Saṃkalpakalpadruma · Chapter 3
1. (b) pūrvaṃ; 2. (a) tadādio
[2]
atha nityalīlā
prakaṭataravikāsabhāji vṛndāvana iha bhāti kim apy adṛśya-dhāma |
vraja-jana-sahitaḥ sa yatra kṛṣṇaḥ sukha-vihṛtiṃ vidadhad vibhāti nityam
parilasati payaḥ-samudra-sīmā vraja-yuva-rāja-samāja-loka eṣaḥ |
amum anu caturasram atra vanyāgiri-sarid-añcita-cārutātidhanyā
girisamuditir atra suṣṭhu govardhanavalitā paribhāti citratulyā |
vilasati yamunādikānadīnāṃ tatir api mānasagaṅgayānuṣaktā
abhirucidadaratnacitramitraṃ bhuvanam idaṃ paribhāti yatra vṛkṣāḥ |
tad anukṛtiparārucā samṛddhyā hariratidāyitayā ca ye vibhātāḥ
vilasati caturasradhāmni ghasrakṣitipatibimbamahaḥ sahasrapatram |
upavanam adhipatram atra kṛṣṇapriyatama1dāravihārasāravāraḥ
iha kamaladaladvayālimadhyasthitipathivṛndam atisphuṭaṃ vibhāti |
aparaparagatāv acākṣuṣāṇi śrutivihitāny ayanāni yat tu jetṛ
maṇijani2kamalasya tasya cāgrāvalivalayapratisandhilabdhasandhi |
surabhigaṇavṛtāsudhābhadugdhāsurabhitatiḥ śrayate śubhaṃyugoṣṭham
atha dalavalayasya madhyabhāgaṃ3 pratilasati vrajarājarājadhānī |
paridhivad4 abhitaḥ samastagopaprakaragṛhāvalir atra yatra bhāti
rucilasadavarodhamadhyabhāgaṃ sapariṣadantimaṣaṣṭhabhāgapuṣṭam |
vrajanṛpabhavanaṃ tu tatra cāntar dinakaravad vidadhāti raśmisṛṣṭim
yad api maṇimayaṃ tad eka-rūpaṃ tad api sad adbhuta-madhya-madhya-bhāgam |
yadi bahu-vidham ūhituṃ samīhā smara mama mānasa gopa-campū-yugmam
iha sahacaratārakālipuṣṭaḥ svakaparicāricakoravārajuṣṭaḥ |
smitam anuyaśa ity anudya kaumudy avataratīty uditātareḥ sutuṣṭaḥ
vrajakulakumudāvalīmudāṃ yaḥ satatamahāmahakṛdvidhāv atandraḥ |
pitṛmukhasadasi priyāvalīnāṃ mahasi ca nandati gopakṛṣṇacandraḥ
surapatimaṇimānitāṅgisaṅghapaṭapapaṭutākṛtahemaraṅgabhaṅgaḥ |
guṇagaṇabhṛtabhāratīsamājaḥ sa jayati gokularājavaṃśarājaḥ
[tribhiḥ kulakam]
iha harivihṛtīr atītarītyā śṛṇu kathayāmi sadāpi nātibhinnāḥ |
yad anṛtam api pūrvarīti cetaḥ praviśati nādyatanaṃ tathā yathārtham
1. (b) priyatam udārao; 2. (b) cintāmaṇio; 3. obhāsaṃ; 4. (b) parividhad; 5.
pratilavam api citram asya tat tat ka iva sudhīr avasānam ādadīta?
atha niśi rahasāgatāntarāyāṃ valajam ite stavavādyavidyaloke |
vrajabhavanajanaḥ sahaiva jāgran manasi hariṃ dadhad āgataṃ nananda
sa mathananinadaṃ sagītanādaṃ sasurabhidoharavaṃ sagopavādam |
amṛtamathanayuk payodhitulyaṃ vrajakulam ullasitaṃ didhinva kṛṣṇam
vrajapatimithunaṃ tadātha putrapramadamadaślathitapradānasetu |
tanayajaya1viruttatiṃ paṭhadbhyaḥ pracurataraṃ vitatāra vāravāram2
iha lasati harer vilāsagehapratatir udārasudārasāravārā |
śayanasukhamayī nikuñjavīthiḥ kvacana ca tādṛśatāṃ gatā vibhāti
nijanijaśayanaṃ gataṃ tam āliṅganavalitaṃ vidadhur vidhusutanvaḥ |
rajani viramaṇaṃ yathā yathāsīd aghaṭata dordraḍhimā tathā tathāsām
iha paramaramā vibhāti rādhā saduḍugaṇe gagane yathendumūrtiḥ |
tad iyam adhikayā girā sabhājyā tadanugatiṃ dadhatāṃ parāḥ sapatnyaḥ
vrajasukṛtavilāsasāraratnākaravṛṣabhānusujātaśātalakṣmīḥ |
agharipuramaṇīramāsu mukhyā svayam anurāgavihārahārimūrtiḥ
dayitaghanataḍidvilāsivarṇā priyatamavarṇasva3varṇaśastavastrā |
harimaṇitaralādidivyadīvyanmaṇimayabhūṣaṇabhūṣaṇāṅgabhaṅgiḥ
upamitipadavīṃ svam eva yāntīṃ suparimitivyatiśobhitāṅgasaṅghā |
pratikakubhaśubhaṅkaraprathābhiḥ sahajavilakṣaṇāṅkitaśrīḥ
śaśikamalarucāṃ padāpi jetrī nijanakhakāntibhir ujjvalena tena |
avayavakulam anyad4 anyad astu pratinavarocir upāttakāntacittam
sukusumasukumāratāvatāras trijagati saurabhasaurabhākaraśrīḥ |
ṛtam itamadhurapriyārtharītipravalitavarṇanarītilabdhavarṇā
sumatim atiguruḥ samastavidyā sakalakalāvalitātinamracittā |
hriyam anu vinayaṃ nayaṃ samajñām api dadhatī svajanādi śarmadātrī
nikhilagakaruṇādikair guṇais taṃ svadayitam eva tulāṃ sadāpi dhartrī |
gurunikaradayāspadātibhaktiḥ sthiracarahārdasukhāmṛtābhiṣiktā
priyapadanakhakāntileśanirmañchanaparacittadaśāvaśānuvelam |
bhramaram api tadīyadūtabuddhyā praṇayajacitragirā vicitrayantī
marud api calati svabhāvataś cet kvacid anukūlatayā nijābhisāre |
navavidham api tatra bhaktabhāvaṃ vinidadhatī priyabhaktacittasaktā
bahir anumitidūrabhāvapūrasvacarita5cārutayā sadāvasantī |
racayati rahasi priyājane sā svadayitam anv api narmakeliśarma
[navabhiḥ]
1. (b) ojanao; 2. (a) vāraṃ vāram; 3. (b) osao; 4. (b) anyam; 5. (b) oracitao;
bhrukuṭinayanabhaṅgisaṅgi1 kutrāpy ativinayaprathi cāṭu kutracic ca |
vaśayati dayitaṃ hariṃ priyā sā kim idam iti prathanāya nāham īśe
harir api śuśubhe sa yābhir uccair anugatimāditayā sugānadhāmni |
praṇayaṛṇidaśām2 avāpa yāsāṃ prathatamā khalu tāsu saiva seva3
śṛṇu guṇam aparaṃ kṛpāvilāsaṃ vṛṣaravijām anu rāsakelinaktam |
mararipur amukāṃ nināya dūraṃ nijanayanaṃ bubudhe mudā tu neyam
tad api tad asahiṣṇavaḥ sapatnyaḥ kim api jajalpur amūr amūṃ vinindya |
iyam api tu murārimelanāya svayam upapattim adād amūṣu suṣṭhu
[yugmakam]
guṇakulam aparaṃ kim aṅga varṇyaṃ harirativāridhibhaṅgasaṅgharūpam |
ayi śṛṇu hṛdaya4 prage ca tasyāś caritam idaṃ mṛdu tatpriyasya cātha
anumitam akarod yadālpakalpaṃ rajanivibhāgam5 iyaṃ tadā tu kāntam |
akuruta bhujapāśabaddham asrasnapitanibhaṃ kurute sma varṣma cāsya
atha bahuvinayaṃ dadhan murārinayanapayāṃsy apasārayan amuṣyāḥ |
svanayanasalilena sārdham6 aṅgaṃ nijam akarot idam iyam apy abhīkṣṇam
tadanu ca lalitāviśākhike dve samavayasāv anayor upetya pārśvam |
ahimakarahimarturaśmitulyāt kharavacanāt paṭu lumpataḥ sma jāḍyam
hriyam iyam abalā tadā tu yātā dayitatanor upagūhanaṃ visṛjya |
svapanam iva gatā kṣaṇaṃ nirīhā punar iva jāgaraṇaṃ bhayād dadambha
