સાંખ્યપરિભાષા · અધ્યાય 17

ઇતિ સાંખ્યયોગઃ ।
અથ દેહલક્ષણમ્-
ભોગરોગં તથા મલં નિધનં ક્ષેત્રગામિતા ।
પ્રારબ્ધમનુવર્ત્તન્તે યથા તદ્વૈ વિનિશ્ચિતમ્

પઞ્ચતન્માત્રભૂતાનિ પ્રત્યક્ષમખિલં જગત્ ।
પ્રકૃતિર્ગુણકર્માણિ વર્ત્તન્તે ચિત્પ્રકાશતઃ

મનોત્થાય યદા દેહે તત્કર્મ જીવસંજ્ઞકમ્ ।
દેહેન મનમુત્થાય તત્કર્મ દેહસંજ્ઞિતમ્(?)

ભક્ષ્યભક્ષકભાવં ચ ભૂતં ભૂતેષુ યુજ્યતે ।
તદર્થં શૃણુ મે વત્સ પઞ્ચભૂતાન્યનુક્રમાત્

આપઃ પૃથિવી ભક્ષ્યં ચ વાયુરગ્નિશ્ચ ભક્ષકઃ ।
તત્રાકાશમાવપનં સત્તા ચિન્માત્રસંજ્ઞિતા

ક્ષુત્પિપાસાવિસર્ગં ચ દેહે કર્માણિ કેવલમ્ ।
અન્યત્કાર્યાણિ કર્માણિ વેદસંજ્ઞા વિધીયતે

ધૈર્યં સમરસશ્ચૈવ સર્વભક્ષસ્ય નિસ્પૃહઃ ।
અખણ્ડપઞ્ચભૂતાનિ લક્ષણૈર્દેહ ઉચ્યતે

તત્રાહમન્તઃકરણં ભોક્તા, ભોક્તા નામ સાક્ષિત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણાં ભોગસાધનતા નામ રસપરીક્ષા પઞ્ચભૂતાનાં ભોગ્યં નામ સ્થૂલકૃશાદિદ્રવ્યગુણાઃ । યથા ભવન્તિ તથા । તત્ર પ્રમાણં શ્રુતિઃ- તાભ્યઃ પુરુષમાનયત્તા અબ્રુવન્પુરુષં સ્તુતેતિ પુરુષો વા વસુ કૃતં યથાયતનં પ્રવિશામિ ક્ષુત્પિપાસે ભવતેતિ શ્રુતેઃ માતાબાલકન્યાયેન તત્ર ગીતાસુ
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે ।
એતદ્યો વેત્તિ તમ પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