavet
khudāṃ khudāṃ ityardhārdhapāṇiḥ

p6.860

vādanaṃ nakharāgreṇa pārśvapāṇirudāhṛtaḥ

p6.10

tharagiḍa dāgiḍa dagiḍa dagiḍa iti pārśvapāṇiḥ

p6.11

ardhapāṇirbhavedekakarāgrakṛtatāḍanāt
dagiḍa dagiḍa daragiḍa daragiḍa ityardhapāṇiḥ

p6.861

pracālanādvāmahastāṅgulīnāṃ kartarī matā

p6.13

ṭiri ṭiri ṭiri kiṭathaॐ digidāṃ tiri ṭiri kiṭajheṃjhe taki-
kiṭa iti kartarī
kartarībhyāṃ samaṃ ghātaḥ karābhyāṃ samakartarī
jhiṃnakiṭa kanakiṭa kiṭajheṃthaॐ digida tiriṭi tiriṭiki iti samakartarī

p6.862

krameṇa tāḍanāddvābhyāṃ bhavedviṣamakartarī

p6.14

ṭiri ṭiri thaॐ digida ṭiri ṭiri kida iti viṣamakartarī

p6.863

aṅguṣṭhāṅgulisaṃghātau hastayoryutapadyadā
pīḍayetāṃ puṭadvaṃdvaṃ samapāṇistadā bhavet

p6.15

dāṃ giḍa giḍa dāṃdāṃ iti samapāṇiḥ

p6.864

vyatyayādvyāpṛtau hastau sāṅguṣṭhāṅgulibhiḥ kramāt
yasminviṣamapāṇiṃ taṃ brūte śaṃkaravallabhaḥ

p6.16

dāṃdāṃ giḍa giḍa dāṃdāṃ iti viṣamapāṇiḥ

p6.835

samapāṇestu viralāṅgulitve pāṇihastakaḥ

p6.17

taragiḍa daragiḍa iti pāṇihastakaḥ

p6.866

nāgabandho viparyāsātpuṭayoḥ karaghātataḥ
pratyekaṃ vā puṭadvaṃdve karābhyāṃ tāḍanādayam

p6.18

iti nāgabandhaḥ

p6.867

talena hatvā praharetsāṅguṣṭhāṅgulibhiḥ kramāt
puṭamekaikapāṇiścedbhavedavaghaṭastadā

p6.19

tatagiḍa giḍa dagiṭana ginaginanagi ityavaghaṭaḥ

p6.868

puṭamekaṃ nihanyātāṃ svastike svastikau karau

p6.20

takiṭa takiṭataki iti svastikaḥ

p6.869

samaṃ karatalābhyāṃ tu puṭaghātātsamagrahaḥ
tale kecidiha prāhuraṅguṣṭhāṅgulivarjite

p6.21

takiṭa kiṭataka iti samagrahaḥ

p6.870

ityekaviṃśatirhastapāṭāḥ
lolo vyavahitāṅguṣṭho dakṣiṇo yasya sādhakaḥ
vāmaścecchvasito hastamullolaṃ taṃ pracakṣate

p6.871

aṅguṣṭhamadhyamanye'tra bruvate dakṣiṇaṃ karam
puṭamadhye dakṣiṇena sāṅguṣṭhena hatiṃ pare

p6.872

vyaṅguṣṭho dakṣiṇo hastaḥ puṭe cenmuhurullaset
svapuṭaṃ pīḍayedvāmastadā pāṇyantaro bhavet

p6.873

viśliṣṭāṅgulisaṃcāramaṅguṣṭhārdhārdhatāḍanam
pāṇyantarasya janakaṃ kecidācakṣate budhāḥ

p6.874

anye pāṇyantaraṃ prāhurvyaṅguṣṭhādyuktalakṣaṇam
hastāntaraṃ tato nniṃ viśliṣṭādikalakṣaṇam

p6.1

nakheṃ nakheṃ nakheṃ kheṃkheṃkheṃ nakheṃ nakheṃ nakheṃ kheṃkheṃkheṃkheṃ dakhuṃ khuṃda khuṃda iti pāṇyantaraḥ

p6.875

koṇaghoātena nirghoṣaṃ niḥśaṅkaḥ samabhāṣata

p6.3

nakhakhi thaॐthaॐ digidā iti nirghoṣaḥ

p6.876

ghātāddakṣiṇahastena viralāṅgulinā tataḥ
aṅguṣṭhaghātairvāmena pīḍanātkhaṇḍakartarī

p6.2

dāṃ khukhudāṃ

p6.4

khukhuga thaॐṭajheṃdeṃ jheṃdaॐ githaॐṭe iti khaṇḍakartarī

p6.877

aṅgulyagraiḥ pīḍayitvā'ṅguṣṭhena parighaṭṭanāt
vāmena pīḍanādvādya daṇḍahasto'bhijāyate

p6.5

khukhuṇaṃ khukhuṇaṃ jheṃdrajheṃdra ṭiriṭiri iti daṇḍahastaḥ

p6.878

samatvaṃ pāṭavarṇānāmaṅgulīnakharāhate
dṛśyate yatra taṃ prāhuḥ pāṭaṃ samanakhābhidham

p6.6

raha raha tarakiṭa kikiṭa takidhaki ṭeṃheṃṭaheṃtraḥ iti samanakhaḥ

p6.879

avaṣṭabhya puṭaṃ vāmapāṇinā tarjanīhate
bindurutpadyate proktamiti soḍhalasūnunā

p6.2

deṃdigi deṃdigi girigiḍa

p6.7

iti binduḥ

p6.880

samavaṣṭabhya vāmena puṭaṃ dakṣiṇapāṇinā
saṃpīḍanaṃ vādayeccettadā yamalahastakaḥ

p6.8

kuṃda kuṃda jheṃdra jheṃdra jheṃheṃ jheṃheṃ iti yamalahastaḥ

p6.881

uttuṅgīkaraṇaṃ vādye skandhasya sphuraṇaṃ tathā
aṅguṣṭhatarjanīghātaḥ pāṭaṃ kurvanti recitam

p6.3

deṃdeṃ thāṃ thaॐ deṃdeṃ nakhajheṃ

p6.9

nahanajheṃ iti recitaḥ

p6.882

bhramaro hastapāṭaḥ syātsamastāṅgulitāḍanāt

p6.3

khekheṇaṃ khukhuṇaṃ khu

p6.2

ṇaṃ jheṃdra

p6.10

ṇaha kareṃ jheṃ iti bhramaraḥ

p6.883

aṅguṣṭhatarjanīghātādvalitārdhārdhahastakaḥ
vidyudvilāso bhaṇito vidyudvilasito'thavā

p6.3

taṇe

p6.3

tira jhaॐjhaॐ dri

p6.11

trāṃ iti vidyudvilāsaḥ

p6.884

tarjanīmadhyamānāmā viralāḥ praharanti cet
śrīśrīkaraṇanāthena tadā proktā'rdhakartarī

p6.3

dokhuṃkhuṃ

p6.3

greha gheṭa

p6.12

jheṃheṃ dhigigi thaॐṭeṃ ityardhakartarī

p6.2

hastau na kuṇḍalīlagnau yatrālagnaṃ tamūcire
khuṃkhuṃ

p6.2

nakheṃ jhehegi

p6.13

thaॐṭeṃ ityalagnaḥ

p6.885

syādrephaḥ skandhasañcena samastāṅgulidhātataḥ

p6.2

hanathaॐ jheṃjheṃ draṃ

p6.14

jheṃdra jheṃheṃdra iti rephaḥ

p6.2

samapāṇiraviśrāntaviralāṅgulighātataḥ
nanagi

p6.2

degi thaॐ ginaha

p6.15

jheṃ iti samapāṇiḥ

p6.8886

parivṛtto hastapāṭaḥ syātpuṭadvaṃdvatāḍanāt

p6.4

jheṃ thaॐ

p6.3

giṇanā

p6.16

iti parivṛttaḥ

p6.887

iti ṣoḍaśa prāyikahauḍukkahastapāṭāḥ /
talaprahārahetuḥ syādvāmaskandhapracālanam
madhyevāmapuṭaṃ vāmapāṇinā ca nipīḍanam

p6.2

deṃ thaॐ dreṃ dhikiṭa kiṭa jheṃdhitiri

p6.1

trā iti talaprahāraḥ

p6.2

talāṅguṣṭhaprahāreṇa praharo'bhihito budhaiḥ
jhedāṃ thaॐ gidigida

p6.2

kiṭa dhaॐ dhaॐ iti praharaḥ

p6.888

ūrdhvāgre paṭahādau tu tarjanyaṅguṣṭhadhārite
vādanena samudbhūtamapāṭaṃ valitaṃ viduḥ

p6.2

khuṃkhudari

p6.3

dāṃ thaॐgi thaॐgi iti valitaḥ

p6.889

aṅguṣṭhānāmikābhyastavalanāddakṣiṇe puṭe
ucchvāsādvāmapāṇeśca jāyate guruguñjitaḥ

p6.4

thukara

p6.2

thaॐragiḍidā

p6.4

dhiki thaॐṭeṃ iti guruguñjitaḥ

p6.890

kampanaṃ vāmapādasya nitambacalanaṃ tathā
ucchvāsanaṃ karatalasyārdhasañcaprapañcakam

p6.2

kheṃ kheṃ dari

p6.2

kheṃ kheṃṭaḥ

p6.5

ityardhasañcaḥ

p6.891

trikasya calanādvāmāguṣṭhasya parighaṭṭanātskandhasañcācca saṃjātaṃ trisañcaṃ paricakṣate

p6.6

kheṃda kheṃ kheṃ dakheṃda iti trisañcaḥ

p6.2

hastavaiṣamyasaṃjāto viṣamaḥ saṃmataḥ satām //
kheṃdaṃdhari

p6.4

thaॐ digidharikheṃ

p6.2

kharakaṭa

p6.7

iti viṣamaḥ

p6.892

apāṭo'bhyastasaṃjñastu bhavetkaravivartanāt

p6.2

khaṇagiṇakhaṅgi

p6.8

takidhikitta ityabhyastaḥ

p6.2

ityaṣṭāvapāṭākhyā hastapāṭāḥ /
ardhāṅgulyagraghātotthaṃ sañcamācakṣate yathā
thukara

p6.2

giṇaṇaṃ

p6.1

iti sañcaḥ

p6.893

karasañcena śuddhenāṅguṣṭhadhātena ca kramāt
utpanno'lagapāṭaḥ syānnāmnā vicchurito yathā