ahar uditanibhaṃ parāś ca yātā haridayitā harimātaraṃ bhaveyuḥ |
iti taduditasambhramād ayāsīd aharudayānugakarmadharmadhāma
rajanivilasitaprasaṅgivāsaḥ kulam ajahāt tad iyaṃ yad eva hṛdyam |
aparam akurutāṅgasaṅgi yat skhalayitum7 iṣṭam aho balī tu diṣṭaḥ
padakaravadanaṃ muhuḥ punānā yad iha jalaṃ visasarja śubhrapātre |
bhuvam api tad idaṃ bhuvaḥsvarādīny api bhuvanāni sadā punad vibhāti
akuruta na paraṃ bahiḥ snihaṃ sā haridayitā muhur antarasnihaṃ ca |
harivapurupayuktatailaśeṣaṃ vinidadhatī khalu yā tulāṃ siṣeve
surabhibhir atha mardanāni kṛtvāsnapayad amūm udakena tādṛśena |
sahajasurabhitā tatas tadaṅgād udayam itā vijitā diśaś cakāra
[yugmakam]
tanum anu vavase varāṃśukaṃ sā tadapi tanuś chavim ujjagāra tasyāḥ |
ghanatatipihite 'pi sūryabimbe diśi diśi rājati tasya raśmisaṅghaḥ
athavā,
hariratir atigupyate tayā sā tadapi ca tacchavir īkṣyate bahiś ca |
1. (b) saṅgibhaṅgi; 2. jīva has not made sandhi of ṛ. 3. (b) saiva saiva; 4. (b) hṛdaye; 5. (b) vibhāvam; 6. (b) sārdram;
vividhamaṇivibhūṣaṇaṃ varākṣyāḥ sukhayati tāḥ svasakhīr itīdam ittham |
iha ca hariguṇasmṛtipradīptaṃ pulakamukhaṃ sukhabhūṣaṇaṃ kim īḍe
1
vrajanṛpamithunasya cāṅghritīrthaṃ vrajanṛpates tanayasya ca prapīya |
japavidhivihitadvivarṇamantrā harijananīm avalokituṃ pratasthe
atha harijananīṃ prati prayātāpy abhimukham eti na sā sakhīvṛtāpi |
api tu kuṭilavartmanānugamya praṇamati tatpadayor nidhāya bhālam
atha harijananī svayaṃ karābhyāṃ śirasi samunnamite sayatnam asyāḥ |
parimalam upalabhya sāsram enāṃ pihitatanuṃ parirabhyanandati sma
tadanu tadupadeśataḥ samastāṃ guruvanitām avanamya ramyacittā |
pṛthag upaviśatī samastadṛṣṭīr aharata candramukhī cakoratulyāḥ
yadapi muhur iyaṃ sadānubhūtā tadapi tadā milatī pratisvam ārdram |
rajani virahitā2 ca kāravarṣājanir iva gharmakanīyasī samastam
iti sati carite haripriyāyā haricaritaṃ śṛṇu citta varṇayāmi |
gṛhagatavibhave suvarṇite syād gṛhapativarṇanam āśu saukhyadāyi
haridayitatamā yadāśu talpād dinamukhakṛtyakṛte kṛteham āsīt3 |
harir api sa tadā tadartham ātmapriyasakhadāsagaṇena sevyate sma
sa rajanivasanaṃ sasarja tac ca sphuṭam iva sūcayati sma gūḍhavṛttam |
iha ca tad idam antaraṅgam itthaṃ piśunam itīva tadā smitaṃ suhṛdbhiḥ
mukhakaracaraṇaṃ hareḥ sudhautaṃ kamalavanāni jigāya tac ca paśya |
vrajam anu kamalālayāpi yasya śrayati rajaḥ padayor yathātra vandī
bahuvidham api tailam iṣṭagandhaṃ dhṛtam abhitaḥ sa vidagdhatānidigdhaḥ |
surabhitam iha rādhayā tu devyā svayam urarīkurute sma kṛṣṇacandraḥ
tad aghajiti sutailam ādadāne samajani pūṣitā na tat tu citram |
prathamam api sa tan mudābhijighrann agamad amūdṛśatāṃ tad eva citram
sa śucisurabhiṇā jalena siktaṃ svavapur akārayad īdṛśaṃ vidhātum |
ahaha śṛṇu manas tad eva tat tad guṇamahasā samabhūd atīvasāndram
haritanum anu mārjanaṃ vidhitsan mṛdur iyam ity adhigatya kampate sma |
jalaguruvasanaṃ visarjayaṃs taddvayam aparaṃ sa dadhat4 praphullati sma
kanakanibhapaṭadvayaṃ paṭīyān paridadhad ambudarocir uptakeśaḥ |
satilakalaghubhūṣaṇaḥ svakāntyā trijagati kāntidayā sakhīn didhinva
harir atha kanakāsane niviśya vyaracayad ācamanaṃ yathā nidiṣṭam |
paridadhad upavītam anyad āsīj japam anu sandadhad apy adīpi tatra
yadupuram anu yat pradhānabhāvaṃ harir akaroj janake 'pi vidyamāne |
taducitam ucitaṃ tu nātra yasmāt pitṛsutatāgatatāratamyam asti
1. this line not found in (b); 2. cirahitā; 3. (b) kṛtehayāsīt; 4. (a) dadatvraja-pati-mithune1 sadāpi bālyaṃ harim anucintayad evam āha nityam |
vayam iha2 sukṛtāni yāni kurmaḥ pratinidhayas tava tatra na svatantrāḥ
iti harir iha nātidharmakarmāṇy uṣasi karoti pituḥ pramodakārī |
api tu tadanumodanānukūlāṃ bhavikakṛtiṃ vidadhāti mātur agre
harir atha calati sma mātṛpārśvam saha sakhibhir dhvanayan bhūṣaṇāni |
sa tad avakalayan vadhūnikāyaḥ sapadi sasāra rahasyapākadhāma
atha harijananī hariṃ nirīkṣya vrajamahilābhir iyāya tasya pārśvam |
sutam anugamanaṃ vyaloki dhenoḥ samam anayā natarāṃ gavāṃ param āsām
padam anu patanaṃ bhaven na tasyāḥ savidhajuṣā hariṇā drutaṃ milantyāḥ
iti harir avanamya dūradeśāc ciram iva tadvad atiṣṭhad iṣṭabhaktiḥ3
drutam atha jananī tam etya putraṃ drutam udanīnayad4 āgrahaṃ dadhānā |
tadanu ca suciraṃ prasajya mūrdhni sravadudakākṣiyugaṃ tam āluloke
harir avakalayan sarohiṇīkā vrajamahilā jananīsamānabhāvāḥ |
tadanuguṇakabhaktibhāg amūṣāṃ namanakṛdasrajalena sicyate sma
atha balavalitāḥ pare sakhāyaḥ sahamadhumaṅgalakāḥ samāgatās te |
yad ajitam abhajaṃs tad ahni citraṃ vidhum anuṣajya subhagrahā virejuḥ
atha punar upaveśam āgatās te haribalamātṛmukhāḥ sukhād aśeṣāḥ |
haribalavalitā yathāsvam āsann adhi vividhāsanam udyadasranetrāḥ
atha purugurudāralambhitāśīr baṭusahitāḥ pratipadya viprabhāryāḥ |
valayitasakalaḥ sarāmakṛṣṇaḥ praṇamanasaṅgatam unnaman didhinva
dvijakulamahilā baṭupradhānā dinadinam āśiṣam adbhutāṃ dadānāḥ |
tadudayam api śaśvad īkṣamāṇā vidadhati sākṣatalājapuṣpavṛṣṭim
harir atha kapilāḥ sanavyavatsā rajatakhuraprakarāḥ suvarṇaśṛṅgāḥ |
vividhamaṇibhūṣaṇāḥ samarcya dvijabaṭusādakarod vidhānayuktam
dhṛtamaṇinavakaṃ suvarṇapātraṃ ghṛtaparipūritabhūrikāntimadhyam |
paricitamukhabimbabimbam īśas tithigaṇakāya dideśa deśarūpam
dvijakulajasatīr baṭūṃś ca kṛṣṇaḥ praṇamana5pūrvakam īpsayābhinandya |
madhurataragirā visṛjya dhāmne nijajananīrucimaṅgalaṃ pupoṣa
janayitṛjananīsvasṛḥ pitṛvyādikavanitāś ca vadhūsutāvimiśrāḥ |
anunayavinayapraṇāmapūjādibhir upaveśatayā harir didhinva
iti purukṛtamaṅgalaḥ sa kṛṣṇaḥ svakagṛhanirmitatatkṛtir balaś ca |
sakhicitam ucitapradeśam añcann aśanavidhiṃ vidhinā vidhitsati sma
