Language

ENहिગુ
Scripture Library

Samādhirājasūtra · Chapter 38

38.1

iti śrīsamādhirāje yaśaḥprabhaparivartaḥ saptatriṃśatitamaḥ || 37 ||
(Vaidya 279)
38 Kāyavāṅmanaḥsaṃvaraparivartaḥ |
tasmāttarhi kumāra kāyasaṃvarasaṃvṛto bhaviṣyāmītyevaṃ tvayā kumāra śikṣitavyam | tatra kumāra katamaḥ kāyasaṃvaraḥ? yena kāyasaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣvasaṅgajñānaṃ pratilabhate, ayamucyate kumāra kāyasaṃvara iti | yena kāyasaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni pratilabhate, ayamucyate - - - - - - iti | yena - - - - - - mahāsattvo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān pratilabhate, ayamucyate - - - - iti | yena - - - - mahāsattvastrīṇi vimokṣamukhāni pratilabhate | katamāni trīṇi? yaduta śūnyatāmanimittamapraṇihitam | imāni trīṇi vimokṣamukhāni, ayamucyate - - - - iti | yena - - - - mahāsattvaścaturo brāhmān vihārān pratilabhate | katamāṃścaturaḥ ?yaduta maitrīṃ karuṇāṃ muditāmupekṣāṃ imāṃścaturo brāhmān vihārān, ayamucyate - - - - iti | yena - - - - mahāsattvaścatasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhate | katamāścatasraḥ? yaduta arthapratisaṃvit dharmapratisaṃvit niruktipratisaṃvit pratibhānapratisaṃvit | imāścatasraḥ pratisaṃvidaḥ, ayamucyate - - - - iti | yena mahāsattvaḥ saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān pratilabhate | katamān saptatriṃśat?yaduta catvāri smṛtyupasthānāni | catvāri samyakprahāṇāni | catura ṛddhipādān | pañcendriyāṇi | pañca balāni | sapta bodhyaṅgāni | āryāṣṭāṅgakaṃ mārgam | imān saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān pratilabhate | ayamucyate - - - - iti | yena - - - - mahāsattvo mahākaruṇāvihāraṃ pratilabhate | mahopekṣāvihāraṃ pratilabhate, kṣemāṃśca vitarkān pratilabhate | pravivekāṃśca dharmān pratilabhate | ayamucyate kāyasaṃvara iti ||
punaraparaṃ kumāra yena kāyasaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prāṇātipātāt prativirato bhavati | adattādānāt abrahmacaryānmṛṣāvādāt piśunavacanāt paruṣavacanāt saṃbhinnapralāpāt abhidhyāyādū vyāpādanmithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati | tulākūṭānmānakūṭātkāṃsyakūṭāt karṣaṇabandhanarodhanatāḍanacchedanabhedanaviparāmoṣālokasāhasebhyaḥ prativarato bhavati | na hastalolaḥ na pādalolo hastapādasaṃyataḥ| tasya sarvaṃ kāyavāṅbhanodauṣṭhulyaṃ prahīṇaṃ bhavatyucchinnamūlaṃ tālāmastakavadāyatyāmanutpādadharmi | ayamucyate kumāra kāyasaṃvara iti | tadanenāpi te kumāra paryāyeṇaivaṃ veditavyam ||
bhūtapūrvaṃ kumāra atīte 'dhvanyasaṃkhyeye kalpe asaṃkhyeyatare vipule apramāṇe acintye aparimāṇe yadāsīt | tena kālena tena samayena jñānaprabhāso nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka (Vaidya 280) udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān | tena khalu punaḥ kumāra kālena tena samayena tasya bhagavato jñānaprabhāsasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya ṣaṣṭivarṣakoṭyaḥ āyuṣpramāṇamabhūt | ṣaṣṭirarhatkoṭyaḥ śrāvakasaṃgho 'bhūt | aprameyāśca bodhisattvā mahāsattvāḥ saddharmaparigrāhakā abhūvan ||
tena ca kumāra kālena tena samayena rājābhūdviśeṣacintī nāma | atha khalu rājā viśeṣacintī aśītyā prāṇikoṭibhiḥ sārdhaṃ tathāgatamupasaṃkrāntaḥ| upsaṃkramya tasya tathāgatasya pādau śirasābhivandya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtyaikānte nyaṣīdat | ekāntaniṣaṇṇaśca rājā viśeṣacintī taṃ tathāgataṃ paryupāste | atha khalu kumāra jñānaprabhāsastathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho rājño viśeṣacintinaḥ saparivārasyādhyāśayaṃ viditvā ito dharmaparyāyādimaṃ kāyasaṃvarasamādhimukhapraveśaṃ gāthābhigītena deśayati -
yathāntarīkṣaṃ gaganaṃ viśuddhamatyantaśuddhaṃ prakṛtiprabhāsvaram /
emeva śuddho ayu kāyasaṃvaro na śakyu ghoṣeṇa kadāci deśitum