p6.2

jheṃdra

p6.2

jheṃgiri giḍidā nagiri giḍanam iti vicchuritaḥ

p6.4

ityalagapāṭadvayam
talaprahāro valitabhedito bhramaro yathā
daṃ thaṃ dreṃ jheṃdra

p6.1

khuṃkhuṃdhari dathaॐgiṃ iti bhramaraḥ

p6.894

saṃkarātkarapāṭānāṃ kuñcitaḥ kathito yathā

p6.2

khuṃkhuṃdhari

p6.2

dharigigiḍa

p6.2

datheṃ

p6.2

khuṃkhuṃ datheṃ

p6.2

girigiḍida

p6.2

datthaॐgi thaॐgi

p6.2

iti kuñcitaḥ

p6.895

iti citrapāṭadvayam
paṭahasya huḍukkāyāḥ pañca sañcānbruve'dhunā
skandakūrparayostadudaṅguṣṭhamaṇibandhayoḥ

p6.896

vāmasya caraṇasyāpi kampaḥ sañco'bhidhīyate
śreṣṭhaḥ pāṭahikaḥ sañcādaṅguṣṭhamaṇibandhayoḥ

p6.897

skandhakūrparasañcāttu nīcaḥ paṭahavādakaḥ
varo hauḍukkiko'ṅguṣṭhakūrparaskandhasañcataḥ

p6.898

sañcābhyāṃ maṇibandhotthakaurparābhyāṃ tu madhyamaḥ
asau vāmāṅghrisañcena vādanādadhamo bhavet

p6.899

iti pañcasañcalakṣaṇam
pāṭavinyāsabhedāḥ syurvādyāni paṭahādiṣu

p6.900

vollāvaṇī ca callāvaṇyuḍubaśca kucumbiṇī
cāruśravaṇikā'lagnapariśravaṇikā tataḥ

p6.901

samaprahāraḥ kuḍupavāraṇā karavāraṇā
daṇḍahasto ghanaravastānīti dvādaśāvadan

p6.902

valliśca vallipāṭaḥ syādghattābhedau jhaḍappaṇī
anuśravaṇikā hasto joḍaṇī triguṇā tataḥ

p6.903

pañcahastaḥ pañcapāṇirvādyaṃ syātpañcakartarī
tataścandrakalā prāhurvādyānīti trayodaśa

p6.904

prāyeṇaitāni dṛśyante huḍukkāvādyagocare
vādyānāmubhayeṣāṃ syātpañcaviṃśatirityasau

p6.905

ādimadhyāvasāneṣu deṃkārabahulaṃ bhavet
ādyakhaṇḍaṃ dvitīyaṃ ca tādṛśaṃ vādyate pṛthak
yatra vollāvaṇī soktā paṭahe vādyavedibhiḥ

p6.906

asyāḥ khaṇḍadvayaṃ vādyāntare syādyojanānvitam

p6.907

jheṃkṛtirdeṃkṛtisthāne huḍukkāyāṃ bhavediha
ḍakkāyāṃ mardale caiva thaॐ trivallyāṃ tu daॐ bhavet

p6.908

karaṭāyāṃ tu ṭemeva pradhānākṣarayojanā
vādyāntareṣvapi prājñaiḥ prohyatāmanayā diśā

p6.909

iti vollāvaṇī
maṇḍale cālyate yatra procuścallāvaṇīmamūm
iti callāvaṇī
vāmena talahastena dakṣiṇena tu pāṇinā
lulitena sakoṇena vādanāduḍuvo bhavet

p6.910

ityuḍuvaḥ
uddalīpihite vaktre hastasvastikatāḍanāt
khukārabahulaṃ vādyaṃ kīrtayanti kucumbiṇīm

p6.911

iti kucumbiṇī
vollāvaṇyeva pāṇibhyāṃ kramādvā yugapatkṛtaiḥ
bhūribhiḥ saṃbhṛtā pāṭaiścāruśravaṇikā bhavet
śuddhaiścitraiḥ kramātpāṭaiḥ śuddhā citreti sā dvidhā

p6.912

iti cāruśravaṇikā
alagnaḥ kuṇḍalīsparśaṃ vinā koṇaprahārataḥ

p6.913

ityalagnaḥ
kartarī samapāṇiścāvaghaṭo yatra tu kramāt
soktā pariśravaṇikā śrīyajñapurasūriṇā

p6.914

iti pariśravaṇikā
samaprahāro yugapatkaradvaṃdvena ghātataḥ
iti sayaprahāraḥ
kuḍupodbhavapāṭākhyaṃ vādyaṃ kuḍupavāraṇā
ucyate vādano daṇḍaḥ koṇaḥ kuḍupa ityapi

p6.915

iti kuḍupavāraṇā
jātā hastajapāṭaistu kevalaiḥ karavāraṇā

p6.916

iti karavāraṇā
akaiko yaḥ karadvaṃdvānmṛdudakṣiṇapāṇikāt
jāyate tādṛśaiḥ pāṭairdaṇḍahasto'bhidhīyate

p6.917

iti daṇḍahastaḥ
yaḥ kareṇa karābhyāṃ vā kṛtaiḥ pāṭairnirantaraiḥ
nirantaraghanadhvānaḥ sa syādghanaravābhidhaḥ

p6.918

iti ghanaravaḥ
skandhena maṇibandhena kuḍupena ca cālanāt
sollāsājjāyate vallistrividhā paṭahādiṣu

p6.919

iti valliḥ
ardhaṃ vā'rdhadvayaṃ vallyāṃ svaiḥ svaiḥ pāṭairayojanam
kṛtasaṃyojanaṃ vā cedvallipāṭastadā bhavet

p6.920

iti vallipāṭaḥ
nibaddhaṃ vādayedardhaṃ jheṃkārādyaṃ purātanam
anibaddhaṃ svabuddhyā'rdhaṃ karābhyāṃ vādayedatha

p6.921

vādyenā''dyaṃ nibaddhaṃ cetpunardhattā tadocyate
iti dhattā
yonenaikena niṣpannastadupāṅgabhavo'paraḥ

p6.922

pāṭo'nyonyāṅgayogastaiḥ saṃmiśraiḥ pādapūraṇaiḥ
nānāvādyodbhavaiḥ pāṭairbhedastredhā layatrayāt

p6.923

iti bhedaḥ
yasyāmupakrame madhye'nye'tha vādyairanekadhā
sarvavādyāni vādyante jagadustāṃ jhaḍappaṇīm

p6.924

iti jhaḍappaṇī
pāṭaḥ pāṭākṣaraṃ yadvā śrūyate cetpunaḥ punaḥ
anuśravaṇikāṃ prāhaṃ śaṃkarānucarastadā

p6.925

ityanuśravaṇikā
dve catvāri bhavantyaṣṭau yadvā khaṇḍāni ṣoḍaśa
deṃkārādīni yatrāsau hastaḥ sa tu caturvidhaḥ

p6.926

caturasratryasramiśrakhaṇḍatālaprayogataḥ
iti hastaḥ
tadardhārdhādibhedena krameṇa vyutkrameṇa vā
akhaṇḍatālāḥ pāṭāścedyujyante joḍaṇī tadā

p6.927

iti joḍaṇī
khaṇḍāni trīṇi yatra syurekaikaṃ triguṇaṃ tathā
vādyate yatra sā proktā triguṇā trividhā ca sā

p6.928

ādimadhyāntakhaṇḍāṇāṃ traiguṇyātsā punardviā!
kramavyutkramato'thāsyāstattraiguṇyamudāharet

p6.929

prayujya trīṇi khaṇḍāni prayuñjītā''dimadvayam
tataścā''dyamiti proktaṃ khaṇḍe traiguṇyamādime

p6.930

ityāditriguṇā madhye triguṇā tu dvidhā bhavet
traiguṇyānmadhyakhaṇḍasya dviḥprakārāttaducyate

p6.931

khaṇḍatrayaṃ tataḥ khaṇḍadvayamādyaṃ prayujyate
tato madhyamamityevaṃ yadvā khaṇḍadvayātparam

p6.932

antyadvayaṃ vādayitvā prayojyaṃ madhyamaṃ dalam
athāntatriguṇāyāṃ prākkhaṇḍatritayavādanam

p6.933

tato'ntimadvayaṃ khaṇḍamantimaṃ vādayettathā
evamaṣṭavidhāmāha triguṇāṃ bhavavallabhaḥ

p6.934

athavā caturasrādau kvāpi tāle dalatrayam
prayujyaikasya khaṇḍasya mānenātha daladvayam

p6.935

kuryāddalatrayaṃ tāvadyatra sā triguṇā bhavet
caturasratryasramiśrayuktairvaiṣā kramāddalaiḥ

p6.936

anye tvekakale tāle dvikale'tha catuṣkale
kramādviracitaiḥ khaṇḍaistriguṇāmabhaṇanbudhāḥ

p6.937

ekaṃ caccatpuṭe khaṇḍadvayaṃ cācapuṭe tataḥ
miśre khaṇḍatrayaṃ yatra triguṇāṃ tāṃ jaguḥ pare

p6.938

padaiścaturbhirasyāṃ syātkhaṇḍamekaṃ padaṃ punaḥ
mitaṃ kalābhiraṣṭābhirityuktaṃ sūriśārṅgiṇā

p6.939

iti triguṇā
pañcahasto hastapāṭairhastaśabdānvitābhidhaiḥ
iti pañcahastaḥ
pañcapāṇistu pāṭaiḥ syātpāṇiśabdayutābhidhaiḥ

p6.940

iti pañcapāṇiḥ
kartarīpadavatsaṃjñaiḥ pāṭaiḥ syātpañcakartarī

p6.941

iti pañcakartarī
vardhante ca hrasante cenmātrāścandrakalā iva
tālaścandrakalākhyaśca tadā candrakalā bhavet

p6.942

dvātriṃśanmātrikāmanye prāhuścandrakalāmimām
dvimātrāḥ ṣoḍaśakalā vṛddhihrāsayujo viduḥ
tādṛkcatuḥṣaṣṭikalāṃ tāmāhurdakṣiṇe pathi

p6.943

iti candrakalā
udgrāhādinibaddhāḥ syuratra gītaprabandhavat
vādyaprabandhāstadbhedalakṣmāṇyabhidadhe'dhunā

p6.944

yatirotā ca gajaro rigoṇī kavitaṃ padam
melāpakaścopaśamodgrāhaprakaraṇānyatha

p6.945

avatsakaśchaṇḍaṇaśca tuḍukā malapaṃ tataḥ
malapāṅgaṃ ca malapapāṭaśchedo'tha rūpakam