asitakuṭilakeśaveśabhaṅgījanajanalobhanaśobhayā manojñam |
nirupamavadanaṃ6 sanīlaśubhracchavi savilāsasaśoṇakoṇanetram
1. (b) omithunaṃ; 2. (b) api; 3. (a) obhakti; 4. (a) udanīnamamat; 5. (a) praṇamanaṃ; 6. (b) ovadanaḥ
alakavitatabhālamaṇḍitapuṇḍraṃ pṛthutaranīradamuktaṃ muktanāsam |
maṇigaṇamayakuṇḍalaprabhābhiḥ śavalitagaṇḍarucātirocituṇḍam
galavalayavibhūṣaṇātiramyaṃ maṇisaramadhyanibaddharatnavaryam |
valayavilasadūrmikāṅgadānāṃ cchavicaladūrmibhujadvayāticāru
nṛharivadavalagnalagnakāñcīstavakacalāñcalacañcadaṃsujālam1 |
kanakaghanajidantarāṃśukāṃśaspṛśamaṇinūpurakāntipūrapūrṇam
abhimukham upaviṣṭam iṣṭapārasparikanirīkṣaṇākṣiyugmam |
navaghanaghanasārakāntipradavapurunnatadāsajuṣṭapṛṣṭam
vividhavidhavicitramitrapaṅktidvayaracitadravatarṣimātṛharṣi |
nijanijavadhudṛśyadṛśyarūpaṃ rahasi vinirmitajālavantravṛndāt
svayam api samiṣaṃ nirīkṣamāṇaṃ tadanugavākṣakulaṃ kriyākulākṣam |
dinamukham adhikṛtya bhavyakṛtyaṃ smara sahajadvayam iṣṭamiṣṭabhukti |87||
[saptabhiḥ]
bahuṣu dinamukheṣu goṣu śīghraṃ vrajanam iti vrajabhūbhṛtā subhojyam |
svayam aśanakṛtā praheyam ity apy aśanam idaṃ laghu vaṣṭi kṛṣṇacandraḥ
atha maricasitāsitāṃśumiśraṃ ghṛtaparamānnam adann asāv amībhiḥ |
nijarucim iyatā nicāyayaṃś ca pratikavalaṃ praśaśaṃsa kaṃsaśatruḥ
navavadhūnihitaṃ balasya mātrā svayam upanīya dhṛtaṃ vrajādhirājñyām |
akuruta pariveṣaṇaṃ tathā sā lavam api nātra yathā sa hātum aiṣṭa
saparimalajalaṃ tathā jananyor mṛdu mṛdu jalpavikāsimandahāsam |
anubhavad iha rāmakṛṣṇayugmaṃ kramam anu bhojanatṛṣṇatām ahāsīt
punar api jananīdvayī śiśūnām aśanarasaṃ vyatihāsanāt pupoṣa |
harir atha ca gavāvanāya khelāvanagamanāya ca taṃ kramāt tatāra
parimalajaladhautavaktrabimbā navaharicandanacārucarcitāṅgāḥ |
khapuraphanidalīpuṭībhir ete surabhitarañjitam ūhur āsyamadhyam
vrajanṛpatibhṛtibhuk2kumāravṛndārpitamaharābharaṇāñcikañcukādi |
sutatanum anu sā virājayantī jananayanāny akarod virājitāni
tam asitamaṇikāntidehakāntisnapitasuvarṇajavarṇakāntavastram |
svaviracitavibhūṣaṇaṃ nirīkṣya stananayanād amṛtāny avoḍha mātā
maṇirucimuralīsuvaṛnayaṣṭipravaraśikhaṇḍakaśobhayā tu3 kṛṣṇaḥ |
asukhayad avarodhalokadṛṣṭiṃ sukhayitum ittham iyeṣa sabhyadṛṣṭim4
harim anukathanīyam atra yad yad balam anu tat tad avehi kintu yogyam |
haribalajananīyugaṃ ca tulyaṃ parikalaya priyatā hi tatra tulyā
dinadinam anu sāvanāya gantuṃ kṛtamanasas tanayasya maṅgalāya |
sajalakalasadīpasāram ārātrikamukhamaṅgalavastu visṛṇoti
1. (b) jaladāṃśujālam; 2. (b) obhṛtibhṛto; 3. (b) ca; 4. (a) osṛṣṭim;
atha calitamanāḥ svamātur ārād aracayad añjalim acyutaḥ praṇamya |
iyam avamṛśatī kareṇa cāmūṃ stananayanāmṛtasārdham āha cedam
"vayam api bhavatā samaṃ prayāmaḥ kṛtapacanaṃ drutam uṣṇam arpayāmaḥ |
pariṇatavayasaś cirād abhūma prathayasi lajjitam atra kiṃ nu vatsa
yadi vadati bhavān svadhāmni kā syād avasaram āvakayos tadā vidadhyām |
gṛham aham ahani kvacādhivatsyāmy atha balasūr api vatsyati kva cāpi
katham iva vadasi tvam etad evaṃ gṛhakṛtir uddhatim āpsyatīti vatsa |
tava vanagamane punas tad etat kim api na sidhyati pṛcchyatām idaṃ ca
aharahar ayatāṃ vanāni vatsaḥ svasadanavāsasukhaṃ tyajāva nāvām |
itimati pitarāv amū na śaṅkāṃ na ca hriyam atra labhāvahe tanūja ||"103||
iti sa tu jananīritaṃ niśamya smitavalitaṃ dhṛtabāṣpam ālalāpa |
"dvividaripur api praṇamramūrdhnā1 mṛdu tadanūditam antarā cacāra
janani yadi pitā tathā ca mātā pariṇamati sma śiśur babhūva yogyaḥ |
śiśur ayam ubhayatra tatra rājanyati yadi tarhi vibhāti suṣṭhu yogyaḥ
vanam anu dhavalāvanāya mādṛk yad aṭati tanmiṣasiddhim amba viddhi | sukhaviharaṇam eva tatra sārdhaṃ sakhibhir amībhir anukṣaṇaṃ bibharti
vipinam anu vihāpitaṃ bhavatyo janani caturvidham annajātam admaḥ |
amṛtajayiphalāni yena vanyāny abhirucim attum ayāma2 tatra bhūri
vrajaripukulamūlam āśu hantuṃ punar agamaṃ3 punar āgamaṃ vrajaṃ ca |
ajani ca jagatām adṛśya eṣa sphuratu kathaṃ bata mātar atha bhītiḥ
ahaha bata gavāṃ kulaṃ samastaṃ mama pathi tiṣṭhati madgatiṃ pratīkṣya |
mayi gatavati śaṣpam atti caivaṃ hṛdi mama dhīradaśām aśāśyate sma ||"109||
atha harijananīṃ purandhri4mānyātatir avadad dhṛtanīravṛṣṭidṛṣṭi |
"bhavikam anu manuṣva nityakṛtyaṃ bhavati tad eva gatiḥ parāvarā ca |"110||
tanujam anu purandhribhiḥ śubhāśīrvratatir akāri tataḥ svayaṃ tu mātā |
vidhṛtakaratayāṅganāya sāsrāpy amum avatārayati sma mandamandam
spṛśati diśati vāñchati prayāti praṇayati mandati nandati bravīti |
iti bahuvidhalālanāṃ dadhānā sutam anu sā jananī na tṛptim āpa
atha guruvanitāgaṇena mātrāpy anusaraṇād avarodha5setum āptaḥ |
praṇayaviṣarabandhatas tu dāmodarapadavīṃ punar eṣa śaśvad āpa
atha harigamane krameṇa siddhe harijananī nijageham eva gatvā |
gṛhakṛtikalanān nināya kālaṃ vṛṣaravijā caritāni tu smarāmi
yadavadhi harir eti mātṛpārśvaṃ tadavadhi sā ca parāś ca jālarandhrāt |
harim avakalayanti yatra sarvā muhur api moham ayanti saṃharanti
1. (a) mūrdhā; 2. (b) uttamayāma; 3. (a) puragamaṃ; 4. (a) puredhrio; 5. (b) avarodhio
yad anupadam iyaṃ tadāryapatnyāṃ dayitakṛte vinidhāya divyam annam |
sukham anubhavati sma tat tu māṃ ca kṣipati sudhājaladhāv aho kva yāmi
tadaśanam anu yad vihāsajalpaṃ harikṛtam anvadhita svakarṇayugmam |
smitanayanayugaṃ tathā nijālīḥ prati tad idaṃ mama cittam āvṛṇoti
harir ahaha tadā vanaṃ prayātuṃ nijatanum āstṛta divyavastralakṣmyā |
iyam asahanamānasā sapatnyām iva nidadhe sakaṭākṣam akṣi tasyām
sa vipinagataye yadāpy udasthād adhita dhṛtiṃ nahi tarhi khañjanākṣī |
vapur iva jahatā svacetasā taṃ prasajati sā sma vanāya nirgamāya