38.2

viviktu śūnyo ayu kāyasaṃvaro etādṛśe te ubhi kāyalakṣaṇe /
alakṣaṇāste yatha antarīkṣaṃ tallakṣaṇo deśitu kāyasaṃvaraḥ

38.3

yo jānatī saṃvaramevalakṣaṇaṃ na tasya jātu bhavatī nasaṃvaraḥ /
ye cāpravṛttāḥ kṛtu teṣa gocaro anāsravasyo upapatti nāsti

38.4

na śakyu kāmān pratisevamānai rūpeṣu bhogeṣu jahitva tṛṣṇām /
bhaveṣu doṣānavijānamānairna śakyu jñātumayu kāyasaṃvaraḥ

38.5

anāsravaṃ saṃvaru yaḥ prajānate na tasya bhotī upapatti jātu /
arhantadharmā ima evarūpāḥ na sukaraṃ jānitu tīrthikebhiḥ

38.6

(Vaidya 281)
ye sarvatraidhātuki trastamānasā na kāmabhogeṣu spṛhāṃ janenti /
rājyena bhogaiśca na jātu arthikā jñāsyanti te īdṛśa kāyasaṃvaraḥ

38.7

artho ayaṃ vuccati kāyasaṃvaro arthaśca śabdena na śakyu deśitum /
yo jānatī īdṛśu dharmanetrīṃ sa saṃvare 'smin bhavati pratiṣṭhitaḥ

38.8

arthe prayuktāna mayārthu deśito ye arthanetrīparatā vicakṣaṇāḥ /
anarthu varjenti ya arthayuktā te saṃvare 'smin satataṃ pratiṣṭhitāḥ

38.9

artho ya ukto hi jināna śāsane kathaṃ sa artho bhavatī vijānato /
yo arthanetrīya svabhāvu jānati pratiṣṭhitaḥ socyati kāyasaṃvare

38.10

yenānimittaṃ bhavatī vijānitaṃ nairātmyataḥ śūnyatu tucchato vā /
na tasya jātū bhavati nasaṃvarastathāhi so śikṣitu bhūtaniścaye

38.11

bhāvānabhāvāniti yaḥ prajānati sa sarvabhāveṣu na jātu sajjate /
yaḥ sarvabhāveṣu na jātu sajjate | sa ānimittaṃ spṛśatī samādhim

38.12

vijñāta yeneha nirātmadharmāḥ svabhāvaśūnyāḥ prakṛtiprabhāsvarāḥ /
na tasya jātu bhavatī asaṃvarastathāhi so śikṣitu bhūtaniścaye

38.13

yo jānatī śūnyata pañcaskandhān viditva nairātmasvabhāvaśūnyān /
(Vaidya 282)
na tasya jātu bhavatī asaṃvaro yat karma kāyena samācareta

38.14

nimittagrāhisya asaṃvṛtasya ya ātmasaṃjñāya sadā pratiṣṭhitaḥ /
rūpeṣu āsvādagatasya jantunaḥ prakupyate rāga asaṃvṛtasya

38.15

ye bhūtakoṭīya bhavanti śikṣitā gatiṃgatāḥ sūrata śūnyatāyām /
na teṣa rāgaḥ puna jātu kupyate asaṃvaro yena vrajeta durgatim

38.16

na śakyu kampetu yathā sumeru acāliyaḥ sarvapipīlikairmahān /
tathā vidū bhūtanayeṣu śikṣito rūpehi divyairapi so na kampate

38.17

śakyeta raṅgairgaganaṃ vicitrituṃ śakyeta cākāśa gṛhītu pāṇinā /
na tveva śakyaṃ sa vicālanāya rāgeṇa doṣeṇa na ca mārakoṭibhiḥ

38.18

pratiśrukā śakyu gṛhītu kenacicchilā plavedapyudakasya madhye /
draṣṭuṃ na śakyaṃ tviha tasya āśayā yaḥ śikṣito īdṛśi kāyasaṃvare

38.19

yāvanta śabdāḥ pṛthu sarvaloke gṛhṇitva peḍāgata śakya kartum /
na tasya śakyaṃ sthitirasthitirvā vijānituṃ yaḥ sthitu kāyasaṃvare