p6.946

antaro'ntarapāṭaśca khojaḥ khaṇḍayatistataḥ
khaṇḍacchedo'pyavayatiḥ khaṇḍapāṭaśca khaṇḍakaḥ

p6.947

khaṇḍahullaḥ samaḥ pāṭo dhruvako'ṅgāṅgarūpake
tālo vitālaḥ khalakaḥ samudāyaśca joḍaṇī

p6.948

udavastalapāṭaścoṭṭavaṇī tuṇḍakastataḥ
aṅgapāṭaśca paisārastricatvāriṃśadityamī

p6.949

uktāḥ śrīkaraṇāgraṇyā prabandhā vādyasaṃśrayāḥ
śītodakāstathā snānagarvo'nyo garvanirṇayaḥ

p6.950

utprekṣāmātrajā lakṣmahīnāste'smadupekṣitāḥ
prāyo vādyaprabandhānāṃ deṃkāro'nte nidhīyate

p6.951

kābhyāṃcitkūṭavarṇābhyāṃ racito'tyantakomalaḥ
ekarūpākṣarastālacchandobhivyañjanojjvalaḥ

p6.952

yo vādyate vādyakhaṇḍo virāmairbahubhirmuhuḥ
yatirjakkā ca sā tajjñairvādyā maṇṭhādisālage

p6.953

ādau vādyaprabandhasya kasyāpyaṅgatayā yadā
tadvido vādayantyetāṃ vadantyuṭavaṇaṃ tadā

p6.954

gaḍdagathaॐ gakkayaॐṭeṃ gaḍdagathaॐ gakkathaॐṭeṃ gaḍdagathaॐ gakkathaॐṭeṃ /
pāṭānāṃ racanāṃ kecidatra necchanti sūrayaḥ

p6.955

iti yatiḥ
dvirudgrāhastataḥ khaṇḍaḥ yasyāṃ dvirbhūrideṃkṛti
tatkiṃcidadhikaṃ vāre dvitīye'tha tṛtīyakam

p6.956

kiyaddīrdhaṃ śuddhakūṭakhaṇḍaiḥ pāṭairvimiśritaiḥ
vyastaiḥ samastai racitaṃ tato deṃkṛtimatpunaḥ

p6.957

sakṛttacca prayoktavyamatha varṇasarātmakam
dīrghaṃ khaṇḍaṃ tato'lpaṃ ca prācyaṃ śuddhādinirmitam
otā soktā chaṇḍaṇāntā kaiściddeṃkṛtimuktikā

p6.958

eṣaikakalayugme syānniḥsārau chaṇḍaṇo bhavet
uddhato dhvaniratra syātprāyo mānaṃ vilambitam

p6.959

dīptaṃ nṛttaṃ ca tāmāhuḥ kecitkedāra ityapi
imāmāvahanīṃ prāhureke'nye tvanyathā jaguḥ

p6.960

pāṭairbahuladeṃkāraistālaiśca nikhilaiḥ kṛtā
bahudhā sthāpanā yasyāmāhurāhavanīṃ budhāḥ

p6.961

ādau deṃkārakhaṇḍaṃ ceddeṃkārādistadocyate

p6.2

yathā--taddhiṭa katthaॐkaṭa naganathaॐgakuthaॐgadā

p6.2

dhikkaṭṭa

p6.2

takaṭa-
thaॐgaka dhidhika thoraghaṭa

p6.2

ityudgrāho dvivāraṃ kartavyaḥ / taḍdagade
ginadeṃgak tu thaṃ haṃ deṃgak deṃganatha ganatadigi nattattekkaṭadeṃdeṃgina-
takkaṭa khukhughaṃghaṃ deṃgak / iti deṃkārakhaṇḍaṃ dviḥ /
dvitīyavāre tvadhikaṃ kathyate yathā--gaḍpak deṃgak gaḍaḍdak deṃgak iti / tadeṃgaḍadakṭeṃ thaॐkadathaॐgak taṭe kaṭadakaṭ dare haॐkathore-
heṭaitakkeṃ dhikathaॐṭaiṃ thaॐ ṭaiṃ thaॐ ṭaiṃ iti tṛtīyakhaṇḍe śuddhādipāṭaracitam /
tataḥ punaḥ prācīnadeṃkārakhaṇḍaṃ sakṛt / tataḥ--gaḍdak dagnina-
dhikādhika takadeṃgi kathana hakadaka daḍak daragaḍa dhirigiḍa
dharagaḍdak / daragaradaga dhiragaḍadaga

p6.2

takadhiṃgathaॐgaṭe dhikathaॐ-
gaṭai thika thoḍiṃ khuṃ khutatak thoragaḍa

p6.2

tak thoragaḍatak thotak
thotak thoragaḍa thoragaḍa tak dhikathaॐgaṭeṃ / iti varṇasarātmakaṃ
khaṇḍam /
tataḥ prācīnaṃ śuddhādinirmitaṃ svalpam / etāvatparyantaṃ caccatpuṭe /
gaḍdag ṭeṃdrag thohaṭeṃ hete dahaṃ tho

p6.962

tada dhidhi thaॐ thaॐ raghaṭe ṭaiṃ
thaॐ tathaॐ takathaॐ dhikathaॐṭeṃ / iti niḥsārau chaṇḍaṇaḥ / ṭeṃkārasthāne
ṭeṃkāra ityanye /
kṛtvaikavāramudgrāhaṃ nātidīrgho na cālpakaḥ
vādakodghoṣagambhīradhvanimuccataraṃ dadhat

p6.963

triḥ khaṇḍobhyasyate kūṭairbaddho varṇasareṇa vā
muhurvidhāyopaśamaṃ chaṇḍaṇo yatra rajyate

p6.964

gajaro'sāvuṭṭavaṇaṃ syādasyā''dau punaḥ punaḥ
ekatālyāmuṭṭavaṇaṃ tasyāṃ niḥsāruke'thavā

p6.965

bhavedupaśamo'nyatra nāsya tālo niyamyate
gajarāvayavāḥ sarve vādyante te nirantarāḥ

p6.2

yathā--tathoha tathoha dhiyaॐ

p6.3

haṭe / thaॐhadaga thohaṭa / ityuṭṭavaṇamekatālyāṃ punaḥ punaḥ / thaॐṭeṃ daṃdagena thaॐgaṭeṃ geṃ dhikataka / ityudgrāhaḥ / pratigrāheṇa vocyate / ayaṃ kilaikatālyāṃ kṛtaḥ /
gaḍdagata deṃgaganagdihik / kathaॐgatakadhika thaॐgaṭeṃheṃ thodagak /
giḍdakthaॐgakkathaॐ

p6.3

deṃthaॐhaṭagathaॐ

p6.966

deṃ iti trirekatālyāṃ
khaṇḍaḥ / kevalo'pyayaṃ khaṇḍo gajara ityucyate / gaḍdakthaॐgakthaॐ-
gakkathoharaghaṭa thare / ityekatālyāṃ punaḥ punarupaśamaḥ / thohaṭeṃ / iti cchaṇḍaṇaḥ / etatsarvaṃ nairantaryeṇa vādyate / iti gajaraḥ /
pratyekaṃ dviḥ prayuktenopaśamenāntayoginā
yuktaṃ khaṇḍatrayaṃ śuddhaiḥ kūṭaiḥ khaṇḍaiśca nirmitam
pāṭairvyastaiḥ samastaiśca baddhaṃ varṇasareṇa vā

p6.967

yasyāṃ syādvādakasthūlamilatkolāhalākulam
chaṇḍanāntā rigoṇī sā dadhatī dhvanimuttamam

p6.968

asyāmuṭṭavaṇaṃ kāryaṃ vaikalpikamupakrame
dīptanṛtte bhavedeṣopaśamā lalitā matā

p6.969

lalitaṃ yadyuṭṭavaṇaṃ tadā tallalite bhavet
antyakhaṇḍātsopaśamacchaṇḍaṇāddīptanartanam

p6.2

yathā--takkeṃ dhikkeṃ takadhika takaki thaॐkaṭagena

p6.3

thaॐgakkathaॐ

p6.2

iti prathamakhaṇḍam /
ṭaithoṭeṃgeṃ tthaॐdhithaॐhadhihaṭeṃ / ityupaśamo dviḥ / tarkkarga daḍa-
rada kuthikurgadaḍadhikka dakkarga daḍagdakthaॐgattakadhika kadhikata dhika-
kadhi ṭeṃgeṃnathaॐga

p6.970

thaॐgakkathaॐ iti dvitīyakhaṇḍam /
ṭaiṃ thaॐ haṭageṃ thaॐṭeṃ / ityupaśamo dviḥ / thaॐgaṭaṃ daragaḍa dhiragaḍa dhitthāḥ thaॐkaṭa takathaॐ kaṭadhikkak / thaॐdhika taddhitak / iti tṛtīyakhaṇḍam /
katthaॐṭakka thaॐhakaṭage dhikaṭai thau haṭageṃ thaॐ haṭeṃ ityupaśamo dviḥ / tathaॐ giḍdak diganadigana diganaka thaॐgataddhitak / thaॐhaṭeṃ / iti cchaṇḍaṇaḥ /
ityekatālyāmudāharaṇam / iti rigoṇī /
nātidīrghaṃ dvirādyaṃ syātkhaṇḍaṃ śuddhādinirmitam
yadvā varṇasareṇātha tādṛkkhaṇḍaṃ sakṛdbhavet

p6.971

ityudgrāhadhruvau kṛtvā svodgrāhāntyadale'thavā
svodgrāhe yatra muktistatkavitaṃ kavayo viduḥ

p6.972

asya nāmāntaraṃ prāhuranye'vaccheda ityapi
bhavediha drutaṃ mānaṃ varṇāḥ prāyaḥ syuruddhatāḥ
bāhulyānnartanaṃ dīptaṃ niḥśaṅkeneti kīrtitam

p6.2

yathā--gaḍdakdaginadaṃdaṃ ginathaॐga dhikkaṭa nakādhitaka deṃhakadara gaḍadariktha riktha ridaragaḍa tharika thaॐ gaṃḍake / dhikthaॐṭeṃ