sarasijadṛg athāṅgane 'vatīrṇaḥ smitam amṛtaṃ vicakāra yarhi dikṣu |
iyam atularuciḥ sakhīṣu guptā svanayanam añjalim ācacāra tarhi
murajiti nirite varāvarodhād guruvanitāsu nivṛtya cāgatāsu |
iyam atha lalitādibhiḥ svagehaṃ prati gamitāgamayat klamena kālam
prathamam ajitam īkṣate gavākṣāt tad anu ca varṇayati priyābhir eṣā |
iha muhur api tarṣadharṣam asyāḥ puru dadhad akṣiyugaṃ na śāntim eti
sṛjati harikṛte sahāramālyādy atulam iyaṃ nijasaṅginīsahāyā |
hariguṇagaṇagānaṃ apy apūrvaṃ mṛdu vidadhāti tathāpi naiti śāntim
mṛgamadatilakā sa1nīlaratnaśrutiyugalābharaṇā ghanābhavastrā |
harivasanasanābhikāntir eṣā svakaratidīpanatāṃ svayaṃ jagāma ||123
jagur iha harirāgi rādhikāyāś caritam anūtanam ālayaḥ prasajya |
svayam iyam api tatra tāsu kasyāścid api jagāv anurāgipūrvarāgam ||1242
murajiti jananīgṛhāt prayāte vanam anu varṣavarān susakhyadigdhān |
avasaram anu veṣabhaṅgibhāṣādiṣu vadhupuṃstulitān dideśa subhrūḥ ||125
"pratinidhitanavaḥ stha yūyam asmākam iti nijaprabhunā samaṃ prayāta |
prabhum api tam upetya madvidhārhaṃ paricaraṇaṃ kuruta vyatiprasajya ||
muhur atha ca bhavādṛg eka ekaḥ sucaritam asya nirīkṣya naḥ sametu |"
iti tad anumataḥ sa sakramāt taṃ muhur anubhūya jagāda tām upetya
atha harir agamat pituḥ sabhāyāṃ divijagaṇastutabhāvabhāvitāyām |
paśupatiparipūjyapāśupatyavrajajanabhāskārabhāsitāmbarāyām
dvijakalakalapoṣavedaghoṣaprakarajamaṅgalasaṅgatiṃ vrajantyām |
diśi diśi kavisūtamāgadhādiprakararavastavavistaraṃ bhajantyām ||
bharatavivṛtagītavādyanṛtyapracayabhidādividāṃ mudāṃ3 dharaṇyām |
nijapitṛkulamātṛvaṃśatattadvivahanapuṇyayujāṃ pramodakhanyām
bala4sakhisahitaḥ sa sarvacakṣustatiṣu vavarṣa sudhām ivāṅgakāntim |
jayajayajayakāravārasāraḥ samajani yena tadānaśe jagac ca
[caturbhiḥ]
1. (b) suo; 2. this verse missing from (b); 3. (b) mudā; 4. (a) margin: svakao
api varaguravas tam āśu dṛṣṭvā nijanijapīṭhavarā upetavantaḥ |
jalanidhim iva rāgitānadī tān prasabham amuṃ vahatīti tac ca yuktam
kramamanu sa gurūn varān anaṃsīd yugapad atha praṇanāma kāṃścid anyān
samagamad aparān natān bhujābhyāṃ karakamalena tathā dṛśā parāṃs tu ||
vrajam anu paramā varādibhedā davaratayā yad api sphuranti lokāḥ |
tadapi vidhir ajalpad atra mitraṃ padam iti hārdam amuṣya vakti suṣṭhu1 ||
harir asitamaṇipravekamūrtir lasati balaḥ pṛthupūrtihīramūrtiḥ |
nijanidhir iti puṇyajātalabdhaḥ svayam iti sakramam ākali vrajena ||135
vrajanṛpatir atha svabāṣpanīrasthagitagalaḥ kṣamate sma nāpi vaktum |
tadapi harir avetya tasya hṛdyaṃ smitanayanāmbuvṛtām uvāca vācam ||136
"ayi pitṛcaraṇā na cāsti kiñcid vrajavipine bhayadaṃ purāvad atra |
svayam api dhavalā vanād upeyus tadapi vayaṃ khalu khelituṃ vrajāmaḥ ||"
tam avadad upanandamukhyavṛndaṃ
"vrajasadasām asavaḥ pitā tavāyam |
tvam asi tad asavas tad atra vācyaṃ
kim iva bhaven nikhilaṃ tvam eva vetsi ||138
vrajapatir atha yācakān samīkṣya svasutasukhāya punar dade bahūni |
vrajapatisutam aṇv amī yad āśīstatim adadur na sa tatra sāmyam āpa ||139
atha vanagataye 'ñjaliṃ dadhāne murajiti tadgatitarṣam ūhamānāḥ |
śrutibhaṇitaśubhān dvijān anuprāggati tam amī dhavalāntikāya ninyuḥ ||140
svayam asavidhataḥ samīkṣya dhenūr2
na yayur amī prayayus tu kṛṣṇamukhyāḥ |
rabhasavaśam amūr amūṃs tu vīkṣyā-
tmajasadṛśānu samaṃ samaṃ praṇeduḥ ||141
atha jihi jihi kārataḥ samastā vidadhur amī dhavalā vanāya nunnāḥ |
harisurabhim amūs tu vindamānā harim anugamya muhur nivṛttim āpuḥ ||
tadapi gurugaṇe sthite haris tu vigatamanaḥsthitisūcanāṃ cakāra |
harimatim avabudhya bāṣpakaṇṭhaḥ sa ca katham apy apasaryaṇaṃ babhāja |
vacanavadanamārjanānuśikṣādyanugatim ujjahad apy amuṣyatātaḥ |
amum anunayanānuvṛtticaryāṃ na tu śithilām iva kartum īśitāsīt ||144
katham api vinivṛtya sadma yāti vrajadharaṇīśitari vraje ca kṛtsne |
harim anu vinivṛtya dṛṣṭir asmān na vighaṭituṃ ghaṭate sma tasya tasya ||
murajid atha viśan vanāntarālaṃ gurukulasannatikṛd vidūrato 'pi |
gurubhir atitarāṃ tadāśīstatibhir apuṣyata tuṣyad akṣilakṣmi ||146
atha harir aṭavīm aṭan suhṛdbhiḥ sahajavareṇa ca gāḥ sthirīvibhāvya |
abhirucitapathaḥ prayāṇayuktā samavalayan mṛdugānarītihūti ||147
1. (a) sa sma [?]; 2. (b) gāvaḥ;
atha vanam agamad balādisaṅgaṃ paramasukhapradam eṣa manyamānaḥ |
vividhatarulatāsu1 kokilādidvijamṛgasaṅgītam āviśat parantu ||148
madhupapikaśikhipradhānapakṣiplavagarurupriyakādijantubhedān |
dhvanitanaṭakalābhir anvakurvann ajitabalādi2mudām udārabālyāḥ2 ||149
iti bahuvidhakhelayā mukundaṃ sukhayati bāndhavavṛndam etam eva |
nijanijavividhasvabhāvataś ca pramadayati pratidiṣṭam iṣṭamiṣṭam ||149
sthirataravarabuddhayaḥ sakhāyaḥ sacivacaritratayā hariṃ bhajanti |
capalamatimiladvidūṣakārhaprahasana3kāvyagiraḥ prahāsayanti ||150
ṛjutamacaritaprayuktayuktasthitigatirītisamāḥ sabhājayanti |
pratimuhur api vāmatāyamānasvacaracitajalpakalāvikalpayanti ||1514
atulakulajaśīlamīladugraprakṛtikagīrmṛdulāḥ sadārdrayanti |
girigiri ca vitaṇḍayāticaṇḍaprabharacanaprabhavo vicitrayanti ||152
iti nikhilagaṇā vicitratattadguṇaguṇitapraṇayaprakarṣacittāḥ |
bahuvidhavidhayaḥ pare pare te sukhadam amuṃ satataṃ sukhāyayanti ||153
kvacid api divase samitya govardhanam iha mānasasañjñitāṃ ca gaṅgām |
raviduhitaram atra cāhni līlāḥ sthalagalagā vidadhe tvadīyakāntaḥ ||154
kvacana ca sakhībhiḥ sameti bhāṇḍīrakam adhiyojanam asti yaḥ prasajya |
sthalavanayamunādi kelim asmin vividhavidhaṃ vidadhāti kṛṣṇacandraḥ ||155
ayi tava dayitaḥ kalena veṇoś calayati devagaṇāṃs tathā pataṅgān |
idam api ghaṭatāṃ parantu citraṃ sa hi dhunute nirasūn acetanāṃś ca |156
hvayati ca dhavalājanāya yarhi tvadadhipatir madhureṇa śabditena |
jalam api karakāyamāṇam āsāṃ mṛdu mṛdu carvaṇayā5 rasaṃ bibharti ||157
nirudakagirisānugāḥ kadācid bahudhavalāḥ śavalās tṛṣā nirīkṣya |
dhvanayati muralīṃ patis tavāsmāddharaṇidharadravatā hi tāḥ piparti6 ||158
kalayati yamunādisañjñayā tāḥ śuṣirakalāśritayā sa eṣa dhenūḥ |
iha nijanijanāmabuddhinadyaḥ kim ayur amuṃ kim u vā kalāntakṛṣṭi ||159
kvacana ca divase nidāghamādhyāhnikasamaye vigatā vṛṣṭi7pradeśe |
dadhad atha muralīkalaṃ payodāṃś cyutasalilān vidadhāti goṣu goṣu ||160
kvacana ca divase samārdracittaḥ kalayati veṇukalaṃ tathā yathānu |
dravati girigaṇe padāṅkamudrā jahati śilā na kadāpi tatra teṣām ||161
racayati muralīṃ kadāpi nāvaṃ sariti paśūn paśupāṃś ca tārayan saḥ |
madhurakalatayā yadā tu tasyā ghaṭayati tāṃ kaṭhināṃ kutūhalena ||162
kvacid api kavayaḥ śilādravādyaṃ bata kavayanti kavipracāravṛttyā |
1. (a) olatālio; 2. (a) margin: mude mudā vayasyāḥ; 3. (b) prahasanaṃ; 4. this verse absent from (b); 5. (a) ca varṇayā; 6. (a) piparttiḥ; 7. (b) vigatāvṛtio
dadhati sarasatāṃ ca tatra vijñā harim anu tat tu nijaṃ kim atra varṇyam
sakhivṛṣamahiṣān mudā yudhā tān valayati saṃvalate ca tatra tatra |
kva ca vijayaparājayāv abhīkṣya prahasitam añcati yuṣmadīyakāntaḥ
kvacana ca racanāñcivastrayugmaṃ kvaca satirīṭam1 akuñcakāntarīyam |
kvaca naṭarucibhṛtpaṭaṃ kvacāpi pravalitamallatulaṃ sa vaṣṭi veṣam
kvacid api vidadhāti mallalīlāṃ kvacid api nṛtyakalāṃ suhṛdbhir eṣaḥ |
dvayam api bhidayā mṛśāmi nedaṃ gatir aticitratamā samā dvaye 'pi
hariṇaviharaṇaṃ satuṇḍayuddhaṃ nayananimīlanśālinarmagāliḥ |
iti bahuvidhakhelanāptavelaṃ svam aśanam apy aniśaṃ visasmarus te
atha bahuvihṛtiṃ vicitracaryāṃ sa racitavān sakhibhiḥ sukhaṃ niṣaṇṇaḥ |
śayanam anugataś ca vījanādyaiḥ paricaritaḥ sukham eti tad dadāti
iti haricarite tu tena tena śravasi cite muralīninādaramye |
sapadi tadavadhānam ādadhānā muhur abhajanta daśām amūm amūś ca
adhi harimuralisvapūrvarāgasphuraṇadaśāvaśāpurāvadīhaḥ2 |
vṛṣaravitanayāmukhāḥ suduḥkhās tadamilanān mumuhur muhurmuhuś ca
iti sati sacivāyamānarāmā jagadur "aho katham atra vihvalāḥ stha? |
vrajanṛpagṛhiṇīnideśavaryaṃ katham atha vismṛtam ārtibhiḥ kurudhve ||171
adiśata sadayā hareḥ prasūr yad dvividaripor api sā vidhāya yuktim |
tad anusarata kāntarāgaśāntasmṛtitatayas tad upāyam ātanudhvam ||172
prathamam aśanam īśituḥ prabhāte sphuṭam aparaṃ pratibhāti sārdhayāme |
avaram api turīyayāmālambhe param atha rātrimukhe vyatītamātre ||173
prathamam aśanam arpyate jananyā tadaparam āvriyate suhṛdgaṇena |
pitṛmukhagurubhir vriyeta turyaṃ bhavadupayuktam atas tṛtīyam eva ||174
vrajataṭam aṭataḥ murāriśatror abhigamanaṃ bhavatībhir atra yuktam |
sa hi miṣam upadhāya yuṣmadīyaṃ parisaram eṣyati dhāsyate ca śarma ||175
tvaritam iha tu kāntabhojyavaryaṃ kuruta kim apy adhunā tu tāḥ prayānti
vrajanarapatinā samaśnatā yā vyadhiśata dāpayituṃ sutāya bhojyam" ||176
iti harivanitāsu susthitāsu vrajapatigīrvaśataḥ purandhrimukhyāḥ |
bahuvidham aśanaṃ vidhāya śīrṣṇi pramadabharaṃ manasi vrajāntam īyuḥ ||
atha nijanijakulyabālasaṅghā kutukaparītatayā dravann amūbhiḥ |
kvacid api purataḥ kvacic ca paścāt kvacid api dakṣiṇavāmataḥ prasajya |8
vanalasadaśanapradhānakhelākutukakulaṃ bata citta tasya paśya |
tvam asi kila kiyan munīndravaryān api yad idaṃ nijavandinaḥ karoti
ka iha bata bhavanti te munīndrāḥ svayam api yacchravaṇe 'pi rādhikā sā |
1.(b) sakirīṭam; 2. (b) oīhāḥ
ajitam api guṇena mohayantī muhur api moham upaiti tatra kas tvam? |180||
hariharisuhṛdaḥ sphuradvihārā dadṛśur amūr amukān amūś ca tatra |
tadapi tad ubhayaṃ kulaṃ na bhogaṃ prati viviveca vihāramagnabuddhi |181||
katham api madhumaṅgalas tu paśyann atha viviveca javād uvāca tatra |
"dhṛtavihṛtimadā na cet puras tātkṛtam api paśyatha kā kṣudhā varākī?" ||
jagadur atha dhṛtasmitaṃ sakhāyaḥ "kvacid api cen na bhavet prayojanāya |
prakaṭataram ajāgalastanasya pratimadaśāṃ dvija eṣa saṃvaleta ||183
iti bahuhasitaṃ vidhāya tasmin sthalavalaye viniviśya kṛṣṇamukhyāḥ |
caraṇakaramukhaṃ viśadya vārbhiḥ samaśanaśarmakṛte dhṛteham āsan
bahurucirucirāṃśukaṃ dukūlādikam adhikṛtya śubhaḥ śubhaṃyuveśaḥ |
sahasakhinikaraḥ sa eṣa kṛṣṇaḥ sarabhasabhojanatṛṣṇatāṃ babhāja
vidhum anu kamalaṃ baliṃ pradatte hasati cakorayugaṃ tad eva vīkṣya |
iti harim avalokya tatra tasthur vrajamahilā bata citratāṃ bhajantyaḥ
pṛthakad upaviśan1 vilokayantyaḥ sa ca madhumaṅgalakaḥ sanarmajalpaḥ |
pṛthag iva pariveṣayan prahāsaṃ rasam itavān surasān ṣaḍ apy amuṣṇāt ||
samam aśanasamarpiṇībhir āptān vrajapṛthukān savidhe vidhāya sāsraḥ |
murajid adanabhājanād amībhyaḥ pratikavalaṃ kavalaṃ dadan nananda
surabhighṛtapariṣkṛtān samastān2 ṣaḍapi rasān praticarvaṇaṃ ruciprān |
pratilavarucibhoktṛṣu pradāya pratilavam āpa ruciṃ purandhrivargaḥ
iha bahuvidhasandhitāni nimbūprabhṛtiphalāni rucārpitāni rejuḥ |
nikaṭavinihitāni yāni cāsan pratimuhur eva ca sarvarocanāni
abhinavaparipakvanārikeladravavalitaṃ maricādicārugandham |
lavalavaṇarasapriyaṃ kaduṣṇaṃ samucitapātrabhṛtaṃ ca mudgayūṣam
surabhisurabhijātajātasarpiḥplutam atha pītanapītamiṣṭagandham |
api parimalaśālidivyaśāliprabhavasukomalaśubhraśocir annam
śṛtaghṛtamuhuruddhṛtapramṛṣṭa-dvidalavaṭīvividhaprakāravāram |
harir abhijalasiktaniktatikta-svarasaviviktavicitrapākabhedam
navacaṇakakalāyamāṣamudga-pravarajayuktakaṭuprasaktasūpam |
phaladalakusumatvagaṣṭikanda-prasavakṛtaprathayuktipaṅktibhedam
śṛtaghṛtadhṛtajīrakāñcidhātrī-phalarasapākakaṣāyaramyacukram3 |