38.20

śakyaṃ prabhā gṛhṇitu sūryamaṇḍalāt pragarjato meghatu vidyuto vā /
na tasya kāyasya svabhāva jñātuṃ yaḥ śikṣitaḥ syādiha kāyasaṃvare

38.21

jālena pāśena ca śakyu bandhituṃ caturdiśaṃ vāyati vātamaṇḍalī /
(Vaidya 283)
na śakyamājānitu tasya kāyaḥ pratiṣṭhito yo iha kāyasaṃvare

38.22

agocaro 'sāviha sarvaprāṇināṃ yatra sthito yo vidu cittasaṃyame /
yatra sthito gocari kāyasaṃvare na lipyate khamiva sa lokadharmaiḥ

38.23

śakyaṃ padaṃ paśyitu sarvaprāṇināṃ name carantāna pṛthak caturdiśam /
na tasya kāyasya na cittagocaro pramāṇu jñātumiha śakya kenacit

38.24

evaṃ sthitasyo iha kāyasaṃvare sarve na bhonti vividhāḥ kileśāḥ /
prahīṇa tasyeha upakileśāstathā hyasau śikṣitu kāyasaṃvare

38.25

na tasya agniḥ kramate na śastraṃ tathāpi agrāhyu sa tasya kāyaḥ /
śantapraśānte sthitu so samādhau tathā hyasau śikṣitu kāyasaṃvare

38.26

evaṃ sthitasyo na bhayaṃ na trāso na kṣobhu cittasyu na cerṣyu jāyate /
muktaḥ sa sarvebhirupadravebhiryaḥ śikṣito tādṛśa kāyasaṃvare

38.27

viṣasya śastrasya na jātu bhāyati na cāgnimadhye na jalasya madhye /
sarvehi muktaḥ sa upadravehi ya śikṣito īdṛśa kāyasaṃvare

38.28

caurāṇa dhūrtāna ca pāpakāriṇāmāśīviṣāmadhyagato na bhāyate /
tathā hi tasyo vigatātmasaṃjñā saṃjñāvimuktasya bhayaṃ na bhoti

38.29

bhayairvimuktasya na trāsu jāyate asaṃtrasantasya na bhoti iñjanā /
(Vaidya 284)
aniñjamānasya kuto 'sti trāso na mārakoṭībhi sa śakyu kampitum

38.30

ācakṣito deśitu saṃprakāśito yo bodhisattvasya hitāya saṃvaraḥ /
yaḥ śikṣate īdṛśa kāyasaṃvare so bhoti no kampiyu mārakoṭibhiḥ

38.31

sarveṣu dharmeṣu asaṃjñajñānaṃ pūrṇā aśītiranuvyañjanāni /
dvātriṃśa co lakṣaṇa cittaśuddhā na durlabhā bhonti sthitasya saṃvare

38.32

ya icchate budhyitu buddhadharmān acintiyān yeṣa pramāṇu nāsti /
sa śikṣitu īdṛśuḥ kāyasaṃvare bhaviṣyate cetiyu sarvaloke

38.33

ya icchate dharmamimaṃ maharṣiṇāṃ daśo balān buddhabalānacintiyān /
sa śikṣitu īdṛśa kāyasaṃvare yaḥ śikṣitastasya balā na durlabhāḥ

38.34

ye cāpi aṣṭādaśa buddhadharmā āveṇikā yeṣu jinā pratiṣṭhitāḥ /
te cāpi tasyo na bhavanti durlabhā yaḥ śikṣate īdṛśa kāyasaṃvare

38.35

ye sapta bodhyaṅga mahāmaharṣiṇāṃ pratisaṃvidaśco tatha ṛddhipādāḥ /
te cāpi tasyo na bhavanti durlabhā yaḥ śikṣate īdṛśa kāyasaṃvare

38.36

brahmāvihārāścaturaśca dhyānā vimokṣadvārāstraya saṃprakāśitāḥ /
kṣemā vitarkā atha prāvivekyā na durlabhā bhonti sthitasya saṃvare

38.37

karuṇāvihārī tathupekṣalābhī tatha īryacaryāmiha maitrivarām /
(Vaidya 285)
hitacittu bhoti ca sa sarvajage yaḥ kāyasaṃvari sthito bhavati

38.38

smṛtī upasthāna prahāṇa samyak pañcendriyāḥ pañca balā maharṣiṇām /
āścarya aṣṭāṅgiku mārgaśreṣṭho na durlabho śikṣitu kāyasaṃvare

38.39

ye cāpi anye vara buddhadharmā acintiyā yeṣa pramāṇu nāsti /
te tasya sarve na bhavanti durlabhā yaḥ śikṣate īdṛśa kāyasaṃvare