p6.2

ityudgrāho dviḥ / jheṃkaka nakhakhina

p6.973

taheṃ hake nakhakhinathaॐ / iti dhruvākhyaṃ khaṇḍam
tato deṃhakaḍaragaḍetyādinodgrāhāntyakhaṇḍenodgrāheṇa vā sakalena gaḍgatityādinā tyāgaḥ / niḥsārutāle cedamudāharaṇam /
iti kavitam
udgrāho'lpo dhruvo nātidīrghaḥ śuddhādinirmitaḥ
syādvarṇasarabaddho vā chaṇḍaṇo'nte yadā tadā
padaṃ vadanti vādyajñāḥ prāyastaddīptanartane

p6.974

yathā--taddeheṃ taddeṃ tataktaddai / ityudgrāhaḥ / takaṭa dhikaṭa dhidhikiṭa dhikiṭargāḍdagadhikataka dhikathaॐgaṭeṃ / iti dhruvaḥ /
gata kaṭadhidhi kaṭadhikkiḍadagadhidhikaṭa dhikkiraḍāḍagadhigakki-
gḍāhagathaॐṭaiṃ haṃdhikkathaॐgaṭeṃ / iti cchaṇḍaṇaḥ / idamudāharaṇaṃ varṇatāle /
vādayitvā yatiṃ madhye prabandhasya vimucyate
pāṭena yatra tatproktamaparaiḥ sūribhiḥ padam

p6.975

iti padam
ekatālyāṃ drute māne nartanārambhagocare
samaṃ ca karaṭāṭīpikāhalāvādane sati

p6.976

abhyasto vādyakhaṇḍo'llpaḥ kūṭenaikena nirmitaḥ
taddhīmiticchaṇḍaṇāntaḥ smṛto melāpako budhaiḥ

p6.977

vidyāvantaḥ svasamaye prāhurmelāpanīmimām
varṇānāṃ ṭirikītyeṣāmāvṛttiṣṭīpirucyate

p6.978

yathā--thaॐgaṭeṃ gaḍdagnaṃ thaॐgaṭeṃ / iti yāvatprabandhapūrti punaḥ punarvādanīyam / taddhīmiti / iti cchaṇḍaṇaḥ / iti melāpakaḥ /
khaṇḍaṃ śuddhādibhiḥ pāṭairbaddhaṃ varṇasareṇa vā
alpaṃ komalanādaṃ ca sukumārākṣarānvitam
abhyastaṃ komale nṛtte bhavedupaśamābhidham

p6.979

yathāk--ṭeṃthaॐkkage thoṭeṭe thaॐhaṭage thātheṃ thaॐṭe / ityupaśamaḥ /
ādau vādyaprabandhānāṃ śuddhakūṭādinirmitaḥ
yaḥ khaṇḍo vādyate prāhurudgrāhaṃ taṃ mahattamāḥ

p6.980

udgrāhopaśamādīnāṃ yadyapyanyāṅgatoditā
yāvatpūraṇamāvṛttestathā'pi syātprabandhatā

p6.981

dvirāvṛttiranāvṛttirvā syādaṅgatayā sthitau

p6.982

teṃ ṭeṃ hai taṭṭeṃ takkataṭe iti yāvatprabandhapūraṇamabhyāsādudgrāha-
prabandhaḥ / aṅgatvaṃ tu dviḥ sakṛdvā / prākprayogastvaṅgaprabandhayostulyaḥ / ityudgrāhaḥ /
uddhataṃ dhvanitaṃ kūṭabaddhaṃ khaṇḍaṃ muhurmuhuḥ
prayuktaṃ syātpraharaṇaṃ dhruvādyābhogagocare
nṛtte prāyaḥ prayoktavyamanyatrāpīcchayā bhavet

p6.983

yathā--kathaॐgakka thaॐgatthaॐgaṭathaॐgakka thoga thogathok kathogak thaॐkaṭa yogakthokaṭaṃ thogak / gaḍdakkādhika thaॐgak / ṭageṃ daṃthaॐha / diṅ-nikukudhittho hadhikkaṃ dhiṭaiṃ iti punaḥ punaḥ prayojyam / ekatālyāmidamudāharaṇam / iti praharaṇam /
udgrāhaḥ syāttataḥ khaṇḍaṃ śuddhakūṭādinirmitam

p6.984

tadvarṇasarabaddhaṃ vā prayujya dviridaṃ dvayam
tataḥ prākkhaṇḍasahitaṃ tādṛkkūṭamayaṃ dalam

p6.985

vādyate chaṇḍaṇo'nte ca yatra so'vatsako bhavet
prayojya nartane dīpte śārṅgadevena kīrtitaḥ

p6.986

yathā-- gaḍdagdaṃdaṃ gaḍdakthikkaṭa takadhikkaṭa takdhiktak / ityudgrāhaḥ /
khaḍi khaḍi khakhanakha khidak jheṃkhakhanakha khidaktadakka dhikkaka-
kagiṇanaga thaॐgadihikiṃ thogadihikkitaka dhikathaॐgaṭe gaḍak /
takadhika thaॐgaṭeṃ / iti dvitīyaṃ khaṇḍam / etacca sahodgrāheṇa punaḥ punarvādayet / jhaka jhakhikhinnakhanakhakhita hreṃ khakhanakhajheṃ khana khariba tuḍi hidihi / kathaॐgak / iti tṛtīyakhaṇḍaṃ pūrvakhaṇḍena
saha vādayet / takadhika takkare ghaṭathathaॐgakka thaॐgakkaṭeṃ / iti chaṇḍaṇaḥ / idamudāharaṇaṃ raṅgavidyādharatāle /
ityavatsakaḥ /
kūṭādibaddhaḥ khaṇḍaḥ syācchaṇḍaṇo vādyamokṣakaḥ

p6.987

iti cchaṇḍaṇaḥ
śuddhakūṭādibhirbaddhaḥ khaṇḍo varnasareṇa vā
abhyastaḥ syāddrute māne tuḍukā dīptanartane
drutādrutataraṃ mānamatra lakṣyeṣu dṛśyate

p6.988

yathā--ṭeṃ daṃdagi tathaॐgaṭeṃdhikataḥ raghaṭe he kathoḥ ṭegedhika taṭathaॐgaḥ gaṇa nagiḥ thaॐgataka dhikathaॐgaṭeṃ / ekatālyāmidamudāharaṇam /
udgrāhadhruvakābhoge yatrānyatamakhaṇḍakam

p6.989

vādanīyaṃ mpare prāhuranye tu tuḍukāṃ jaguḥ
udgrāhadhruvakābhogodgrāhāṇāṃ vādanaṃ kramāt

p6.990

iti tuḍukā
yatra śuddhādibhirbaddhaḥ khaṇḍo varṇasarena vā
viśālaḥ syāddrutalayaḥ paryante tu vilambitaḥ

p6.991

dīptairvarṇaiḥ kvacitkvāpi komalaiścārugumphitaḥ
yatrāsau malapaḥ proktaḥ prāyiko dīptanartane

p6.3

yathā--gaḍdak taddhitthaॐ hathaॐhare ghaṭaiṃ gaṇanagataka dhikaka thauṃ haṭeṃ haiṃ thodagak / takka tahadhika thokathohaka tho

p6.2

haṭṭai ḍiṃ khikharakhikhikherathaṭaiṃ haiṃ thohagak / dihaṃ kaṭadahaṃ kaṭagaḍda gatharikaṭaṃ

p6.3

tharikaṭataka

p6.992

tataka dhidhika tho'thaॐdaṭeṃ / idamudāharaṇaṃ mudritamaṇṭhatāle /
yatrodgrāhaḥ sakṛddvirvā dhruvako'tha sakṛdbhavet
vyāpakākṣaramiśraistaddhithaॐṭeṃdeṃbhirakṣaraiḥ
baddhaṃ nirantarayatiṃ prāhustaṃ malapaṃ pare

p6.993

iti malapam
sodāharaṇalakṣmāṇi vālabodhārthamabhyadhām
lakṣmamātramatho vakṣye vistaratrastamānasaḥ

p6.994

malapāṅgaṃ tu malapenāṅgena malapena ca
iti malapāṅgam
pāṭairmalapapāṭaḥ syādviṣamairmalapopamaḥ

p6.996

iti malapapāṭaḥ
drutaiḥ karatalāghātaiviṃkṛtairyatra vādyate
vādyaṃ vicchidya vicchidya cchedamicchanti taṃ budhāḥ
otāṃ kṛtvā dvirudgrāhaḥ sakṛdvā vyāpakākṣaraiḥ
sapāṭairvihito yatra prānte racitadeṃkṛtiḥ
madhye laye chaṇḍaṇaḥ syādrūpakaṃ tannirūpitam

p6.997

iti rūpakam
nibaddho vādito gītavādyasaṃdhau mato'ntaraḥ

p6.998

ityantaraḥ
antaraṃ vādayitvā cedanibaddhasya vādanam
kriyate'ntarapāṭaḥ syāttadā niḥśaṅkasaṃmataḥ

p6.999

ityantarapāṭaḥ
samuśliṣṭaghanaślakṣṇapāṭavarṇavinirmitaḥ
hastalāghavasaṃpannaḥ khojaḥ saṃjalpito budhaiḥ

p6.1000

iti khojaḥ
kṛtvā khaṇḍaṃ pāṭabaddhaṃ yativadvādanaṃ bhavet
evamāvṛttikaraṇādāhuḥ khaṇḍayatiṃ budhāḥ

p6.1001

iti khaṇḍayatiḥ
khaṇḍacchedasamāyogātkhaṇḍacchedaprabandhayoḥ
chedairvyaktaiḥ samāyuktaṃ khaṇḍacchedaṃ pare jaguḥ

p6.1002

iti khaṇḍacchedaḥ
yasyāṃ viratirante ca tālasya vyāpakākṣaraiḥ
sapāṭairbaddhakhaṇḍā yā sā''khyātā'vayatirbudhaiḥ

p6.1003

ityavayatiḥ
pāṭasya khaṇḍanādvādya khaṇḍapāṭo'bhidhīyate
iti khaṇḍapāṭaḥ
khaṇḍaḥ syātkhaṇḍamadhye'pi khaṇḍaśo vādane sati

p6.1004

iti khaṇḍakaḥ
śrotogatākhyayā yatyā khaṇḍaḍullo'bhidhīyate
iti khaṇḍahullaḥ
gītanṛttasamo māne prabandhaḥ procyate samaḥ

p6.1005

iti samaḥ
niṣpannaḥ kevalaiḥ pāṭaiḥ pāṭa ityabhidhīyate
iti pāṭaḥ
dhruvako bhūrivādyeṣu syādāvṛtto'ntare'ntare