bahuvidharacanācaṇāmlasaṅghaṃ ghanadadhimaṇḍakaroṭikājyapakvam
śrapitapayasi bāṣpapaṅkapiṣṭapravalitaśarkaramugdhadugdhasāram |
amṛtajayirasaprasāraśālā-nibhavibhavaprasarāgraṇīrasānām
saparimalaṃ jalaṃ tathāmbadhātrī4 praṇayajakopavilāsavalguvācam |
1. (b) pṛthak samupaviśan; 2. (b) samāptān; 3. (a) ocukruḥ; 4. (b) osvadhātrīḥkulavarapariveṣikātatīnāṃ sakhivalayena vivādaśarmajātam
anubhavad iha rāmakṛṣṇayugmaṃ muhur api bhojanatṛṣṇatām avāpa |
tadapi ca nijasevakeṣu phalāvitaraṇakāmatayā tato vyaraṃsīt
[aṣṭabhiḥ]1
arasayad iha temanāni ṣaṣṭiṃ sahasakhisaṅghatayā svayaṃ murāriḥ |
muhur atisarasāni yāni tatra spṛhijanabhāvabhidāṃ vidhunvate sma
saparimalajalena vaktraśuddhiṃ vidadhur amī bata tādṛśena yat tu |
aśanajasukhapūri suṣṭhu cakre hṛdayagataṃ kim api prasādaśātam
himajalahimabālukāsitābhir viracitapānakapāyakāḥ sakhāyaḥ |
himakaravaragandhavīṭikābhiḥ kṛtamukhavāsatayā sukhaṃ virejuḥ
iti harim upalabhya tṛptim etā
harijananīm upalambhayāmbabhhūvuḥ |
tadaśanam amṛtaṃ vibhāti tasmin
katham atha tatkathanaṃ tathā na tasyām
tadanu tadanugā tu kāpi kāpi vrajakamalāḥ sajatī tadekaśarmā |
haricaritakathāsu lambhitāśā harim api lambhayituṃ drutaṃ vavāñcha2
atha paśupakulakṣitīśapatnyāḥ svam aśanakālam adhītya tatra yātāḥ |
tadaśanam anu tāṃ niṣevya tadgīrvaśam aśanaṃ rahasā carantv amūś ca
atha muhur upalabdhagoparājñīvacanabalāḥ svayam icchamānasāś ca |
nijanijakarasādhitaṃ vitartuṃ nijaramaṇāya ramā babhūvur utkāḥ
dayitam abhisarantu taṃ tu dhanyāḥ śataśatayūtham itāḥ sa eva cāsu |
viracayatu gatiṃ kayāpi śaktyā smara mama citta mudā sadāpi rādhām
śṛṇu hṛdaya diśāmi rādhikāyāṃ harim abhisāraya tatra tāṃ kadāpi |
dvayam idam anu pūjanaṃ tad eva dvayam anu yat purutoṣapoṣakāri
atha saha dhavalābhir āvrajantaṃ vrajataṭam ahni turīyayāmabhāge |
puruyugavirahād ivātikhinnā vyatikṛtasatvaratāvidhāyijalpāḥ
ghṛtaracitapacaṃ sumiṣṭam iṣṭaṃ tad anu ca ṣāḍavasaṅginīṃ rasālām |
drutataragamanā vṛṣārkajātā vrajad abhigṛhya sakhībhir ātmakāntam
[yugmakam]
nijavanagamanārhasūkṣmarandhraṃ drutam atigamya vanaṃ praviśya sarvāḥ |
praṇayi savidhadūratas tu tasthur jaḍahṛdayāḥ spṛhayā ca lajjayā ca
harir idam avagamya ramyacetāś chalam akaron nikhileṣu vacmi tac ca |
dinadinam anu kāpi devatā māṃ kalayitum eti rahas tataḥ prayāmi
tvaritam iha tu yūyam āvrajantaṃ kalayata mām iti dūratām upetya |
atha kim ucitam ittham ūhamānas tricaturavālakasaṅgi tiṣṭhati sma
1. (b) adds kulakam; 2. (a) margin: gataṃ rasāñci;
atha kathitacarāḥ sakhīsadṛkṣā navanavavarṣavarā hariṃ parītya |
svagatam uta tadīyam iṣṭam arthaṃ samaghaṭayan saha sā babhāṣire ca ||213
"vrajanṛpasuta tāḥ sadā bhajante navanavatāṃ tad amūḥ sadā kumāryaḥ |
api dhṛtasubṛhadvratās tadāsāṃ tava muralī kṣipati vrataṃ muhuś ca ||"214||
harir idam avabudhya sudhyadhīśaḥ sahasitam āha "kathaṃ kva vātra doṣaḥ |
aham api sa kumāra eva tasmād abhigamanaṃ mayi yuktam eva tāsām
tadapi ca bata tā vratena khinnāḥ punar iyad āgamanaṃ na tāsu yuktam |
iti yad abhigataṃ tad eva tāsāṃ vayam anuyāma tathā sadāśrayāma ||"216||
iti sa parihasann amūn amūṣāṃ hṛdi muralījanimohanaṃ tu jānan |
sakaruṇadṛg amūṃ samīpam añcan pracurasakhīmilitāṃ dadarśa rādhām
harimilanavidūrabhāvanātaḥ kvacana ca dṛṣṭivisṛṣṭiyuktaṃ netrāḥ |
haritanum avalokcya tās tu sākṣāt kucitavapur laghu lilyire latāsu
atha harir anunīya tāḥ purastāt parivalayann upahāram ādadānaḥ |
svahṛdi sukhasukhaṃ prasajya tābhiḥ pratataparasparaśarmatāṃ dadhāra
yadapi samayabhedataḥ samagrā dadhati tadāspadatāṃ bhuvaḥ kramasthāḥ |
tadapi digavalokanāya yogyaṃ niśamaya citta tad etad adya dhāma
purumaṇicayacāruśobhagovardhanaśivadiggatasāṇuni praśaste |
suratarujayibhūruhāliśāliprasavasamuccayamaṇḍikuṇḍayugmam
anupamititadantarālavāle mṛdumṛdumārutabhāji kelidhāmni |
parimalavanakṛṣṭadhṛṣṭahṛṣṭabhramararavakramajātajātasāmni
murajidupaviśan smitārpitāśīr asitamaṇipraṇidhānahāribhāsī |
kanakagaṇamanaḥprakāmamānapravasaśanakṛdvasanaśriyāṃ nivāsī
nijavararamaṇīsuvarṇavarṇavratatitatismitapārijātajātim |
anubhavapadavīṃ nayann ayaṃ pramadamadasthaganāya nāpa sātim
[caturbhiḥ]
kva ca yadi gaṇanātigāḥ sahāyāḥ sthalam apurupratham ekakaś ca kṛṣṇaḥ |
tadapi bhavati sāvakāśarītitrayam api citta vicitram atra paśya
yadapi subahavas tadīyakāntā nijanijagarvadharādharād abandhyāḥ |
tadapi kalaya citta sā tu rādhā nikhilapuraḥsaratāṃ gatā vibhāti
harim anu rasanīyam etayā yat paripariveṣitam atra tat tu bhāvyam |
rasatatir iha paryaveṣi yānyā katham atha sā pariceyatāṃ prayātu
nayanavalayayānvasūci kiñcin niṭilakacālanayā tathānyad atra |
mṛdutaravacasā tathā paraṃ ca priyatamapṛṣṭatamaṃ tayā ramaṇyā
harir atha vividhaṃ vibhajya bhojyaṃ
pṛthu-pṛthukān api tān mudopayojya |
mukham anu sarasaṃ jagāma yaṃ yaṃ1
nahi mukhataḥ prathanāya tasya śeke
aśanarasanayā jagām tṛptiṃ na tu dṛśi rocanayā murārir asyāḥ |
tadapi muraripur2 gāvāṃ vrajāya vrajanam anuvrajituṃ tato vyaraṃsīt
atha mukha3karaśodhanāya tasmin surabhijalādikam arpitaṃ sakhībhiḥ |
yadanu surabhitā na cāsya mātraṃ surabhitam ācarad apy amuṣya cittam
aśanapadam idaṃ visṛjya kṛṣṇaḥ subhagam anu4 purataḥ sthalaṃ samitya |
sukhamanumukhavāsanaṃ priyābhiḥ saha rasayan mukhavāsanaṃ jagāma
tadanu ca paritaḥ sakhīsakhībhir nijanijaśilpavilāsahāramālyam |
upahṛtipadatām anāyi tac ca pratirucibhiś citam ullālasa tasya
asitamaṇisuvarṇavarṇam āgād abhimukhatāṃ mithunaṃ mithas tadagre |
pratiphalitatayā vilokya yat tu vyatiṣajyamānam iva smitaṃ sakhībhiḥ
atha vidadhad amūṣu narmavācaṃ svayam anusandadhad apy amūm amūṣām |
amṛtasariti sekakelim ābhiḥ samam amata sphuṭam acyutaś cirāya
atha harir avadad gavāvanāya tvarigahanāntar ahaṃ rahaḥ prayāmi |
puru mama jananī nideśatuṣṭiprathanakṛte tvam api vrajaṃ prayāhi
atha varasudṛśāṃ śrutis tad etat pravaṇatayā niradhārayad yathārtham |
nijagṛhagamahākṣamā tu dṛṣṭiḥ śrutipatharodhanakṛd vighūrṇati sma
nayanayugalam aśnute sadāmbhaḥ kva nu nivased bata durlabhaḥ sa eṣaḥ |
iti harivanitā hariṃ nirīkṣya dhruvam ajahur nayanāmbhasāṃ kulāni5
murajid ucitacārucāturībhir muhur api netravinodanakriyābhiḥ |
svasadanavadanaṃ vidhātum āsāṃ nikaram aśakyata na svamagnam antaḥ
yadapi muraripuḥ priyāvad eva pravasanakātaratām avāpa tatra |
tadapi tam anu pauruṣaṃ babhūva sphuṭam abalāvalayāvalambanāya
divijaphalajayīni tarhi vṛndāvanajaphalāni balīn priyāvalīśām |
sukhayitum ayam ālisādakarṣīt parimalasātkṛtavanti tāni tāś ca
atha kiyad api dūravartma yātā vanavalayaṃ jalatīragaṃ nirīkṣya |
śramaviratikṛte murārirāmā niviviśire vṛṣabhānujāpradhānāḥ
atha vṛṣaravidehajā sakhībhir vyatihasitaprathayā mudāñcitābhiḥ |
muravijidaśanāviśeṣam ādat tadaśanaśarmakalām abhāvayac ca
samaguṇaparicārikābhir etāḥ surabhijalavyajanādidhāriṇībhiḥ |
sarabhasam upasevitāḥ samantāj jitakamalādiguṇād virejuḥ
atha sakhi-gaṇa-veṣam āśrayantyaḥ paṭu-gati-varṣa-varā murāri-pārśvam |
prati sapadi gatās tadā ca goṣṭhaṃ hari-dayitā nija-sadma-padmam āpa
1. (b) yat tan; 2. (b) madhuripur; 3. (a) margin: sukhao; 4. (a) ataḥ; 5. (b) kulāli;
vrajapadam anugamya goparājñīm1 api tadanujñapitā svadhāma gatvā |
svadayitam upasevituṃ rajanyāṃ bahuvidhaśilpavikalpam ācacāra
iha mṛdu mṛdu kṛṣṇagānakartrī vṛṣaravijā lalitādibhiḥ sakhībhiḥ |
muhur api samasāntvikṛṣṇavṛttān mudam anu varṣavareṇa tena tena
śṛṇu sakhi murajid yadā tu yuṣmad vyavahitim āpa tadā jagāma dhenuḥ |
madhumadhurakalān na dhenumātraṃ param aparaṃ ca cakarṣa jīvamātram
murajid atha samastajīvajātivyatikaravīkṣaṇataḥ kṣamām avindan |
akuruta muralīkalīviśeṣaṃ yad ajani sarvakam eva tatra bhinnam
vayam akhilasakhiprasaktanānā haricaritākalanāya yarhi yātāḥ |
aparahariramābhir anyad ārād2 bahuvidhabhojyam adāyi tarhi guptam
danujaripur aśeṣam eva sarvān prati vibabhāja ca bhājanāvalīṣu |
atigaṇitatayā nayād viviktaṃ samupahṛtaṃ tad idaṃ kayā kayeti
harir atha jalapāyanāya dhenūr hvayati yadā sma tadā sravatpadāṅkāḥ3 |
api nikhilam amūs tṛṣā vihīnaṃ vidadhur amūṣu tathā kathāstu4 dūre
tadapi ca salilāni pāyayitvā nijakarasaṅkaratāsudhāyitāni |
bahūni kaṭamukhīś cakāra dhenūr nijamukhatām api bibhratīḥ prayatya5
na bhavati vinivartanādyupāyaḥ pratigatiyaṣṭivicālanādirūpaḥ |
api tu harigavīṣu dṛṣṭiveṇū sapadi hareḥ sphurataḥ sma tatra tatra
abhigṛham ajitasya yā nivṛtya pratigatir atra ca kautukaṃ vibhāti |
upasurasurajātayaḥ samantān naṭanakalāghaṭanaprathām aṭanti
atha ca yadi tadā samastahṛdbhir bharatakalām anuvindate mukundaḥ |
divi phalakarave tadā divīśā diśi diśi citranibhāni bhālayati ||"256||
iti bhaṇati tadā tadīyavarge kalakalabhāg ajani prarmodigoṣṭham |
iha sati vṛṣabhānujādivargas tvarigati candraniveśam āruroha
uparigṛhagataḥ sa tatra tatra
dravad iva gopakuladravād dadarśa |
dṛśam atha bhṛśam agrataḥ prayacchan
nabhasi gatāṃ rajasāṃ nadīm apaśyat
sphurad atha khurarambhaṇādiśabdaprasaraṇam āvṛtasarvam eṣa6 śṛṇvan |
avadad api parasparaṃ tad itthaṃ svahṛdayaraṅgataraṅganṛtyatulyam
kalaya sakhi puraḥ surabhyanīkaṃ tadanu ca yuktaniyuktalokasaṅghaḥ |
tam anu sakhisuhṛtkumāravṛndaṃ vilasati tatra ca śubhrakṛṣṇayugmam
kvacid api paśunāma bhāṣamāṇaḥ kvacid api rakṣakanāma veṇupāṇiḥ |
kvacid api sakhināma miṣṭavaṃśīsvarakalayākhilamoham ātanoti
1. (a) orājīm;; 2. (b) anyadāvad; 3. (a) padyoskāḥ (?); 4. (b) tathāstu; 5. (b) prayattaḥ; 6. (b) eva;
upariracitapuṣpavṛṣṭisṛṣṭiḥ stavakṛtasaṃstava eva divyalokaḥ |
sukhayati sakhi gokulasya lokān priyam anu sapriyatāṃ hi suṣṭhu dhatte
harim atha dhavalānivāsam āptaṃ svam anu ca sannatam agrajena sārdham |
vrajapatir upalabhya tacchramāpaṃ muhur apamṛjya ciraṃ dadarśa sāsram
svayam atha janakaḥ samastayuktaḥ paśukulam ākulam ālayāya nītvā |
sakalam aghaharaṃ śramāpanuttiṃ pratinidideśa yataḥ sa eṣa eti
iti vadati sakhījane samantād vṛṣaravijāṃ vadati sma kācid etya |
"vrajanṛpadayitā samaṃ vadhūbhiś calati sutaṃ prati maṅgalānusaṅgi
idam avakalayan sakhīsamūhas tvarinikhilādhikarādhikaṃ pratasthe |
vrajanṛpavanitānuṣaṅgaḥ kāmaḥ karam anu cāsajati sma maṅgalāni
agharipujananī tu sarvayuktā svapatham abhīkṣṇam asāv abhīkṣamāṇā |
vṛṣaravitanujādibhiḥ snuṣābhiḥ samanugatā svasukhā cakāra1
atha jayajayaśabdabhavyagītastavaghṛtadīpakapūrṇakumbhalājān |
vacasi śirasi hastayoḥ śrayantī harijananīprabhṛtis tatiḥ pratasthe
samagamad avarodhaniṣkramadvāravadhim iyaṃ sa tadā tu kṛṣṇacandraḥ |
sahabalam abhiyan puraḥ pradeśaṃ śramajarucāpy abhitaḥ sukhaṃ vavarṣa
atha sakusumalājavṛṣṭinīrājanasukham anv anu mātur aṅghrilagnaḥ |
aparagurujaneṣu2 cānvatiṣṭhat tad atha yathā yugapad balaś ca tadvat
tadanu ca jananī hṛdāsadāśīstatim adadād vacasā tu neti sarvā |
sanayanajalagadgadaṃ gadantī kalakalavalgugirāśiṣaḥ śaśaṃsa
atha balajananīyutā yaśodā sutayugalaṃ dadhatī kareṇa doṣṇi |
svasadanam upanīya khedariktaṃ karaṇalaghuvyajanaṃ vidhūnute sma
kṣaṇakatipayamātṛlālanāyāṃ jaḍavad upeyatur asmṛtiṃ sahotthau |
tadanu ca tanusevakāḥ samūcuḥ snapanajalapramukhaṃ samastam asti
harir atha haricandanena raktaṃ mṛgajamadena balas tu vastrayugmam |
dadhad anudadhad aṅgarāgam evaṃ bhūṣaṇam āpa mātṛpārśvam
sakalam avayavaṃ nijaṃ saveśaṃ surabhitam apy atulaṃ karoti kṛṣṇaḥ |
niṭilam atitamāṃ3 yad asya paśyaty api purujighṛtitātamātṛyugmam
sutayugam atha mātṛyugmam āptaṃ taducitacitrakacitram āśu kṛtvā |
amṛtarucidhareṇa pānakena kramukapuṭena ca nandayāñcakāra
sphurad iha jananīyugaṃ prasūtyor yugam api citratayā vibhāti nityam |
yugayugam anutarkyate na śīlāt kva nu jananī jananīyatāvibhāgaḥ
śirasi dadhad apūrvapaṭṭapāśaṃ karam anu ratnajacitramitrayaṣṭim |
balasahitatayācalaj jananyoś caraṇanatiṃ vidadhat payāṃsi dogdhum
1. (b) sukhīcakāra; 2. (a) ojanīsucānvatiṣṭhat; 3. (b) atitamaṃ
atha kanakaja-dohanādi-pātrāṇy anuga-janāḥ samam eva te gṛhītvā |
vyatijaya-manasā dravaṃ dadhānā drava-gamanāḥ samayus tadīya-padyām
punar atha vṛṣabhānujādi-vargaḥ sadana-śiro-gṛha-jāla-randhra-lagnaḥ |
upadiśati parasparaṃ sma vīkṣya priya-caritaṃ gavi-dohanāya jātam
kalaya sakhi hariḥ pitṛ-nideśaṃ svayam anu yācanayā prapadyamānaḥ |
paśupa-janani-yojanānupūrvyā saha-balam ācarati sma goṣu doham
yadapi ca harihūtimādhurībhiḥ sa nadati sarvaka eva dhenusaṅghaiḥ |
tadapi ca bata kāpi tasya śikṣāvaśāgatayā tam iyarti tena hūtā
atha parihitam uttarīyabaddhaṃ draḍhayati gāḍhatayā gavām adhīndraḥ |
tad anu ca mṛdupāśanaddhavatsaṃ navadhavalācaraṇena saṃyunakti
kṣitim anu caraṇāgradattabhāraḥ
praṇamitajānuyugāntarasthapātraḥ |
muhur api kalayan sagostanāgraṃ
smitam api dugdham api sma dogdhi kṛṣṇaḥ
kalaya harir amūm adugdha dhenuṃ katham aparā duhate svayaṃ vilokya |
ahaha tadavalokya paśya dūrād anukurute jaradaṅganāgaṇaś ca
drutam atha payasāṃ nipān prahṛtya prayayur amī vrajarānmukhā gṛhāya |
harir atha sakalaḥ suhṛdvṛtiśrīḥ kavikavitaḥ sa sasāra rājasadma
balam anu sakhibhiḥ sahāsajalpaḥ karakaratāḍanayā mithaḥ pramodī |
samadagajagatir vicitravetraḥ parisaram eti saran sarojanetraḥ
saraṇim anusarann amuṃ pradeśaṃ punar amum apy amum apy amuṃ viveśa
murajid adhiruroha karṇikāgraṃ nijanijasevanasiddhaye prayāmaḥ
iti vividhatayānuvarṇyamānaḥ savidhasametatayāvakarṇyamānaḥ |
upajananaisa etya tannideśāt klamam apanetum iyāya vāsasadma
drutam atha vṛṣabhānujādivargaḥ priyam upasevitum āvṛtīyamānaḥ |
akuruta jalatālavṛntacarcādyupakaraṇaṃ kalayaṃs tadīyaśarma
ruciramṛdulatūlikāñcikhaṭṭām upari niveśam amuṃ niṣevyamāṇāḥ |
yad iha sukham amuṣya tan nijātmapratiphalitaṃ nijam eva tā viduḥ sma
yadapi tam anusevate samastā tatir iyam uttamakalpam alpakaṃ na |
tadapi ca vṛṣabhānujā yadā yat kalayati tan navatāṃ sadā prayāti
navam iva mithunaṃ mithaḥ sthitaṃ yan
navam iva rāgajanuś ca yasya nityam |
katham iva navatāṃ na tasya vinded
vyatibhajanaṃ harirādhikābhidhasya
iti rajanimukhe gate sukhena prahitacaraḥ śiśur āgataḥ sma vakti |
vrajapatir adhunā svabhogadhāma praviśati tena samaṃ balādayaś ca
atha muravijayī cacāla tasmāt pitṛsavidhaṃ pidadhan nijasmitādi |
sudṛg iyam api tarhi goparājñīnikaṭam atiprakaṭaṃ vihāya vartma
murajiti savidhaṃ gate vrajejyā nṛpasahitā muditā balādayaś ca |
sajalajalamucīva cātakādyāḥ kalakalavalgu yayus tadābhimukhyam
yadapi ravisamaḥ śaśī vibhāti vrajabhuvi tarhy api kāntibhedarītyā |
rajanidinavibhāgam īkṣamāṇā vyavahṛtibhedam amī sadā bhajanti
atha niviviśire vrajeśvarādyā danujaripupramukhāś ca bhinnapaṅkti |
iti1 hi hasarasaḥ samastabhojyaṃ svadanavidhiṃ nayate tad anyathā na
dinamukham anu tatra pākavṛnde dinajaṭharaprasaraṃ dināṅghripūrtim |
ṛtuvalayanideśadeśabhedaṃ vividhavidhānagatīḥ svayaṃ tu viddhi
prathamam iha phulaṃ vanād upāttaṃ bakaripunā svadanāya suṣṭhu jātam |
punar iha havir2ādigorasāntaṃ śatavidhatemanajemanaṃ babhūva
atha surabhijalena suṣṭhu tāmbūlajapuṭakena ca śodhitāsyapadmāḥ |
vrajanṛpatitadīyanandanādyā bahir upaveśasabhām abhāsayanta
atha punar adhiruhya candraśālā3-
mukham amṛtāṃśu4mukhīgaṇāḥ svakāntam |
abhimukhasadasi sphūranniveśaṃ
dadṛśur amuṃ nibhṛtaṃ mitho 'py anūcuḥ
iha viviṣakalākalāpavijñāḥ samuditatāṃ samavāpur utkacittāḥ |
amum uditām itāḥ kalānidhānaṃ svakulakalāṃ vinivedya bhartum aicchan
yadapi harir asau kalānivijñas tadapi tadalpakalāsu toṣam eti |
yadapi kṛtamukhāḥ kalāsu sabhyās tadapi harer mukhavīkṣayā ramante
na bhajati sakalaṃ sadā sabhāyāḥ samavasaraṃ bata kāvyanāṭakādi |
iti niśi niśi bhinnatānumatyā vrajapatir iṣṭatamaṃ tadātaniṣṭa
kvaca niśi nṛpatiḥ sa vaṣṭi kāvyaṃ kvacid api nāṭyakalāṃ kvacāpi citram |
pṛthag api na pṛthag vibhāti sarvaṃ hariracitāni paraṃ puraḥ karoti
iti purukutuke gate tu yāme haribalasaṃvalitāḥ samastalokāḥ |
vrajanarapatim utthitaṃ vilokya prati tadavasthiti tasthur ādareṇa
murajiti gadituṃ kim apy anīśe pitari ca bāṣpaniruddhakaṇṭhadeśe |
sthaviragurujanā dvayaṃ nivedya pratividhaye samanaskam ācaran sma
avanatapitṛkaḥ parān yathārhaṃ nativinayādibhṛtān vidhāya kṛṣṇaḥ |
sahabalam anugatya mātṛyugmaṃ taducitalālitatāṃ ciraṃ jagāma
anumatim atha mātṛyugmadattām avakalayan praṇaman sanamradṛṣṭiḥ |
haladharam anugamya taṃ praṇamya śritanavavarṣavaraḥ svavāsam āpa
1. (b) iha; 2. (a) harir ādio; 3. (b) candraśālīo ; 4. (a) amṛtāśuo
iti muraharavarṇanāṃ sa kurvan muraharam apy avalokya sadmasīmni |
drutataram avaruhya rādhikādir nijatadapahṇavam ācacāra vargaḥ
iha matam apareṇa sarvakāntāsv anuniśam añcati so 'yam ittham astu |
hṛdaya kalaya kintu cāru rādhāharicaritaṃ paritaḥ smara tvam atra
vṛṣaravitanayādibhis tadā drāk samagami hāri hariḥ suveśa eṣaḥ |
navaghana iva vidyutāvalībhir yad amṛtavṛṣṭimayī babhūva dṛṣṭiḥ
vratatimaṇivivekakhaṇḍiśobhā
parimalabhāg iha sadma kintu kuñjam |
iha kim u kusumaṃ kim aṃśukaṃ vā
śayanaṃ idaṃ mithunam yad adhyaśete
Original text: Saṃkalpakalpadruma · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0