38.40

śrutvā iho īdṛśa kāyasaṃvare viśeṣaprāpto abhu rājaputraḥ /
tuṣṭo udagro atulāya prītiyā sa pravrajī tasya jinasya śāsane

38.41

sa pravrajitvā daśa varṣakoṭīracārṣi śuddhaṃ vara brahmacaryam /
bhāvetva brāhmān caturo vihārānarthāya lokasya sadevakasya

38.42

subhāvitā brahmavihāra kṛtvā adrākṣi buddhāna aśītikoṭiyaḥ /
tatottare yāttika gaṅgavālikā idaṃ caraṃ so vara brahmacaryam

38.43

sarveṣa co śāsani pravrajitvā acārṣi śuddhaṃ vara brahmacaryam /
bhikṣu abhūṣī vara dharmabhāṇako bahuśrutaśco pratibhānavāṃśca

38.44

akhaṇḍaśīlaśca acchidraśīlo viśuddhaśīlo akalmāṣaśīlaḥ /
ārye ca śīle sa anāsrave sthitaḥ | prajānamāno imu kāyasaṃvaram

38.45

(Vaidya 286)
siyā kumārā tava anya sāsīd viśeṣacintī tada rājakuñjaraḥ /
na eva draṣṭavyamihānyu so 'bhūttadāhamāsaṃ caramāṇu cārikām

38.46

tasmāt kumārā mama śikṣamāṇā pratiṣṭhihesī iha kāyasaṃvare /
anyeṣa co deśaya prāṇakoṭināṃ nacireṇa tvaṃ bheṣyasi yādṛśo 'ham

38.47

tasmāttarhi kumāra pariśuddhakāyasamācāro bhaviṣyāmītyevaṃ tvayā kumāra śikṣitavyam | tat kasya hetoḥ? pariśuddhakāyasamācāro hi kumāra bodhisattvo mahāsattvo na nirayebhyo bibheti | na tiryagyonerna yamalokānna sarvadurgatibhyo bibheti | nodakād bibheti | na śastrato na siṃhebhyo na vyāghrebhyo na ṛkṣebhyo na hastibhyo narṣabhebhyo na manuṣyebhyo bibheti | pariśuddhakāyasamācāraḥ kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ imamapi trisāhasraṃ mahāsāhasraṃ lokadhātuṃ karatale kṛtvā tālamātraṃ dvitālamātraṃ tritālamātraṃ catustālamātraṃ pañcatālamātraṃ ṣaṭtālamātraṃ saptatālamātramutkṣipet | yāvantaṃ vā punarākāṅkṣettāvantamevotkṣipet ||
punaraparaṃ pariśuddhakāyasamācāraḥ kumāra bodhisattvo mahāsattva ṛddhiprātihārye paramapāramiprāpto bhavati | sa ṛddhipādavipākaviśuddhaḥ puṇyaparigṛhīto vivekaviviktaḥ sarvatrānugata etatsamādhipratilabdhaḥ anāsravapuṇyapariniṣpannaḥ sarvalokadhātāvapratihatacakṣuḥ evaṃrūpaiḥ ṛddhipratihāryaiḥ samanvāgato bhavati | tatra katamā ṛddhiḥ? yayā ṛddhayā prārthanāsamṛddhipariniṣpattiḥ | iyamucyate ṛddhiriti | tatra katamad ṛddhiprātihāryam? yayā ṛddhayā samanvāgato bodhisattvo mahāsattva anekavidhānṛddhiviṣayān pratyunubhavati | eko 'pi bhūtvā bahudhā bhavati, bahudhāpi bhūtvaiko bhavati | avirbhāvaṃ tirobhāvamapi pratyanubhavati | tiraḥkuḍyaṃ tiraḥprākāraḥ tiraḥparvatamapyasajjamāno gacchati | ākāśe 'pi kramate tadyathāpi nāma pakṣī śakuniḥ | pṛthivyāmapyunmajjananimajjanaṃ karoti tadyathāpi nāmodake | udake 'pyabhidyamāno gacchati tadyathāpi nāma pṛthivyām | dhūmāyatyapi prajvalatyapi tadyathāpi nāma mahānagniskandhaḥ | imāvapi candrasūryāvevaṃmaharddhikāvevaṃmahānubhāvau evaṃmahaujaskau pāṇinā parāmṛśati parimārjati | ākāṅkṣamāṇo yāvad brahmalokādapi sattvān kāyena vaśe vartayati ||
(Vaidya 287)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata -
pṛthivīya unmajja nimajja gacchatī abhidyamāno udake 'pi gacchati /
pakṣī yathā gaganatalena gacchatī dhūmāyate prajvalate ca ṛddhiyā