p6.1006

iti dhruvakaḥ
aṅgamaṅgīkṛtaṃ sāndrairapāṭairvyāpakākṣaraiḥ
ityaṅgam
dvirudgrāho dhruvābhoga dhruvākhyaḥ kramaśastataḥ
yatrāṅgarūpakaṃ prāha tattejonvayadīpakam

p6.1007

ityaṅgarūpakam
tālaścatuḥṣaṣṭikalo yugme mārge ca dakṣiṇe
iti tālaḥ
vitālastvādimadhyāntavikṛtastāla iṣyate

p6.1008

iti vitālaḥ
hastena vitatāṅguṣṭhaviralāṅgulinā kramāt
patākena hatairjātaiḥ pāṭaiḥ syātkhalakābhidhaḥ

p6.1009

iti khalakaḥ
samudāyo nijaiḥ pāpaiḥ samastātodyavādanāt
iti samudāyaḥ
pāṭānāṃ pṛthaguktānāṃ miśraṇājjoḍaṇī matā

p6.1010

iti joḍaṇī
uḍavaḥ salayāttālāddvitālācca layojjhitāt
ityuḍavaḥ
talapāṭastu malaponmiśrapāṭaprabandhajaḥ

p6.1011

iti talapāṭaḥ
nijairyā taddhithaॐṭebhirvyāpakairakṣaraistathā

p6.1012

pāṭairvā racitā kiṃcidvilambitalayāśrayā
dekārālaṃkṛtādyantā vadantyuṭṭavaṇīmamūm

p6.1013

ityuṭṭavaṇī
vādyaikadeśaṃ vargāntamayaṃ vādyādimadhyayoḥ
vādayellaghuhastatvādyaṃ tamākhyāti tuṇḍakam

p6.1014

iti tuṇḍakaḥ
pāṭaireva yatiḥ sāndraiḥ prāñjalairaṅgapāṭakaḥ
ityaṅgapāṭakaḥ
khaṇḍaḥ syātpṛthagātodyavādyaiḥ paisārasaṃjñakaḥ

p6.1015

iti paisāraḥ
pradarśanārthamityuktāḥ prabandhāḥ katicinmayā
anyānapi pathā'nena vidāṃkurvantu tadvidaḥ

p6.1016

pāṭabhedāśca vādyāni prabandhā vādyasaṃśrayāḥ
yathāyogaṃ mardalādisarvavādyeṣvime matāḥ

p6.1017

iti vādyaprabandhalakṣaṇam
nirdoṣabījavṛkṣotthaḥ piṇḍe'rdhāṅgulasaṃmitaḥ
ekaviṃśatyaṅgulaḥ syāddairghye vāme mukhe punaḥ

p6.1018

caturdaśāṅgulāni syurdakṣiṇe tu trayodaśa
mānaṃ yasya manāṅmadhyaḥ pṛthurekāṅgulādhike

p6.1019

vaktrābhyāṃ carmaṇī vṛtte ghane ye prāntayostayoḥ
catvāriṃśatpṛthagrandhrāṇyaṅgulāntaravanti ca

p6.1020

vadhre tadrandhravinyaste sīvanaprakriyāvati
protordhvādhaḥsthitā dṛṣṭodarapṛṣṭhā ca vignikā

p6.1021

kriyate veṣṭyate madhye tribhirbandhairdṛḍhaṃ tathā
kāryo gomūtrikābandhastatra vadhradvayena ca

p6.1022

tathā yathā pinaddhāsye bhavetāṃ carmaṇī dṛḍhe
kuṇḍalyoḥ prāntayorvāmakuṇḍalyāṃ saṃniveśya ca

p6.1023

kacchāṃ kṣiptvā dakṣiṇasyāṃ kṛṣṭvā dviguṇatāṃ nayet
sāñcaladvitayāṃ paṭṭamayīmaṣṭāṅgulāyatām

p6.1024

yadvā'nyavastrajāṃ śobhānugāṃ nyasyetkaṭītaṭe
nigadanti mṛdaṅgaṃ taṃ mardalaṃ murajaṃ tathā

p6.1025

proktaṃ mṛdaṅgaśabdena muninā puṣkaratrayam
atyantāvyavahāryatvānniḥśaṅko na tanoti tat

p6.1026

bhūrimiśreṇa bhaktena cikkaṇenātimardanāt
piṇḍikāṃ pūrikākārāṃ vāmavaktre niveśayet

p6.1027

bohaṇākhyena tenā''syaṃ limpedalpena dakṣiṇam
evaṃ jaladharadhvānagambhīro bhavati dhvaniḥ

p6.1028

niḥśaṅkenātra ca proktā devatā nandikeśvaraḥ
raktacandanajo yadvā khādiro'nyairayaṃ mataḥ

p6.1029

triṃśadaṅguladairghyaśca piṇḍe tvaṅgulasaṃmitaḥ
etasya vāmaṃ vadanaṃ dvādaśāṅgulasaṃmitam

p6.1030

dakṣiṇaṃ tu mitaṃ sārdhairekādaśabhiraṅgulaiḥ
pāṭāśca taddhithoṭeṃheṃnaṃdemityatra kīrtitāḥ

p6.1031

taṭahā dadhalāśceti pāṭānanyatra manvate
iha syuḥ paṭahoktāśca varṇāḥ ṣoḍaśa kādayaḥ

p6.1032

adhikānbhajhamānvarṇānvarṇayantyapare tviha
teṣu taddhyādayaḥ sapta kevalāḥ śuddhasaṃjñakāḥ

p6.1033

sasvarairasvarairyuktairayuktairvā kakhādibhiḥ
vyāpakākhyaiḥ ṣoḍaśabhirmiśrāste kūṭasaṃjñakāḥ
kūṭamiśrāstu te śuddhā budhaiḥ khaṇḍābhidhā matāḥ

p6.1034

chandasā bhūrihṛdyena sphūrtimūrtirudāradhīḥ

p6.1035

kaviḥ kavayati ślokaṃ śravaṇotsavadaiḥ padaiḥ
yathā tathā kvacittāle varṇāllam̐ yamanoharān

p6.1036

vidhāya vādako vādyaprabandhānbaddhumarhati
emaṃ kavitakārākhyaṃ vādakaṃ bruvate manāḥ

p6.1037

iti mardalalakṣaṇam
caturvidho mārdaliko vādiko mukharī tathā
tataḥ pratimukharyākhyasturyo gītānugo mataḥ

p6.1038

vādiko vādakartā syādvādaḥ pakṣaparigrahaḥ
svapakṣasādhanaṃ tadvatparapakṣasya dūṣaṇam

p6.1039

ye'nye jalpavitaṇḍādyā vādabhedāḥ salakṣaṇāḥ
na tānbravīmyahaṃ granthaprapañcabhayabhaṅguraḥ
vāde ca vādanaṃ kāryaṃ prathamaṃ trāṭanābhidham

p6.1040

mardale tālarahite vohaṇena vinā dhvaniḥ
yo dehaḍaḍagityādi kṛto'sau trāṭanaṃ matam

p6.1041

voḍavāḍaṃ ghanaravaṃ hastāvatyarthamācaret
muktaśabdātmakaṃ rehadaḍādapramukhaṃ tataḥ
udhāra sthāpanaṃ paścādvādayettadathocyate

p6.1042

mukhayorbohaṇaṃ dattvā vādayedvāmamānanam
gaḍdagnemiti vaktraṃ tu gaḍdagnāmiti dakṣiṇam

p6.1043

tato madhyalaye tāle dvitīye mukhayordvayoḥ
kuryānnādasamāyogmathoccoccaṃ dalatrayam

p6.1044

pṛthagvilambite madhye drute caiva laye kramāt
tathaikadvitrithaॐkāraracitaṃ grahamokṣabhāk

p6.1045

ālaptivacca tristhānaśuddhaṃ hastadvayena yat
madhuraṃ vādyate tajjñaiḥsthāpanaṃ tadudāhṛtam

p6.1046

tatasthaॐkārabahulagrahamokṣo'ntaro bhavet
caturasratryasramiśrakhaṇḍeṣvekena kenacit

p6.1047

tālena ṭākaṇīvādau kartavyau tadanantaram
tayorekasaro joḍā ceti bhedadvayaṃ matam

p6.1048

kṛtvā śramasya vahanīṃ yastāle'ṣṭakalādike
vādyakhaṇḍastālakalāprastārānugataḥ kṛtaḥ
akhaṇḍitaṣṭākiṇī saikasaratvaṃ sakṛtkṛteḥ

p6.1049

ekadvitricaturvāraṃ śuddhābhyasanato bhavet
iha śramavahanyākhyaḥ prakāro vādane yathā

p6.1050

taddhitoṭeṃ tatadhidhi thaॐ thaॐ ṭeṃ ṭeṃ tatatadhi dhidhi thaॐ thaॐ thaॐ ṭeṃ ṭeṃ ṭeṃ / tatatata dhi dhi dhi dhi tho tho tho tho ṭe ṭe ṭe ṭe / iti śramavahanīṃ kṛtvaikasaraṭākiṇī yathā / takadhikaṭa / takadhikaṭa / dhikaṭataka takadhikaṭa takatakadhikaṭa dhikaṭakatadhikaṭa /
ityaṣṭau vādyakhaṇḍasya khaṇḍā aṣṭāsu kalāsu / saiva dvivāraṃ joḍā /
ṭākaṇīvatsamastaṃ prākkhaṇḍaṃ kṛtvā tataḥ param

p6.1051

khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ dvirdvivāraṃ vādyate vādyasaṃjñake
tatraikasarajoḍātvaṃ ṭākiṇīvadudāhṛtam

p6.2

yathā--daṃdaṃ / ṭiri / ṭiṭṭikaḍda / kaḍadagajhe

p6.1052

/ tharikathari / ṭagaṇa-
gaṇadhari / gaṇagaṇadhari / dathari gaḍadaga / datharigaḍadaga / datharigaḍadaga / dathari datharitargaḍdaktharikkaṭatattak / iti ṣoḍaśakale tāle ṣoḍaśakalāsu ṣoḍaśakhaṇḍakaṃ vādyaṃ kṛtvā tānṣoḍaśa khaṇḍāndvirdviḥ kuryāt
ityekasaravādaḥ
takāreṇa ca sarveṣāmeteṣāṃ tyāga iṣyate
kuryāttato digidigiṃ tāṭavādādikaṃ tathā

p6.1053

varṇā digidigītyete proktā digidige budhaiḥ
yaḥ khaṇḍo'tidrute māne tāṭavādaḥ sa kathyate

p6.1054

anye'pi vādavidhayo'bhyūhyantāmadhvanā'munā
iti vādaprakārāṇāṃ samyaktve vijayo bhavet

p6.1055

iti vādakaḥ
kartā vādyaprabandhānāṃ nṛttaśikṣāvicakṣaṇaḥ
gītavādananiṣṇātaḥ surekho'ntarmukhaśca yaḥ

p6.1056

ardhāṅgamiva nartakyā vādayedraṅgabhūmigaḥ
vādakaiḥ prekṣitamukho vādanārthaṃ mukharyasau

p6.1057

iti mukharī
kiṃciddhīno mukhariṇaḥ proktaḥ pratimukharyasau

p6.1058

iti pratimukharī
śuddhasālagagītānāṃ varṇānkaṭhinakomalān
samāṃśca viṣamānnādaṃ mandraṃ madhyaṃ ca tārakam

p6.1059

prauḍhaṃ vā madhuraṃ samyaganugacchati vādanāt
pūrvabhāge tathā''bhoge jakkāpraharaṇe kramāt

p6.1060

kuryādvaikalpike yadvā samagraṃ gītamāśrite
samutthite vā''nulomyādvailomyādvobhayena vā

p6.1061

niḥsāro sālage gīte yastaṃ gītānugaṃ viduḥ
kramāttakārathaॐkārau sa kuryādgrahamokṣayoḥ

p6.1062

iti gītānugaḥ
iti caturvidhamārdalikalakṣaṇam
varṇavyaktiḥ surekhatvamanuyāyapravīṇatā
madhuroddhatavādyeṣu vijñatā hastalāghavam

p6.1063

avadhānaṃ śramajayo mukhavādyeṣu pāṭavam
raktirāvarjikasyānuvṛttirbahulatā tathā

p6.1064

yatitālalayajñatvaṃ gītānugamanaṃ tathā
guṇā mārdalikasyaite doṣaḥ syāttadviparyayaḥ

p6.1065

iti mārdalikaguṇadoṣāḥ
tadvṛndaṃ dvitricaturaistajjñairmardaladhāribhiḥ
prādhānyena vidhātavyaṃ tairmukharyanuvartanam

p6.1066

yā hastasaṃmitā dairghye'ṣṭāviṃśatyaṅgulā punaḥ
paridhāvaṅgulamitā piṇḍe saptāṅgule mukhe

p6.1067

maṇḍalyau vaktrayorvallīmadhyāvekādaśāṅgule
sapādāṅgulakasthaulye uddalīkṛtabandhane

p6.1068

vadanābhyāṃ saha syātāṃ kuryādrandhrāṇi ṣaṭtayoḥ
baddharajjuniveśārthaṃ purobhāge'rgalātrayam

p6.1069

kalaśākalitadvyantaṃ paścādbhāge'rgalādvayam
bandhasūtrāntare madhye bhavedudarapaṭṭikā

p6.1070

aṅgulatrayavistārā ślakṣṇā hṛdayahāriṇī
dvātriṃśattantusaṃjātarajjvā pakṣadvayaṃ dṛḍham

p6.1071

baddhvā tatrotkakṣakau ca vidhāya skandhapaṭṭikām
tayordviguṇatāṃ nyasyedaṅgulārdhārdhasaṃmitam

p6.1072

chidraṃ yasyāścaturthāṃśe nādodbodhavidhāyakam
huḍukkā sā budhaiḥ proktā tasyāśca skandhapaṭṭikām

p6.1073

nyasya skandhe dakṣṇena pāṇinā vādanaṃ bhavet
udare paṭṭikā yoktā tasyāṃ vāmaṃ niveśayet

p6.1074

devatā mātaraḥ sapta śārṅgadevena kīrtitāḥ
kurvīta pāṭahānvarṇāniha deṃkāravarjitān

p6.1075

atrānyairadhikāvuktau majheṃkārau manīṣibhiḥ
lakṣajñāstvāvajaṃ prāhurimāṃ skandhāvajaṃ tathā

p6.1076

iti huḍukkālakṣaṇam
bījavṛkṣodbhavā piṇḍe'ṅgulaturyāṃśasaṃmitā
ekaviṃśatyaṅgulā syāddairghye hastamitā'thavā

p6.1077

paridhau dadhate mānaṃ yā catvāriṃśadaṅgulam
caturdaśāṅgule vaktre keṣāṃciddvādaśāṅgule

p6.1078

maṇḍalyu lohaje sūtraveṣṭite carmabandhane
paridhau saṃmite te ca dvācatvāriṃśatā'ṅgulaiḥ

p6.1079

tisrastisrastathā tantrīrmukhayorvalayadvayam
dadhate kevalaṃ vyāptaṃ caturdaśabhiranvitam

p6.1080

randhraisteṣvekāntareṣu vignikāstāvatīḥ kṣipet
dvābhyāṃ dvābhyāṃ vignikābhyāṃ bandho matsyākṛtirbhavet

p6.1081

yasyāstāṃ karaṭāmāhuḥ prāntayoḥ prāntabaddhayā
kacchayā skandhadeśe tāṃ kaṭyāṃ vā vādane vahet

p6.1082

carcikā devatā cāsyāṃ pāṭāstu karaṭetyamī

p6.1083

vādanaṃ kuḍupābhyāṃ tu śārṅgadevena kīrtitam
tirikitirikirīti prāyaḥ pāṭadvayaṃ matam

p6.1084

iti karaṭālakṣaṇam
dhanaḥ ślakṣṇaḥ supakvaśca stokavakro mahodaraḥ
pāṇibhyāṃ vādyate tajjñaiścarmanaddhānano ghaṭaḥ
kathitāḥ pāṭavarṇā ye mardale te ghaṭe matāḥ

p6.1085

huḍukkayaiva ghaḍaso vyākhyātaḥ kiṃtu maṇḍalī

p6.1086

dakṣiṇasyoddalībaddhā vāmā rajjvā niyantritā
audaryāṃ paṭṭikāyāṃ ca vāmo'tra na niveśyate

p6.1087

gaॐkārabahulaṃ cāmuṃ vādayediti tadvidaḥ
aṅguṣṭhamadhyamāṅgulyau madanāktāgrabhāgataḥ

p6.1088

dakṣiṇena kareṇā''sye gharṣaṇādgaॐkṛtirbhavet
ghāto'ṅgulībhirvāmasya vāmāṅguṣṭhena pīḍanam

p6.1089

iti ghaḍasalakṣaṇam
syāddhastadairghyaḥ paridhau sanavatriṃśadaṅgulaḥ
dvādaśāṅgulake vaktre vallīvalayasaṃyute

p6.1090

yo dhatte sapta saptāpi randhrāṇi valayadvaye
tathā kavalayostābhyāṃ tuṇḍe valayasaṃyute

p6.1091

pidhāya gāḍhaṃ badhyete randhravinyastadorakaiḥ
yasyāsau ḍhavasaḥ proktaḥ śārṅgadevena sūriṇā

p6.1092

skandhe nikṣipya kacchāntaṃ vāmahastena vādayet
vāmāsye dakṣiṇasthena kuḍupena tu dakṣiṇe
ḍheṃkārapāṭavasate rūḍho'yaṃ ḍhavaso jane

p6.1093

iti ḍhavasalakṣaṇam
vyākhyātā ḍhavasenaiva ḍhakkā kiṃtu mukhadvayam
trayodaśāṅgulaṃ tasyā dhṛtvā tāṃ vāmapāṇinā

p6.1094

tajjño dakṣiṇahastasthakoṇaghātena vādayet
ḍheṃkāraḥ pāṭavarṇāḥ syurniśaṅkeneti kīrtitam

p6.1095

iti ḍhakkālakṣaṇam
huḍukkaivārgalāhīnā kuḍukkā kiṃtu vādanam
asyāḥ kareṇa koṇena kṣetrapālastu devatā

p6.1096

iti kuḍukkālakṣaṇam
bījadārumayī saptāṅgulagarbhamukhadvayā
ekaviṃśatyaṅgulā ca yasyā dairghye samākṛtiḥ

p6.1097

saṃhatāgnitrayākāratryaṅgulasthūlatāyute
vṛtte navāṅgule garbhe valaye vallinirmite

p6.1098

saptasaptacchidrayute yasyāḥ syātāṃ mukhadvaye
kavalābhyāṃ pinahyete mukhe ca valayānvite

p6.1099

sarandhre kavale randhranyastatantrīsuyantrite
kuḍuvā sā huḍukkoktavarṇātkreṃkārabhūyasī

p6.1100

koṇābhyāṃ madanāktābhyāṃ vādyate tyaktajheṃkṛtiḥ

p6.1101

iti kuḍuvālakṣaṇam
aṣṭādaśāṅgulā dairghye dṛḍhā ruñjā samākṛtiḥ
ekādaśāṅgule tasyā vadane kuṇḍalīyute

p6.1102

tadvadye carmaṇā vāmavaktrāntaḥkuṇḍalīdvayam
tatraikā vaktramātrā syādaparā caturaṅgulā

p6.1103

kuṇḍalyorantarāle syājjālikā snāyunirmitā
saikacchidraṃ vāmavaktraṃ sūtratattvañcanīyutam

p6.1104

pūrvavadvignikāḥ kāryā vaktrayoḥ sapta sapta ca
pādonahastamātrāṃ ca nāgapāśavatīṃ dṛḍhām

p6.1105

kacchāṃ skandhe niveśyāsyā vādanaṃ veditaṃ budhaiḥ
ruṃkārajananādruñjā sā bhavedbhṛṅgidaivatā

p6.1106

mataṅgoktāstvime varṇāḥ karagā dhaṭanāḥ khahau
vignikā vādyaśāstre'sminkarkarāḥ parikīrtitāḥ

p6.1107

iti ruñjālakṣaṇam
vitastimātradairghyaḥ syādaṣṭāṅgulamukhadvayaḥ
yogasya maṇḍalīyukte mukhe baddhe ca carmaṇā

p6.1108

trivalīvatkṣāmamadhyo nibaddhaḥ sūtradorakaiḥ
madhye ca gāḍhatāṃ nīte rañcanyau vādanāya ca

p6.1109

bhavetāṃ prāntasaṃlagnasamyaṅmadanagolakaiḥ
asau ḍamaruko madhye dhṛtvā hastadvayena ca

p6.1110

ḍaghavarṇo vādanīyaḥ prokto niḥśaṅkasūriṇā
anyaiḥ kakharaṭā varṇāḥ proktā ḍamaruka'dhikāḥ

p6.1111

iti ḍamarukalakṣaṇam
vitastimātraṃ dairghyaṃ syānmadhyaḥ kiṃcitkṛśo bhavet
mukhe tvaṣṭāṅgulaiḥ piṇḍo'rdhāṅgulastantrikādvayam

p6.1112

mukhe mukhe śaṅkavaśca catvārastāmranirmitāḥ
teṣāmadho'dhāvūrdhvaṃ dvau tantrībandhanasiddhaye

p6.1113

tantryostṛṇaśalākāṃ ca nidadhyād dhvanipuṣṭaye
anyallakṣma huḍukkāvadyasyāḥ pāṭākṣarāṇyapi

p6.1114

syāddaśāṅguladairghyeṇa kuḍupena tu vādanam
niḥśaṅkaśārṅgadevena ḍakkā sā parikīrtitā

p6.1115

anye'syā vādanaṃ prāhuḥ kareṇa kuḍupena ca
hastaghātena ḍaṃkāro vādane kuḍupena tu

p6.1116

ghaṭastato ḍagiśceti mukhānpāṭānvadantyamī
nagau khakaraṭā varṇā mukhyāḥ proktāḥ parairiha

p6.1117

asyāṃ ca sūrayaḥ prāhurdevatāṃ vindhyavāsinīm
aṅgulonā madhyamā sā dvyaṅgulonā kanīyasī

p6.1118

iti ḍakkālakṣaṇam
ḍakkaiva maṇḍiḍakkā syātkiṃ tvasyāḥ ṣoḍaśāṅgulam
dairghyamaṣṭāṅgulau garbhau syātāṃ vadanayordvayoḥ

p6.1119

ṣoḍaśāṅgulako madhyaparidhirnātra cārgalā
na ca kacchotkakṣakastu madhye syādañcanīdvayam

p6.1120

utkakṣaṃ cāñcanīdvaṃdvaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulitrayāt
dhṛtvā saṃpīḍya tarjanyā maṇḍalīprāntamānanam

p6.1121

asyā dakṣiṇajānusthaṃ hanyāddakṣiṇapāṇinā
utkakṣaṃ maṇibandhordhvaṃ yadvā'nyasyāñcanīdvayam

p6.1122

kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhaiḥ saṃyujyā''pīḍya maṇḍalīm
tarjanyā madhyayā vā'tha hastenānyena vādayet

p6.1123

vadanti vādanaṃ tasyāḥ kareṇa kuḍupena vā
caryāgāne ca pūjāyāṃ śakteḥ sā viniyujyate

p6.1124

iti maṇḍiḍakkālakṣaṇam
kāṃsyādgośṛṅgato dantridantādvā ḍaddulī bhavet
dairghye pañcāṅgulā vaktre tasyāśca caturaṅgule

p6.1125

meṣapāryuddalībaddhe svasvacakrasamanvite
cakre ca kāṃsyaje tāmramaye vā lohaje pṛthak

p6.1126

pañcarandhre tathoddalyau randhravinyastadorakaiḥ
sautrairgāḍhaṃ nibadhyete madhye sūtreṇa veṣṭitam

p6.1127

nātiślathaṃ nātigāḍhaṃ madhyaṃ sūtre tvanāmikām
nidhāya madhyatarjanyau vivṛte cakrasaṃyute

p6.1128

kṛtvā'ṅguṣṭhaṃ tvanyacakre nyasyātha madanāñcitām
vidhāyāñcanikāmekāṃ tāṃ duṃdumiti vādayet

p6.1129

tuṃtumityapare prāhuḥ pāṭā mardalasaṃbhavāḥ
yathāsaṃbhavametasyāṃ śārṅgadevena kīrtitāḥ

p6.1130

iti ḍakkulīlakṣaṇam
ṣaḍviṃśatyaṅgulā dairghye paridhau triṃśadaṅgulā
samakāyā sellukā syādbījakāṣṭhena nirmitā

p6.1131

daśāṅgule mukhe tasyāḥ maraistvekādaśāṅgule
ukte na bandhanoddalyau tābhyāmekāṅgulādhike

p6.1132

vallījaṃ tarjanīsthaulyaṃ mukhayorvalayadvayam
sarandhraṣaṭkaṃ randhrastharajjubhirgāḍhayantritam

p6.1133

ekāṅgulādhikaṃ tacca vaktrābhyāṃ vadanaṃ punaḥ
tantrikāgarbhitaṃ vāmaṃ vāmahastena vādayet

p6.1134

mukhaṃ dakṣiṇapāṇisthakuḍupena tu dakṣiṇam
mukhe vāme tu jheṃkāro dhiṃkāro dakṣiṇe mukhe

p6.1135

iti sellukālakṣaṇam
palaiḥ syātpañcaviṃśatyā dairghye tu dvādaśāṅgulā

p6.1136

aṣṭādaśāṅgulamitā paridhau samavigrahā
sasūtrakaṭakaṃ randhradvayaṃ kaṇṭhe ca bibhratī

p6.1137

carmaṇā''naddhavadanā jhallarī parikīrtitā
vāmahastadhṛtā sā ca vādyā dakṣiṇapāṇinā

p6.1138

iti jhallarīlakṣaṇam
syāttadardhapalo bhāṇaḥ paridhau dvādaśāṅgulaḥ
anyattu jhallarīlakṣma tasya śrīśārṅgiṇoditam

p6.1139

iti bhāṇalakṣaṇam
saptāṅgulamukhadvaṃdvāttrivalī hastadairghyabhāk
muṣṭigrāhyaśca madhyo'syā vadane kavalāvṛte

p6.1140

kavale lohamaṇḍalyau saptarandhre pṛthakpṛthak
randhranyastairguṇairbaddho madhye gāḍhaṃ ca veṣṭanam

p6.1141

sūtrarajjvā hastamātrā kacchā skandhāvalambinī
vādanaṃ karayugmeṇa śārṅgadevena kīrtitam

p6.1142

tadāṃdaॐdeti varṇāḥ syustripurā cātra devatā
ekādaśāṅgulamukhī viṃśatyaṅguladairghyabhāk

p6.1143

mukhārdhamānamadhyā'sau madhye cāñcanikāyutā
tadardhavarṇasaṃyuktā trikulyā cocyate budhaiḥ

p6.1144

iti trivalīlakṣaṇam
āmradrumasamudbhūto mahāgātro mahādhvaniḥ
kāṃsyabhājanasaṃbhāragarbho valayavarjitaḥ

p6.1145

carmanaddhānano baddho vadhrairgāḍhaṃ samantataḥ
dṛḍhavarṇena koṇena vādyaḥ prāṇena dundubhiḥ

p6.1146

meghanirghoṣagambhīraghaॐkārasyātra mukhyatā
maṅgale vijaye caiva bādyate devatālaye

p6.1147

iti dundubhilakṣaṇam
vitastitrayadairghyā syādbherī tāmreṇa nirmitā

p6.1148

caturviṃśatyaṅgule ca vadane valayānvite
tasyāḥ savalaye carmacchanne chidrasamanvite

p6.1449

rajjvā niyantrite gāḍhaṃ madhye sūtreṇa bandhanam
dakṣiṇasthena koṇena vāmahastena tāḍanāt

p6.1150

udbhaṭo bhavati dhvāno gambhīro'ribhayaṃkaraḥ
takāraḥ pāṭavarṇo'syāṃ mukhyo niḥśaṅkakīrtitaḥ

p6.1151

iti bherīlakṣaṇam
kāṃsyajastāmrajo lauho vottamo madhyamo'dhamaḥ
ekavaktro mahānvaktre svalpo'dho'rdhayavākṛtiḥ

p6.1152

bhṛtagarbhaḥ kāṃsyapātrabhārairmahiṣacarmaṇā
channānano baddhacarmā tadrandhranyastavadhrakaiḥ

p6.1153

kṣipto'dho vadhravalaye niveśyā''vartitairmuhuḥ
dviṣadvitrāsajanano niḥsāṇaḥ śārṅgiṇoditaḥ

p6.1154

cārmaṇenāsya koṇena sadvitīyasya vādanam
dṛḍhaśabdena bhīrūṇāṃ bhinatti hṛdayānyayam
syādasmādyuddhavīrāṇāṃ romāñcopacitaṃ vapuḥ

p6.1155

iti niḥsāṇalakṣaṇam
niḥsāṇavattambakī syāttato'lpā gātranādayoḥ

p6.1156

iti tambakīlakṣaṇam
uktau prakṛtidārūṇāmanuktau vā vikalpataḥ
jñeyo dāravavādyānāṃ khadiro raktacandanaḥ

p6.1157

sarveṣu syuryathāyogaṃ pāṭāḥ pāṭahamārdalāḥ

p6.1158

nīrasocchritabhūjātājjīrṇādvātāhatāttaroḥ

p6.1159

nirbhidyotsārite garbhe śeṣādvādyāni kārayet
pūrvaprarohe chinne'nyo yaḥ prarohaḥ prarohati

p6.1160

tadudbhavadrumodbhūtaṃ vādyaṃ sarvaṃ praśasyate
garbhasyotsāraṇaṃ tvetadveṇoranyatra pādape

p6.1161

tarūṇāṃ jātayastisraḥ pittalā vātalā tathā
śleṣmalā ceti tatra syātpittalā nīrasakṣitau

p6.1162

atyalparasabhūjātā vātalā śleṣmalā punaḥ
jalāśayasamīpastharasasaṃplutabhūmijā

p6.1163

pittalā'tyuttamā jātirvātalā tvadhamā bhavet
śleṣmalā varjyate śuṣke vṛkṣe'pi cchedanātpurā

p6.1164

iti kāṣṭhalakṣaṇamkomalatvaṃ vraṇagranthibhedāndāruṣu varjayet

p6.1165

iti kāṣṭhadoṣāḥ
ṣāṇmāsikasya vatsasya carma syātpuṭabandhane
anye dvivatsarasyā''hustanna lakṣyeṣu dṛśyate

p6.1166

vṛddhasya vṛṣabhasyāsya carmaṇā vadhrakalpanā
kundenduhimasaṃkāśamāmrapallavasaṃnibham

p6.1167

snāyumāṃsavihīnaṃ ca carma gosaṃbhavaṃ ca yat
śītodake niśāmekāṃ vāsayitvā samuddhṛtam
vādyāvanahanārthaṃ tadgrāhyaṃ śrīśārṅgiṇoditam

p6.1168

iti carmaguṇāḥ
medoduṣṭaṃ jarākrāntaṃ klinnaṃ kākamukhāhatam
agnidhūmahataṃ jīrṇaṃ na vādye carma karmakṛt

p6.1169

iti carmadoṣāḥ
guṇairbhūritarodārairyasya naddhaṃ jagattrayam
avanaddhamidaṃ tena śārṅgidevena kīrtitam

p6.1170

atha ghavavādyam
kāṃsyaje ghanavādye syātkāṃsyamagnau suśodhitam

p6.1171

kāṃsyajo vartulastālaḥ sapādadvyaṅgulānanaḥ
madhye'syāṅgulavistāro nimno randhraṃ ca nimnagam

p6.1172

pādonaguñjāmātraṃ syātpiṇḍastu yavamātrakaḥ
sārdhāṅgulaḥ syādutsedhaḥ samā ślakṣṇaśubhā''kṛtiḥ

p6.1173

kāryā tathā yathā nādo bhavecchrutimanoharaḥ
netravastrāṃñcalāgrāṇi rajjūkṛtya niveśayet

p6.1174

randhre'grāṇāmnanirgatyai granthiṃ ca racayeddṛḍham
īdṛktālayugaṃ kṛtvā tālamekamathāñcalaiḥ

p6.1175

āveṣṭya tarjanīṃ vāmāmaṅguṣṭhena ca veṣṭanam
ākramya talamadhyasthaṃ dhṛtvā tiryaṅmukhīkṛtam

p6.1176

śeṣāṅgulīḥ prasāryordhvāddakṣiṇena tu pāṇinā
tālamanyatarasyāntalambamānācalāvalim

p6.1177

tarjanyaṅguṣṭhayoragrabhāgatastiryagānanam
dhṛtvā tasyāgrabhāgeṇa madhyamanyasya tāḍayet

p6.1178

alpanādo bhavecchaktirbhūrinādaḥ śivo bhavet
śive snigdhe ghano nādaḥ śaktau syāttadviparyayaḥ

p6.1179

vāmena dhārayecchaktiṃ śivaṃ dakṣiṇapāṇinā
aśvamedhaphalaṃ caiva prāpnuyāddoṣamanyathā

p6.1180

devatā tumbaruryugme śaktiḥ śaktau śive śivaḥ
drutādisiddhyai tannādadhṛtirūrdhvāṅgulīkṛtā

p6.1181

kalpanetyucyate kāryamasya syāttāladhāraṇam
niḥśaṅkaśārṅgadevena pāṭāḥ sarve'tra kīrtitāḥ

p6.1182

iti tālalakṣaṇam
nalinīdalasaṃkāśau kāṃsyatālau samākṛtī
trayodaśāṅgulau vaktre kāṃsyaje dvyaṅgulau tale

p6.1183

madhye'ṅgulamitau nimnau tayoranyattu tālavat

p6.1184

pāṭā jhanakaṭā mukhyāḥ santi pāṭāntarāṇyapi
nārado devatā cātretyuktaṃ soḍhalasūnunā

p6.1185

iti kāṃsyatālalakṣaṇam
ardhāṅgulamitā piṇḍe ghaṇṭā kāṃsyamayī bhavet
ucchrāye'ṣṭāṅgulā vaktre viśālā mūlato'lpikā

p6.1186

sā ca prāsādasaṃbaddhā śalākākāradhāriṇī
mūle daṇḍaṃ triśṛṅgāgraṃ dadhatī mūlasaṃyutā

p6.1187

ṣaḍaṅgulāyataṃ sārdhāṅgulapiṇḍaṃ ca lambitam
lohajaṃ lālakaṃ garbhe dadhānāṃ tāmadhomukhīm

p6.1188

daṇḍe dhṛtvā ṭaṇatkārabahulaṃ vādayetsudhīḥ
sā sarvadevatā tajjñairvādyate devatārcane

p6.1189

iti ghaṇṭālakṣaṇam
taikṣṇagolakagarbhāḥ syuḥ kāṃsyodbhavapuṭadvayāḥ

p6.1190

saghanāḥ sūkṣmajātīyabadarībījasaṃmitāḥ
śiraḥsuṣiravinyastarajjavaḥ kṣudraghaṇṭikāḥ

p6.1191

tāśca ghargharikā loke bhāṣyante ghargharāstathā
tābhirghargharabhedānāṃ kṛtiḥ parāṇi nartane

p6.1192

iti kṣudraghaṇṭikālakṣaṇam
kāṃsyajā hastamātrā syātpiṇḍe tvardhāṅgulā ghanā

p6.1193

jayaghaṇṭā samā ślakṣṇā vṛttā prānte dvirandhrabhāk
dhṛtvā tadrandhravinyastarajjau tāṃ vāmapāṇinā

p6.1193

dakṣiṇo dakṣiṇasthena dṛḍhakoṇena vādayet
ḍeṃkārabahulāḥ pāṭāḥ sarve'syāḥ śārṅgiṇoditāḥ

p6.1194

iti jayaghaṇṭālakṣaṇam
khādiraṃ ghanaveṇūtthaṃ yadvā kamrācatuṣṭayam

p6.1195

ślakṣṇadvayṅgulavistāraṃ dvādaśāṅguladairghyakam
madhye piṇḍo yathāśobhaṃ kiṃcinnyūnastato'ntayoḥ

p6.1196

yasya tatkamrikāvādyaṃ tatra dve dve tu kamrike
ekaikahastanyaste ye tayorekaikakamrikām

p6.1197

madhyamāṅguṣṭhayormūle dhṛtvā prānte tayoḥ punaḥ
aparāmaparāṃ dhṛtvā śithilāṃ vādayeddhiyā

p6.1198

kampena maṇibandhasya kamrikāvādanaṃ matam
pāṭāḥ kiṭakiṭāmukhyāstatra pāṭāntarāṇyapi

p6.1199

kamrāṇāmantaraṃ kṛtvā'nāmayā dakṣiṇasthayā
talaghātāṅguṣṭhaghṛṣṭī vāmasyetyapare jaguḥ

p6.1200

iti kamrālakṣaṇam
sarpākṛtiratho nimnā kāṃsyajā lohajā'thavā
śuktistryaṅgulavistārā sārdhahastadvayā matā

p6.1201

tiryagrekhārājitā ca mṛgaśṛṅgopamena sā
ṛjuṇā lohakoṇena saroṣeṇa vigharṣaṇāt

p6.1202

vādyate kirikiṭṭeti pāṭhā yakṣāstu devatāḥ
yatimātrāvabodhe'tretyuktaṃ niḥśaṅkasūriṇā
kirikiṭṭakamityuktaṃ talloke rudravallabham

p6.1203

iti śuktivādyam
śrīparṇīdārujaḥ paṭṭaścaturasrāyato bhavet

p6.1204

dvātriṃśadaṅgulo dairghye'nyairuktastriṃśadaṅgulaḥ
vistāre hastamātraḥ syādūrdhvādhaḥsthitayordvayoḥ

p6.1205

lohamayyoḥ sarikayostrivṛdrajjūpamāyujoḥ
kṣiptābhistādṛśakṣudravalayāvilibhiryutaḥ

p6.1206

vakṣogre jānunormadhye yadvā saṃdhārya vādyate
ayaṃ ca karaśākhāgrai rālālipto vighṛṣyate

p6.1207

karavau thaḍaraṭāḥ pāṭāḥ pāṭahāśceha saṃmatāḥ
saptātra devamunayo devatāḥ śārṅgiṇoditāḥ

p6.1208

iti paṭṭavādyam
santyanyānyapi vādyāni loke bhūyāṃsi yāni ca
teṣu vistārasaṃtrāsādudāste soḍhalātmajaḥ

p6.1209

iti ghanavādyalakṣaṇam
raktaṃ viraktaṃ madhuraṃ samaṃ śuddhaṃ kalaṃ ghanam
sphuṭaprahāraṃ sulabhaṃ vughuṣṭaṃ ca guṇairiti

p6.1210

daśabhiḥ saṃyutaṃ vādyamuktaṃ soḍhalasūnunā
anvarthānyatra nāmāni samaṃ tvaṣṭavidhaṃ matam

p6.1211

akṣarādyaṅgapūrvaṃ ca tālādi yatipūrvakam
layādi nyāsāpanyāsapūrvaiḥ pāṇisamaṃ tathā

p6.1212

syādakṣarasamaṃ gītagurulaghvakṣarānugam
gītasya grahamokṣādīnyaṅgānyatreti yatpunaḥ

p6.1213

syāttadaṅgasamaṃ tālānugaṃ tālasamaṃ matam
yatirlayasya nyāsaḥ syātsanyāsasya ca sāmyataḥ
yatyādipūrvakaṃ jñeyaṃ kramātsamacatuṣṭayam

p6.1214

gītagrahaiḥ pāṇisaṃjñaiḥ samaṃ pāṇisamaṃ matam
vādyasyaite guṇāḥ proktā doṣaḥ syāttadviparyayaḥ

p6.1215

iti vādyaguṇadoṣāḥ
hastakoṇaprahārajño gītavādanakovidaḥ
yatitālalayābhijñaḥ pāṭajñaḥ pañcasañcavit

p6.1216

daśahastaguṇopetaḥ pātrābhipretavādakaḥ
ātodyadhvanitattvajñaḥ samādigrahaveditā

p6.1217

gītavādananṛtyasthacchidracchādanapaṇḍitaḥ
grahamokṣapradeśajño gītanṛttapramāṇavit

p6.1218

vādye samastabhedajño rūparekhānvitastathā
udghaṭṭanapaṭuḥ sarvavādyabhedavivecakaḥ

p6.1219

nādavṛddhikṣayāpattikovido vādako vidaḥ
guṇaiḥ katipayairhīnaḥ sarvairvā vādako'dhamaḥ

p6.1220

vāñchānugau dṛḍhau vyaktau snigdhau dṛḍhanakhau laghū

p6.1221

vidhāyāṅgulisaṃcārau svadahīnau jitaśramau
yuktaprahārau ca karau proktau daśaguṇāviti

p6.6

iti hastaguṇāḥ
iti śrīmadanavadyavidyāvinodaśrīkaraṇādhipatiśrīsoḍhaladevanandananiḥśaṅkaśrīśārṅgadevaviracite saṃgītaratnākare vādyādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ samāptaḥ

Original text: saṅgītaratnākaraḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc