Sāṃkhyaparibhāṣā · Chapter 17
iti sāṃkhyayogaḥ /
atha dehalakṣaṇam-
bhogarogaṃ tathā malaṃ nidhanaṃ kṣetragāmitā /
prārabdhamanuvarttante yathā tadvai viniścitam
pañcatanmātrabhūtāni pratyakṣamakhilaṃ jagat /
prakṛtirguṇakarmāṇi varttante citprakāśataḥ
manotthāya yadā dehe tatkarma jīvasaṃjñakam /
dehena manamutthāya tatkarma dehasaṃjñitam(?)
bhakṣyabhakṣakabhāvaṃ ca bhūtaṃ bhūteṣu yujyate /
tadarthaṃ śṛṇu me vatsa pañcabhūtānyanukramāt
āpaḥ pṛthivī bhakṣyaṃ ca vāyuragniśca bhakṣakaḥ /
tatrākāśamāvapanaṃ sattā cinmātrasaṃjñitā
kṣutpipāsāvisargaṃ ca dehe karmāṇi kevalam /
anyatkāryāṇi karmāṇi vedasaṃjñā vidhīyate
dhairyaṃ samarasaścaiva sarvabhakṣasya nispṛhaḥ /
akhaṇḍapañcabhūtāni lakṣaṇairdeha ucyate
tatrāhamantaḥkaraṇaṃ bhoktā, bhoktā nāma sākṣitvam indriyāṇāṃ bhogasādhanatā nāma rasaparīkṣā pañcabhūtānāṃ bhogyaṃ nāma sthūlakṛśādidravyaguṇāḥ / yathā bhavanti tathā / tatra pramāṇaṃ śrutiḥ- tābhyaḥ puruṣamānayattā abruvanpuruṣaṃ stuteti puruṣo vā vasu kṛtaṃ yathāyatanaṃ praviśāmi kṣutpipāse bhavateti śruteḥ mātābālakanyāyena tatra gītāsu
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate /
etadyo vetti tama prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ
Original text: Sāṃkhyaparibhāṣā · Edition: Vindhyesvari Prasada Dvivedin in: Sāṃkhyasaṃgrahaḥ (Chowkhamba Sanskrit Series, 50, pp. 197-224) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0