38.48

yathāntarīkṣasmi na vāyu sajjate gacchanti cāsmiṃ bahavo 'bhrakūṭāḥ /
tathaiva yogī gaganena gacchatī asajjamāno yatha vātameghaḥ

38.49

yathā niṣaṇṇo vidu yogi bhotī parimārjate pāṇina candrasūryau /
āsanna so jānati brahmalokaṃ brahmāṇa koṭīna sa dharma deśayī

38.50

yadā ca ākāṅkṣati dharma bhāṣituṃ mahātrisāhasra sa vijñapeti /
ākāṅkṣamāṇo bahukṣetrakoṭiṣu deśeti dharma bahusattvakoṭinām

38.51

tasmāttarhi kumāra pariśuddhakāyasamudācāro bhaviṣyāmītyevaṃ tvayā kumāra śikṣitavyam | tat kasya hetoḥ? pariśuddhakāyasamudācāro hi kumāra bodhisattvo mahāsattvo divyena śrotradhātunā atikrāntamānuṣakeṇa śabdān śṛṇoti divyān mānuṣyakāṃśca | nairayikānāmapi tiryagyonigatānāmapi yāmalaukikānāmapi | ye dūre antike vā devānāṃ manuṣyāṇāṃ vā dūrāvacarāṇāṃ vā antikāvacarāṇāṃ vā ||
tasmāttarhi kumāra pariśuddhakāyasamudācāro bhaviṣyāmītyevaṃ tvayā kumāra śikṣitavyam | tat kasya hetoḥ? pariśuddhakāyasamudācāro hi kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkacaritāni yathābhūtaṃ prajānāti | sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānāti | vītarāgaṃ cittaṃ vītarāgaṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānāti | peyālaṃ | sadoṣaṃ (Vaidya 288) vītadoṣaṃ samohaṃ vītamohaṃ sopādānamanupādānaṃ saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ viparītamaviparītaṃ sakleśaṃ niṣkleśaṃ mahadgatamamahadgataṃ prabhāsvaramaprabhāsvaraṃ sapramāṇamapramāṇaṃ sottaramanuttaraṃ samāhitamasamāhitaṃ vimuktamavimuktaṃ - - - - sāṅgaṇaṃ cittaṃ sāṅgaṇaṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānāti | anaṅgaṇaṃ cittamanaṅgaṇaṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānāti | iti hi sarvasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkaṃ yathābhūtaṃ prajānāti ||
pariśuddhakāyasamudācāraḥ kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvenivāsamanusmarati | ekāmapi jātimanusmarati | dve tisraḥ pañca daśa viṃśatiḥ triṃśat catvāriṃśat pañcāśat jātiaśatamapyanusmarati | jātisahasrapyanusmarati | jātiśatasahasramapi yāvadanekānyapi kalpakoṭinayutaśatasahasrāṇyanusmarati | saṃvartakalpamapyanusmarati vivartakalpamapi | yāvadanekānapi saṃvartavivartakalpānanusmarati | kalpamapyanusmarati kalpaśatamapi kalpasahasramapi kalpaśatasahasramapi, yāvadanekānyapi kalpakoṭīnayutaśatasahasrāṇyanusmarati | yāvat pūrvāntakoṭīmapyanusmarati | amutrāhamāsamevaṃnāmā evaṃgotra evaṃjātya evaṃvarṇa evamāhāra evamājīva evamāyuṣpramāṇa evaṃcirasthitika evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedī | tataścyutaḥ amutropapannaḥ | so 'haṃ tataścyuta ihāsmyupapanna iti | sākāraṃ sanimittaṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvenivāsamanusmarati ||
pariśuddhakāyasamudācāraḥ kumāra bodhisattvo mahāsattvo divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sarvān paśyati cyavamānānupapadyamānān suvarṇān durvarṇān sugatān durgatān hīnān praṇītān sugatimapi gacchato durgatimapi gacchato yathākarmopagān sattvān yathābhūtaṃ prajānāti ime bata sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgaduścaritena samanvāgatā manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmapavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānahetoḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayeṣu upapannāḥ | ime punarbata sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatā vākasucaritena samanvāgatā manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanapavādakāḥ samyagdṛṣṭirmasamādānahetoḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇāt sugatau svargaloke deveṣūpapannāḥ | iti hi devyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvān paśyati cyavamānānupapadyamānān suvarṇān durvarṇān hīnān praṇītān sugatimapi gacchato durgatimapi gacchato yathākarmopagān sattvān yathābhūtaṃ prajānāti ||
pariśuddhakāyasamudācāraḥ kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā yat kiṃcijjñātavyamadhimoktavyaṃ vikurvitavyaṃ tatsarvaṃ yathābhūtaṃ prajānāti śṛṇoti paśyate budhyate ||
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata -
abhijñākramanirdiṣṭo bodhisattvāna tāyinām /
samādhīya sthihitvāna bodhisattvo 'dhigacchati

38.52

(Vaidya 289)
śrotraṃ ca te viśodhenti divyaṃ śrotramacintiyam /
yena śṛṇvanti te dharmān sarvabuddhehi bhāṣitān

38.53

sarāgamasarāgaṃ vā sadoṣaṃ vītadoṣakam /
samohaṃ vītamohaṃ vā cittaṃ jānanti prāṇinām

38.54

pūrvenivāsaṃ jānanti yatra te uṣitāḥ purā /
kalpakoṭīsahasrāṇi saṅgasteṣāṃ na vidyate

38.55

cakṣuśca te viśodhenti divyaṃ cakṣuranuttaram /
anupaśyanti te sattvāṃścyavato 'pyupapadyataḥ

38.56

ekakṣaṇasamāyuktaprajñayā sarvajātiṣu /
yat kiṃcidiha jñātavyaṃ dharmāṇāṃ bhūtalakṣaṇam

38.57

tatra bhagavān punarapi candraprabhaṃ kumārabhūtamāmantrayate sma - tasmāttarhi kumāra vāksaṃvarasaṃvṛto bhaviṣyāmītyevaṃ bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam | tatra kumāra katamo vāksaṃvaraḥ? yena vāksaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṣṭyākārasamanvāgatamasaṅgabuddhasvaraghoṣamacityaṃ pratilabhate | ayamucyate kumāra vāksaṃvaraḥ | yena vāksaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ ādeyavākyatāṃ pratilabhate | ayamucyate kumāra vāksaṃvaraḥ | yena vāksaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni pratilabhate | daśa tathāgatabalāni, catvāri tathāgatavaiśāradhyāni, aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān pratilabhate | ayamucyate kumāra vāksaṃvaraḥ | yena vāksaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvastrīṇi vimokṣamukhāni pratilabhate, caturo brahmavihārān pratilabhate | ayamucyate kumāra vāksaṃvaraḥ | yena vāksaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaścatvāri smṛtyupasthānāni pratilabhate | catvāri samyakprahāṇāni, catura ṛddhipādān, pañcendriyāṇi,pañca balāni,sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ pratilabhate | ayamucyate kumāra vāksaṃvaraḥ | yena vāksaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo mahākaruṇāvihāraṃ pratilabhate, mahopekṣāvihāraṃ pratilabhate, kṣemāṃśca vitarkān pratilabhate, pravivekāṃśca vitarkān pratilabhate | ayamucyate kumāra vāksaṃvara iti ||
punaraparaṃ kumāra vāksaṃvara ucyate - yena vāksaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo mṛṣāvādāt prativirato bhavati | paiśunyāt pāruṣyāt saṃbhinnapralāpāt prativirato bhavati | mātāpitṛṇāmācāryāṇāṃ cāntike asabhyāṃ vācaṃ na niścārayati | yā api tadanyā doṣopasaṃhitā vācastābhyo bodhisattvaḥ prativirato bhavati | tāśca vācaḥ pratiśrutkopamā avatarati | svapnopamā nirmitopamā marīcyupamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā māyopamā avatarati | sa tāmevaṃbhūtāṃ vācaṃ nopalabhate, na kalpayati,na manyate,nāvalambate, nābhiniviśate | ayamucyate kumāra (Vaidya 290) vāksaṃvaraḥ | pariśuddhavāksaṃvaro hi kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvāpāyebhyo na bibheti | sarvabuddhadharmān pratilabhate | sarvabuddharddhi sarvābhijñāṃ pratilabhate ||
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata -
yeneha vāksaṃvaraṇenupeto labhatyavaśaṃ sa hi bodhisattvaḥ /
sarveṣu dharmeṣu asaṅgajñānamayaṃ hi so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.58

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīrā labhanti dvātriṃśati lakṣaṇāni /
daśo balāveṇikabuddhadharmānayaṃ hi so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.59

yenaha vāksaṃvaraṇena dhīmān prāpnoti sarvānima buddhadharmān /
ye pūrvamasmin parikīrtitā me ayaṃ hi so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.60

yeneha vācāvaraṇena dhīmān labhedvihārān pratisaṃvidaśca /
atyadbhutān dharma acintiyāṃśca ayaṃ hi so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.61

yeneha vācāvaraṇena dhīmān smṛtyupasthānāni samyakprahāṇā /
tatharddhipādān bala indriyāṇi labhatyayaṃ socyati vācasaṃvaraḥ

38.62

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīmān mahā upekṣāṃ labhate viśāradaḥ /
mahākṛpāṃ śuddhavihāratāṃ ca ayaṃ hi so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.63

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīmān kṣemān vitarkāṃllabhate viśuddhān /
(Vaidya 291)
tathā vitarkān pravivekaśāntānayaṃ hi so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.64

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīmān mṛṣā na bhāṣī piśunāśca vācaḥ /
saṃbhinnapralāpaṃ paruṣāṃ ca vācaṃ ayaṃ khu so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.65

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīmān saddharmakṣepaṃ na karoti jātu /
na buddhasaṃghaṃ ca abhyācakṣeta ayaṃ kho so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.66

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīmān mātāpitṛṣvācariyānamantike /
asatyavācaṃ purato na bhāṣī ayaṃ khu so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.67

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīmān yā anyavāco iha doṣasaṃhitāḥ /
tābhyo 'pyaśeṣaṃ virataḥ sa bhoti ayaṃ khu so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.68

yeneha vāksaṃvaraṇena dhīmān pratiśrutkasaṃnibhatāṃ pi vācam /
supinopamāmo tarate viśārado ayaṃ khu so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.69

nirātmanirjīvanirīhatāṃ cā pratītyutpannāṃ supinopamāṃ mṛṣā /
yadeva vācottari bodhisattvo ayaṃ khu so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.70

nirodhasatyaṃ supinaṃ yathaiva svapnasvabhāvā atha nirvṛtiṃ ca /
yadeva vācottari bodhisattvo ayaṃ khu so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.71

(Vaidya 292)
no cāpi vācaṃ labhate sa kāṃcinna kalpayī nāpi ca manyate saḥ /
nālambate nābhiniveśa jātū ayaṃ khu so ucyati vācasaṃvaraḥ

38.72

tatra bhagavān punarapi candraprabhaṃ kumārabhūtamāmantrayate sma - tasmāttarhi kumāra manaḥsaṃvarasaṃvṛto bhaviṣyāmītyevaṃ bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam | tatra kumāra katamo manaḥsaṃvaraḥ? yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo vajropamaṃ samādhiṃ pratilabhate | ayamucyate kumāra manaḥsaṃvaraḥ | yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisatvo mahāsattvo jvalanāntarābhāṃ nāma raśmiṃ pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ | yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭāṅgopetasvaraghoṣasaṃpadaṃ pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ | yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni pratilabhate | daśa tathāgatabalāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ, aṣṭādaśāveṇikāṃśca buddhadharmān pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ | yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ trīṇi vimokṣamukhāni pratilabhate | śūnyatāmanimittamapraṇihitaṃ vimokṣamukhaṃ pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ | yena manaḥsaṃvareṇaḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaścaturo brahmavihārān pratilabhate | mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ | yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaścatvāri smṛtyupasthānāni pratilabhate | catvāri samyakprahāṇāni, catura ṛddhipādān, pañcendriyāṇi,pañca balāni,sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ | yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo mahākaruṇāvihāraṃ pratilabhate | mahopekṣāvihāraṃ pratilabhate | kṣemāṃśca vitarkān pratilabhate | pravivekāṃśca vitarkān pratilabhate | hitaiṣitāṃ ca īryāṃ ca caryāṃ ca pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ ||
punaraparaṃ kumāra manaḥsaṃvara ucyate - yena manaḥsaṃvareṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo mithyādṛṣṭiprahāṇāya mithyādṛṣṭyā sārdhaṃ na saṃvasati | abhidhyāprahāṇāya anabhidhyālurbhavati | vyāpādaprahāṇāya vyāpādena sārdhaṃ na saṃvasati | kausīdyaprahāṇāya kusīdena sārdhaṃ na saṃvasati | guruṇāmantike mātāpitrorācāryāṃṇāṃ cāntike śāṭhyacittaṃ notpādayati | rāgadveṣamohacittaṃ notpādayati | na ca taiḥ sārdhaṃ saṃvasati | bodhicittaṃ notsṛjati | adhyāśayacittaṃ ca notsṛjati | ye cānye doṣopasaṃhitā manaḥsaṃkalpāstebhyaḥ sarvebhyaḥ prativirato bhavati | na ca taiḥ sārdhaṃ saṃvasati | ayamucyate manaḥsaṃvara | tacca mano māyopamamityavatarati | svapnopamamapi marīcyupamamapi | nirmitopamamiti pratibhāsopamamityavatarati | na kutaścidāgamanato 'vatarati | svapnopamaṃ sukhamavatarati | svapnopamamanityato 'vatarati | svapnopamaṃ nirjīvato 'vatarati | (Vaidya 293) svapnopamaṃ śūnyato 'vatarati | tacca nopalabhate na kalpayati na manyate nāvalambate nābhiniviśate | ayamucyate kumāra manaḥsaṃvaraḥ ||
pariśuddhamanaḥsamudācāro hi kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākṣaṇāṃśca varjayati | acintyāṃśca sarvabuddhadharmān pratilabhate | sarvabuddhebhyaśca sarvabuddhābhijñāṃ akopyāṃ ca cetovimuktiṃ pratilabhate | ayamucyate manaḥsaṃvaraḥ ||
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata -
śṛṇotha sarvi avikṣiptamanā mama bhāṣato manaḥsaṃvaraṇam /
śrutvā ca tatra pratiapadyathā me yadīcchathā laghu viśodhanatām

38.73

manaḥsaṃvareṇa labhi yena vidu parama praśānta vipulānacalān /
jinadharmacintiya tathādbhutatāṃ manaḥsaṃvarucyati viśuddha ayam

38.74

manaḥsaṃvareṇa labhi yena vidu cetovimuktimacalāṃ satatam /
vajropamaṃ tatha samādhivaraṃ manaḥsaṃvarūcyati hi śreṣṭha ayam

38.75

niṣpādayatyapi ca yena vidu upacāraraśmiṃ vipulārthakarīm /
āryāṣṭāṅgupetaśvara yena labhī manaḥsaṃvarūcyati viśuddha ayam

38.76

manaḥsaṃvareṇa vidu yena varāṃ dvātriṃśalakṣaṇa laghū labhate /
yaśa co balānyakhilabuddhaguṇān manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.77

manasaṃvareṇa labhi yena vidu pratisaṃvidastatha viśāradatām /
paramādbhutān guṇa acintya tathā manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam

38.78

(Vaidya 294)
manaḥsaṃvareṇa labhi yena vidu smṛtyupasthāna catu ṛddhipādān /
samyakprahāṇa bala indriya co manaḥsaṃvara kathitu śreṣṭha ayam

38.79

manaḥsaṃvareṇa laghu yena vidu bodhyaṅga sapta labhate vimalān /
aṣṭāṅgikaṃ ca tatha mārgavaraṃ manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.80

manaḥsaṃvareṇa labhi yena vidu mahupekṣatāviharaṇaṃ pravaram /
karuṇāvihārimamalaṃ ca paraṃ manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.81

manaḥsaṃvareṇa labhi yena śivān kṣemān vitarka vidu śuddha sadā /
labhate guṇāḍhyu pravivekakathāṃ manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.82

manasaṃvareṇa vidu yena yuto mithyākudṛṣṭyā saha na vasati /
vyāpādābhidhyā na ca saṃjanayī manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.83

manaḥsaṃvareṇa vidu yena yutaḥ kuhanāṃ karoti na muhūrtamapi /
gurūṇāṃ ca śāṭhiyu na saṃjanayī manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.84

manaḥsaṃvareṇa vidu yena yuto rāgatha dveṣa na janeti manaḥ /
tatha mohacittu na janeti kvacit manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam

38.85

manaḥsaṃvareṇa vidu yena yuto bodhāya citta na viniḥsṛjatī /
adhyāśayaṃ ca na vikopayatī manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.86

(Vaidya 295)
manaḥsaṃvareṇa vidu yena yuto ye cānya doṣa vividhā manasaḥ /
sarvebhi sārdha na ca saṃvasatī manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam

38.87

māyopamaṃ ca mana otaratī supinopamaṃ tatha marīcisamam /
pratibhāsalakṣaṇamatho satataṃ manaḥsaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam

38.88

supimopamaṃ ca sukhamotaratī tathanitya śūnyata aśāśvatataḥ /
mana eva otarati yena vidu manasaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam

38.89

nirjīvamotarati niḥsattva mano utpannu pratyayata cakrasamam /
na kutaścidāgatu na cāpi gataṃ manasaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

38.90

na ca tanmanye upalabhāti kvaci na ca kalpayatyatha na manyatyasau /
nālambhate viniviśati na co manasaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam

38.91

paramārthasatya supinena samaṃ nirvāṇa svapnasamamotarati /
mana evamotarati yena vidu manasaṃvaraḥ kathitu śreṣṭha ayam

Original text: Samādhirājasūtra · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1961 (Buddhist Sanskrit Texts, 2.) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc