સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 38

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે યશઃપ્રભપરિવર્તઃ સપ્તત્રિંશતિતમઃ ॥ 37 ॥
(વૈદ્ય 279)
38 કાયવાઙ્મનઃસંવરપરિવર્તઃ ।
તસ્માત્તર્હિ કુમાર કાયસંવરસંવૃતો ભવિષ્યામીત્યેવં ત્વયા કુમાર શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ર કુમાર કતમઃ કાયસંવરઃ? યેન કાયસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષ્વસઙ્ગજ્ઞાનં પ્રતિલભતે, અયમુચ્યતે કુમાર કાયસંવર ઇતિ । યેન કાયસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ પ્રતિલભતે, અયમુચ્યતે - - - - - - ઇતિ । યેન - - - - - - મહાસત્ત્વો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલભતે, અયમુચ્યતે - - - - ઇતિ । યેન - - - - મહાસત્ત્વસ્ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ પ્રતિલભતે । કતમાનિ ત્રીણિ? યદુત શૂન્યતામનિમિત્તમપ્રણિહિતમ્ । ઇમાનિ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ, અયમુચ્યતે - - - - ઇતિ । યેન - - - - મહાસત્ત્વશ્ચતુરો બ્રાહ્માન્ વિહારાન્ પ્રતિલભતે । કતમાંશ્ચતુરઃ ?યદુત મૈત્રીં કરુણાં મુદિતામુપેક્ષાં ઇમાંશ્ચતુરો બ્રાહ્માન્ વિહારાન્, અયમુચ્યતે - - - - ઇતિ । યેન - - - - મહાસત્ત્વશ્ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિલભતે । કતમાશ્ચતસ્રઃ? યદુત અર્થપ્રતિસંવિત્ ધર્મપ્રતિસંવિત્ નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્ । ઇમાશ્ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ, અયમુચ્યતે - - - - ઇતિ । યેન મહાસત્ત્વઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ પ્રતિલભતે । કતમાન્ સપ્તત્રિંશત્?યદુત ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ । ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ । પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । પઞ્ચ બલાનિ । સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ । આર્યાષ્ટાઙ્ગકં માર્ગમ્ । ઇમાન્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે - - - - ઇતિ । યેન - - - - મહાસત્ત્વો મહાકરુણાવિહારં પ્રતિલભતે । મહોપેક્ષાવિહારં પ્રતિલભતે, ક્ષેમાંશ્ચ વિતર્કાન્ પ્રતિલભતે । પ્રવિવેકાંશ્ચ ધર્માન્ પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કાયસંવર ઇતિ ॥
પુનરપરં કુમાર યેન કાયસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । અદત્તાદાનાત્ અબ્રહ્મચર્યાન્મૃષાવાદાત્ પિશુનવચનાત્ પરુષવચનાત્ સંભિન્નપ્રલાપાત્ અભિધ્યાયાદૂ વ્યાપાદન્મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ । તુલાકૂટાન્માનકૂટાત્કાંસ્યકૂટાત્ કર્ષણબન્ધનરોધનતાડનચ્છેદનભેદનવિપરામોષાલોકસાહસેભ્યઃ પ્રતિવરતો ભવતિ । ન હસ્તલોલઃ ન પાદલોલો હસ્તપાદસંયતઃ। તસ્ય સર્વં કાયવાઙ્ભનોદૌષ્ઠુલ્યં પ્રહીણં ભવત્યુચ્છિન્નમૂલં તાલામસ્તકવદાયત્યામનુત્પાદધર્મિ । અયમુચ્યતે કુમાર કાયસંવર ઇતિ । તદનેનાપિ તે કુમાર પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્ ॥
ભૂતપૂર્વં કુમાર અતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયે કલ્પે અસંખ્યેયતરે વિપુલે અપ્રમાણે અચિન્ત્યે અપરિમાણે યદાસીત્ । તેન કાલેન તેન સમયેન જ્ઞાનપ્રભાસો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક (વૈદ્ય 280) ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તેન ખલુ પુનઃ કુમાર કાલેન તેન સમયેન તસ્ય ભગવતો જ્ઞાનપ્રભાસસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ષષ્ટિવર્ષકોટ્યઃ આયુષ્પ્રમાણમભૂત્ । ષષ્ટિરર્હત્કોટ્યઃ શ્રાવકસંઘો ઽભૂત્ । અપ્રમેયાશ્ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સદ્ધર્મપરિગ્રાહકા અભૂવન્ ॥
તેન ચ કુમાર કાલેન તેન સમયેન રાજાભૂદ્વિશેષચિન્તી નામ । અથ ખલુ રાજા વિશેષચિન્તી અશીત્યા પ્રાણિકોટિભિઃ સાર્ધં તથાગતમુપસંક્રાન્તઃ। ઉપ્સંક્રમ્ય તસ્ય તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્યૈકાન્તે ન્યષીદત્ । એકાન્તનિષણ્ણશ્ચ રાજા વિશેષચિન્તી તં તથાગતં પર્યુપાસ્તે । અથ ખલુ કુમાર જ્ઞાનપ્રભાસસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો રાજ્ઞો વિશેષચિન્તિનઃ સપરિવારસ્યાધ્યાશયં વિદિત્વા ઇતો ધર્મપર્યાયાદિમં કાયસંવરસમાધિમુખપ્રવેશં ગાથાભિગીતેન દેશયતિ -
યથાન્તરીક્ષં ગગનં વિશુદ્ધમત્યન્તશુદ્ધં પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરમ્ ।
એમેવ શુદ્ધો અયુ કાયસંવરો ન શક્યુ ઘોષેણ કદાચિ દેશિતુમ્

વિવિક્તુ શૂન્યો અયુ કાયસંવરો એતાદૃશે તે ઉભિ કાયલક્ષણે ।
અલક્ષણાસ્તે યથ અન્તરીક્ષં તલ્લક્ષણો દેશિતુ કાયસંવરઃ

યો જાનતી સંવરમેવલક્ષણં ન તસ્ય જાતુ ભવતી નસંવરઃ ।
યે ચાપ્રવૃત્તાઃ કૃતુ તેષ ગોચરો અનાસ્રવસ્યો ઉપપત્તિ નાસ્તિ

ન શક્યુ કામાન્ પ્રતિસેવમાનૈ રૂપેષુ ભોગેષુ જહિત્વ તૃષ્ણામ્ ।
ભવેષુ દોષાનવિજાનમાનૈર્ન શક્યુ જ્ઞાતુમયુ કાયસંવરઃ

અનાસ્રવં સંવરુ યઃ પ્રજાનતે ન તસ્ય ભોતી ઉપપત્તિ જાતુ ।
અર્હન્તધર્મા ઇમ એવરૂપાઃ ન સુકરં જાનિતુ તીર્થિકેભિઃ

(વૈદ્ય 281)
યે સર્વત્રૈધાતુકિ ત્રસ્તમાનસા ન કામભોગેષુ સ્પૃહાં જનેન્તિ ।
રાજ્યેન ભોગૈશ્ચ ન જાતુ અર્થિકા જ્ઞાસ્યન્તિ તે ઈદૃશ કાયસંવરઃ

અર્થો અયં વુચ્ચતિ કાયસંવરો અર્થશ્ચ શબ્દેન ન શક્યુ દેશિતુમ્ ।
યો જાનતી ઈદૃશુ ધર્મનેત્રીં સ સંવરે ઽસ્મિન્ ભવતિ પ્રતિષ્ઠિતઃ

અર્થે પ્રયુક્તાન મયાર્થુ દેશિતો યે અર્થનેત્રીપરતા વિચક્ષણાઃ ।
અનર્થુ વર્જેન્તિ ય અર્થયુક્તા તે સંવરે ઽસ્મિન્ સતતં પ્રતિષ્ઠિતાઃ

અર્થો ય ઉક્તો હિ જિનાન શાસને કથં સ અર્થો ભવતી વિજાનતો ।
યો અર્થનેત્રીય સ્વભાવુ જાનતિ પ્રતિષ્ઠિતઃ સોચ્યતિ કાયસંવરે

યેનાનિમિત્તં ભવતી વિજાનિતં નૈરાત્મ્યતઃ શૂન્યતુ તુચ્છતો વા ।
ન તસ્ય જાતૂ ભવતિ નસંવરસ્તથાહિ સો શિક્ષિતુ ભૂતનિશ્ચયે

ભાવાનભાવાનિતિ યઃ પ્રજાનતિ સ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે ।
યઃ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે । સ આનિમિત્તં સ્પૃશતી સમાધિમ્

વિજ્ઞાત યેનેહ નિરાત્મધર્માઃ સ્વભાવશૂન્યાઃ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરાઃ ।
ન તસ્ય જાતુ ભવતી અસંવરસ્તથાહિ સો શિક્ષિતુ ભૂતનિશ્ચયે

યો જાનતી શૂન્યત પઞ્ચસ્કન્ધાન્ વિદિત્વ નૈરાત્મસ્વભાવશૂન્યાન્ ।
(વૈદ્ય 282)
ન તસ્ય જાતુ ભવતી અસંવરો યત્ કર્મ કાયેન સમાચરેત

નિમિત્તગ્રાહિસ્ય અસંવૃતસ્ય ય આત્મસંજ્ઞાય સદા પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
રૂપેષુ આસ્વાદગતસ્ય જન્તુનઃ પ્રકુપ્યતે રાગ અસંવૃતસ્ય

યે ભૂતકોટીય ભવન્તિ શિક્ષિતા ગતિંગતાઃ સૂરત શૂન્યતાયામ્ ।
ન તેષ રાગઃ પુન જાતુ કુપ્યતે અસંવરો યેન વ્રજેત દુર્ગતિમ્

ન શક્યુ કમ્પેતુ યથા સુમેરુ અચાલિયઃ સર્વપિપીલિકૈર્મહાન્ ।
તથા વિદૂ ભૂતનયેષુ શિક્ષિતો રૂપેહિ દિવ્યૈરપિ સો ન કમ્પતે

શક્યેત રઙ્ગૈર્ગગનં વિચિત્રિતું શક્યેત ચાકાશ ગૃહીતુ પાણિના ।
ન ત્વેવ શક્યં સ વિચાલનાય રાગેણ દોષેણ ન ચ મારકોટિભિઃ

પ્રતિશ્રુકા શક્યુ ગૃહીતુ કેનચિચ્છિલા પ્લવેદપ્યુદકસ્ય મધ્યે ।
દ્રષ્ટું ન શક્યં ત્વિહ તસ્ય આશયા યઃ શિક્ષિતો ઈદૃશિ કાયસંવરે

યાવન્ત શબ્દાઃ પૃથુ સર્વલોકે ગૃહ્ણિત્વ પેડાગત શક્ય કર્તુમ્ ।
ન તસ્ય શક્યં સ્થિતિરસ્થિતિર્વા વિજાનિતું યઃ સ્થિતુ કાયસંવરે

શક્યં પ્રભા ગૃહ્ણિતુ સૂર્યમણ્ડલાત્ પ્રગર્જતો મેઘતુ વિદ્યુતો વા ।
ન તસ્ય કાયસ્ય સ્વભાવ જ્ઞાતું યઃ શિક્ષિતઃ સ્યાદિહ કાયસંવરે

જાલેન પાશેન ચ શક્યુ બન્ધિતું ચતુર્દિશં વાયતિ વાતમણ્ડલી ।
(વૈદ્ય 283)
ન શક્યમાજાનિતુ તસ્ય કાયઃ પ્રતિષ્ઠિતો યો ઇહ કાયસંવરે

અગોચરો ઽસાવિહ સર્વપ્રાણિનાં યત્ર સ્થિતો યો વિદુ ચિત્તસંયમે ।
યત્ર સ્થિતો ગોચરિ કાયસંવરે ન લિપ્યતે ખમિવ સ લોકધર્મૈઃ

શક્યં પદં પશ્યિતુ સર્વપ્રાણિનાં નમે ચરન્તાન પૃથક્ ચતુર્દિશમ્ ।
ન તસ્ય કાયસ્ય ન ચિત્તગોચરો પ્રમાણુ જ્ઞાતુમિહ શક્ય કેનચિત્

એવં સ્થિતસ્યો ઇહ કાયસંવરે સર્વે ન ભોન્તિ વિવિધાઃ કિલેશાઃ ।
પ્રહીણ તસ્યેહ ઉપકિલેશાસ્તથા હ્યસૌ શિક્ષિતુ કાયસંવરે

ન તસ્ય અગ્નિઃ ક્રમતે ન શસ્ત્રં તથાપિ અગ્રાહ્યુ સ તસ્ય કાયઃ ।
શન્તપ્રશાન્તે સ્થિતુ સો સમાધૌ તથા હ્યસૌ શિક્ષિતુ કાયસંવરે

એવં સ્થિતસ્યો ન ભયં ન ત્રાસો ન ક્ષોભુ ચિત્તસ્યુ ન ચેર્ષ્યુ જાયતે ।
મુક્તઃ સ સર્વેભિરુપદ્રવેભિર્યઃ શિક્ષિતો તાદૃશ કાયસંવરે

વિષસ્ય શસ્ત્રસ્ય ન જાતુ ભાયતિ ન ચાગ્નિમધ્યે ન જલસ્ય મધ્યે ।
સર્વેહિ મુક્તઃ સ ઉપદ્રવેહિ ય શિક્ષિતો ઈદૃશ કાયસંવરે

ચૌરાણ ધૂર્તાન ચ પાપકારિણામાશીવિષામધ્યગતો ન ભાયતે ।
તથા હિ તસ્યો વિગતાત્મસંજ્ઞા સંજ્ઞાવિમુક્તસ્ય ભયં ન ભોતિ

ભયૈર્વિમુક્તસ્ય ન ત્રાસુ જાયતે અસંત્રસન્તસ્ય ન ભોતિ ઇઞ્જના ।
(વૈદ્ય 284)
અનિઞ્જમાનસ્ય કુતો ઽસ્તિ ત્રાસો ન મારકોટીભિ સ શક્યુ કમ્પિતુમ્

આચક્ષિતો દેશિતુ સંપ્રકાશિતો યો બોધિસત્ત્વસ્ય હિતાય સંવરઃ ।
યઃ શિક્ષતે ઈદૃશ કાયસંવરે સો ભોતિ નો કમ્પિયુ મારકોટિભિઃ

સર્વેષુ ધર્મેષુ અસંજ્ઞજ્ઞાનં પૂર્ણા અશીતિરનુવ્યઞ્જનાનિ ।
દ્વાત્રિંશ ચો લક્ષણ ચિત્તશુદ્ધા ન દુર્લભા ભોન્તિ સ્થિતસ્ય સંવરે

ય ઇચ્છતે બુધ્યિતુ બુદ્ધધર્માન્ અચિન્તિયાન્ યેષ પ્રમાણુ નાસ્તિ ।
સ શિક્ષિતુ ઈદૃશુઃ કાયસંવરે ભવિષ્યતે ચેતિયુ સર્વલોકે

ય ઇચ્છતે ધર્મમિમં મહર્ષિણાં દશો બલાન્ બુદ્ધબલાનચિન્તિયાન્ ।
સ શિક્ષિતુ ઈદૃશ કાયસંવરે યઃ શિક્ષિતસ્તસ્ય બલા ન દુર્લભાઃ

યે ચાપિ અષ્ટાદશ બુદ્ધધર્મા આવેણિકા યેષુ જિના પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તે ચાપિ તસ્યો ન ભવન્તિ દુર્લભા યઃ શિક્ષતે ઈદૃશ કાયસંવરે

યે સપ્ત બોધ્યઙ્ગ મહામહર્ષિણાં પ્રતિસંવિદશ્ચો તથ ઋદ્ધિપાદાઃ ।
તે ચાપિ તસ્યો ન ભવન્તિ દુર્લભા યઃ શિક્ષતે ઈદૃશ કાયસંવરે

બ્રહ્માવિહારાશ્ચતુરશ્ચ ધ્યાના વિમોક્ષદ્વારાસ્ત્રય સંપ્રકાશિતાઃ ।
ક્ષેમા વિતર્કા અથ પ્રાવિવેક્યા ન દુર્લભા ભોન્તિ સ્થિતસ્ય સંવરે

કરુણાવિહારી તથુપેક્ષલાભી તથ ઈર્યચર્યામિહ મૈત્રિવરામ્ ।
(વૈદ્ય 285)
હિતચિત્તુ ભોતિ ચ સ સર્વજગે યઃ કાયસંવરિ સ્થિતો ભવતિ

સ્મૃતી ઉપસ્થાન પ્રહાણ સમ્યક્ પઞ્ચેન્દ્રિયાઃ પઞ્ચ બલા મહર્ષિણામ્ ।
આશ્ચર્ય અષ્ટાઙ્ગિકુ માર્ગશ્રેષ્ઠો ન દુર્લભો શિક્ષિતુ કાયસંવરે

યે ચાપિ અન્યે વર બુદ્ધધર્મા અચિન્તિયા યેષ પ્રમાણુ નાસ્તિ ।
તે તસ્ય સર્વે ન ભવન્તિ દુર્લભા યઃ શિક્ષતે ઈદૃશ કાયસંવરે

શ્રુત્વા ઇહો ઈદૃશ કાયસંવરે વિશેષપ્રાપ્તો અભુ રાજપુત્રઃ ।
તુષ્ટો ઉદગ્રો અતુલાય પ્રીતિયા સ પ્રવ્રજી તસ્ય જિનસ્ય શાસને

સ પ્રવ્રજિત્વા દશ વર્ષકોટીરચાર્ષિ શુદ્ધં વર બ્રહ્મચર્યમ્ ।
ભાવેત્વ બ્રાહ્માન્ ચતુરો વિહારાનર્થાય લોકસ્ય સદેવકસ્ય

સુભાવિતા બ્રહ્મવિહાર કૃત્વા અદ્રાક્ષિ બુદ્ધાન અશીતિકોટિયઃ ।
તતોત્તરે યાત્તિક ગઙ્ગવાલિકા ઇદં ચરં સો વર બ્રહ્મચર્યમ્

સર્વેષ ચો શાસનિ પ્રવ્રજિત્વા અચાર્ષિ શુદ્ધં વર બ્રહ્મચર્યમ્ ।
ભિક્ષુ અભૂષી વર ધર્મભાણકો બહુશ્રુતશ્ચો પ્રતિભાનવાંશ્ચ

અખણ્ડશીલશ્ચ અચ્છિદ્રશીલો વિશુદ્ધશીલો અકલ્માષશીલઃ ।
આર્યે ચ શીલે સ અનાસ્રવે સ્થિતઃ । પ્રજાનમાનો ઇમુ કાયસંવરમ્

(વૈદ્ય 286)
સિયા કુમારા તવ અન્ય સાસીદ્ વિશેષચિન્તી તદ રાજકુઞ્જરઃ ।
ન એવ દ્રષ્ટવ્યમિહાન્યુ સો ઽભૂત્તદાહમાસં ચરમાણુ ચારિકામ્

તસ્માત્ કુમારા મમ શિક્ષમાણા પ્રતિષ્ઠિહેસી ઇહ કાયસંવરે ।
અન્યેષ ચો દેશય પ્રાણકોટિનાં નચિરેણ ત્વં ભેષ્યસિ યાદૃશો ઽહમ્

તસ્માત્તર્હિ કુમાર પરિશુદ્ધકાયસમાચારો ભવિષ્યામીત્યેવં ત્વયા કુમાર શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? પરિશુદ્ધકાયસમાચારો હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નિરયેભ્યો બિભેતિ । ન તિર્યગ્યોનેર્ન યમલોકાન્ન સર્વદુર્ગતિભ્યો બિભેતિ । નોદકાદ્ બિભેતિ । ન શસ્ત્રતો ન સિંહેભ્યો ન વ્યાઘ્રેભ્યો ન ઋક્ષેભ્યો ન હસ્તિભ્યો નર્ષભેભ્યો ન મનુષ્યેભ્યો બિભેતિ । પરિશુદ્ધકાયસમાચારઃ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઇમમપિ ત્રિસાહસ્રં મહાસાહસ્રં લોકધાતું કરતલે કૃત્વા તાલમાત્રં દ્વિતાલમાત્રં ત્રિતાલમાત્રં ચતુસ્તાલમાત્રં પઞ્ચતાલમાત્રં ષટ્તાલમાત્રં સપ્તતાલમાત્રમુત્ક્ષિપેત્ । યાવન્તં વા પુનરાકાઙ્ક્ષેત્તાવન્તમેવોત્ક્ષિપેત્ ॥
પુનરપરં પરિશુદ્ધકાયસમાચારઃ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યે પરમપારમિપ્રાપ્તો ભવતિ । સ ઋદ્ધિપાદવિપાકવિશુદ્ધઃ પુણ્યપરિગૃહીતો વિવેકવિવિક્તઃ સર્વત્રાનુગત એતત્સમાધિપ્રતિલબ્ધઃ અનાસ્રવપુણ્યપરિનિષ્પન્નઃ સર્વલોકધાતાવપ્રતિહતચક્ષુઃ એવંરૂપૈઃ ઋદ્ધિપ્રતિહાર્યૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । તત્ર કતમા ઋદ્ધિઃ? યયા ઋદ્ધયા પ્રાર્થનાસમૃદ્ધિપરિનિષ્પત્તિઃ । ઇયમુચ્યતે ઋદ્ધિરિતિ । તત્ર કતમદ્ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યમ્? યયા ઋદ્ધયા સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ અનેકવિધાનૃદ્ધિવિષયાન્ પ્રત્યુનુભવતિ । એકો ઽપિ ભૂત્વા બહુધા ભવતિ, બહુધાપિ ભૂત્વૈકો ભવતિ । અવિર્ભાવં તિરોભાવમપિ પ્રત્યનુભવતિ । તિરઃકુડ્યં તિરઃપ્રાકારઃ તિરઃપર્વતમપ્યસજ્જમાનો ગચ્છતિ । આકાશે ઽપિ ક્રમતે તદ્યથાપિ નામ પક્ષી શકુનિઃ । પૃથિવ્યામપ્યુન્મજ્જનનિમજ્જનં કરોતિ તદ્યથાપિ નામોદકે । ઉદકે ઽપ્યભિદ્યમાનો ગચ્છતિ તદ્યથાપિ નામ પૃથિવ્યામ્ । ધૂમાયત્યપિ પ્રજ્વલત્યપિ તદ્યથાપિ નામ મહાનગ્નિસ્કન્ધઃ । ઇમાવપિ ચન્દ્રસૂર્યાવેવંમહર્દ્ધિકાવેવંમહાનુભાવૌ એવંમહૌજસ્કૌ પાણિના પરામૃશતિ પરિમાર્જતિ । આકાઙ્ક્ષમાણો યાવદ્ બ્રહ્મલોકાદપિ સત્ત્વાન્ કાયેન વશે વર્તયતિ ॥
(વૈદ્ય 287)
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
પૃથિવીય ઉન્મજ્જ નિમજ્જ ગચ્છતી અભિદ્યમાનો ઉદકે ઽપિ ગચ્છતિ ।
પક્ષી યથા ગગનતલેન ગચ્છતી ધૂમાયતે પ્રજ્વલતે ચ ઋદ્ધિયા

યથાન્તરીક્ષસ્મિ ન વાયુ સજ્જતે ગચ્છન્તિ ચાસ્મિં બહવો ઽભ્રકૂટાઃ ।
તથૈવ યોગી ગગનેન ગચ્છતી અસજ્જમાનો યથ વાતમેઘઃ

યથા નિષણ્ણો વિદુ યોગિ ભોતી પરિમાર્જતે પાણિન ચન્દ્રસૂર્યૌ ।
આસન્ન સો જાનતિ બ્રહ્મલોકં બ્રહ્માણ કોટીન સ ધર્મ દેશયી

યદા ચ આકાઙ્ક્ષતિ ધર્મ ભાષિતું મહાત્રિસાહસ્ર સ વિજ્ઞપેતિ ।
આકાઙ્ક્ષમાણો બહુક્ષેત્રકોટિષુ દેશેતિ ધર્મ બહુસત્ત્વકોટિનામ્

તસ્માત્તર્હિ કુમાર પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારો ભવિષ્યામીત્યેવં ત્વયા કુમાર શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારો હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના અતિક્રાન્તમાનુષકેણ શબ્દાન્ શૃણોતિ દિવ્યાન્ માનુષ્યકાંશ્ચ । નૈરયિકાનામપિ તિર્યગ્યોનિગતાનામપિ યામલૌકિકાનામપિ । યે દૂરે અન્તિકે વા દેવાનાં મનુષ્યાણાં વા દૂરાવચરાણાં વા અન્તિકાવચરાણાં વા ॥
તસ્માત્તર્હિ કુમાર પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારો ભવિષ્યામીત્યેવં ત્વયા કુમાર શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારો હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કચરિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સરાગં ચિત્તં સરાગં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । વીતરાગં ચિત્તં વીતરાગં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પેયાલં । સદોષં (વૈદ્ય 288) વીતદોષં સમોહં વીતમોહં સોપાદાનમનુપાદાનં સંક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તં વિપરીતમવિપરીતં સક્લેશં નિષ્ક્લેશં મહદ્ગતમમહદ્ગતં પ્રભાસ્વરમપ્રભાસ્વરં સપ્રમાણમપ્રમાણં સોત્તરમનુત્તરં સમાહિતમસમાહિતં વિમુક્તમવિમુક્તં - - - - સાઙ્ગણં ચિત્તં સાઙ્ગણં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અનઙ્ગણં ચિત્તમનઙ્ગણં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇતિ હિ સર્વસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારઃ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સાકારં સોદ્દેશમનેકવિધં પૂર્વેનિવાસમનુસ્મરતિ । એકામપિ જાતિમનુસ્મરતિ । દ્વે તિસ્રઃ પઞ્ચ દશ વિંશતિઃ ત્રિંશત્ ચત્વારિંશત્ પઞ્ચાશત્ જાતિઅશતમપ્યનુસ્મરતિ । જાતિસહસ્રપ્યનુસ્મરતિ । જાતિશતસહસ્રમપિ યાવદનેકાન્યપિ કલ્પકોટિનયુતશતસહસ્રાણ્યનુસ્મરતિ । સંવર્તકલ્પમપ્યનુસ્મરતિ વિવર્તકલ્પમપિ । યાવદનેકાનપિ સંવર્તવિવર્તકલ્પાનનુસ્મરતિ । કલ્પમપ્યનુસ્મરતિ કલ્પશતમપિ કલ્પસહસ્રમપિ કલ્પશતસહસ્રમપિ, યાવદનેકાન્યપિ કલ્પકોટીનયુતશતસહસ્રાણ્યનુસ્મરતિ । યાવત્ પૂર્વાન્તકોટીમપ્યનુસ્મરતિ । અમુત્રાહમાસમેવંનામા એવંગોત્ર એવંજાત્ય એવંવર્ણ એવમાહાર એવમાજીવ એવમાયુષ્પ્રમાણ એવંચિરસ્થિતિક એવંસુખદુઃખપ્રતિસંવેદી । તતશ્ચ્યુતઃ અમુત્રોપપન્નઃ । સો ઽહં તતશ્ચ્યુત ઇહાસ્મ્યુપપન્ન ઇતિ । સાકારં સનિમિત્તં સોદ્દેશમનેકવિધં પૂર્વેનિવાસમનુસ્મરતિ ॥
પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારઃ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષકેણ સર્વાન્ પશ્યતિ ચ્યવમાનાનુપપદ્યમાનાન્ સુવર્ણાન્ દુર્વર્ણાન્ સુગતાન્ દુર્ગતાન્ હીનાન્ પ્રણીતાન્ સુગતિમપિ ગચ્છતો દુર્ગતિમપિ ગચ્છતો યથાકર્મોપગાન્ સત્ત્વાન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ઇમે બત સત્ત્વાઃ કાયદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા વાગદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા મનોદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા આર્યાણામપવાદકા મિથ્યાદૃષ્ટિકા મિથ્યાદૃષ્ટિકર્મસમાદાનહેતોઃ કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદપાયં દુર્ગતિં વિનિપાતં નિરયેષુ ઉપપન્નાઃ । ઇમે પુનર્બત સત્ત્વાઃ કાયસુચરિતેન સમન્વાગતા વાકસુચરિતેન સમન્વાગતા મનઃસુચરિતેન સમન્વાગતા આર્યાણામનપવાદકાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્મસમાદાનહેતોઃ કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપન્નાઃ । ઇતિ હિ દેવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષકેણ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ ચ્યવમાનાનુપપદ્યમાનાન્ સુવર્ણાન્ દુર્વર્ણાન્ હીનાન્ પ્રણીતાન્ સુગતિમપિ ગચ્છતો દુર્ગતિમપિ ગચ્છતો યથાકર્મોપગાન્ સત્ત્વાન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારઃ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એકક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા યત્ કિંચિજ્જ્ઞાતવ્યમધિમોક્તવ્યં વિકુર્વિતવ્યં તત્સર્વં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ શૃણોતિ પશ્યતે બુધ્યતે ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
અભિજ્ઞાક્રમનિર્દિષ્ટો બોધિસત્ત્વાન તાયિનામ્ ।
સમાધીય સ્થિહિત્વાન બોધિસત્ત્વો ઽધિગચ્છતિ

(વૈદ્ય 289)
શ્રોત્રં ચ તે વિશોધેન્તિ દિવ્યં શ્રોત્રમચિન્તિયમ્ ।
યેન શૃણ્વન્તિ તે ધર્માન્ સર્વબુદ્ધેહિ ભાષિતાન્

સરાગમસરાગં વા સદોષં વીતદોષકમ્ ।
સમોહં વીતમોહં વા ચિત્તં જાનન્તિ પ્રાણિનામ્

પૂર્વેનિવાસં જાનન્તિ યત્ર તે ઉષિતાઃ પુરા ।
કલ્પકોટીસહસ્રાણિ સઙ્ગસ્તેષાં ન વિદ્યતે

ચક્ષુશ્ચ તે વિશોધેન્તિ દિવ્યં ચક્ષુરનુત્તરમ્ ।
અનુપશ્યન્તિ તે સત્ત્વાંશ્ચ્યવતો ઽપ્યુપપદ્યતઃ

એકક્ષણસમાયુક્તપ્રજ્ઞયા સર્વજાતિષુ ।
યત્ કિંચિદિહ જ્ઞાતવ્યં ધર્માણાં ભૂતલક્ષણમ્

તત્ર ભગવાન્ પુનરપિ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - તસ્માત્તર્હિ કુમાર વાક્સંવરસંવૃતો ભવિષ્યામીત્યેવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ર કુમાર કતમો વાક્સંવરઃ? યેન વાક્સંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષષ્ટ્યાકારસમન્વાગતમસઙ્ગબુદ્ધસ્વરઘોષમચિત્યં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કુમાર વાક્સંવરઃ । યેન વાક્સંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આદેયવાક્યતાં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કુમાર વાક્સંવરઃ । યેન વાક્સંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ પ્રતિલભતે । દશ તથાગતબલાનિ, ચત્વારિ તથાગતવૈશારધ્યાનિ, અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કુમાર વાક્સંવરઃ । યેન વાક્સંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ પ્રતિલભતે, ચતુરો બ્રહ્મવિહારાન્ પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કુમાર વાક્સંવરઃ । યેન વાક્સંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પ્રતિલભતે । ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ,પઞ્ચ બલાનિ,સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કુમાર વાક્સંવરઃ । યેન વાક્સંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાકરુણાવિહારં પ્રતિલભતે, મહોપેક્ષાવિહારં પ્રતિલભતે, ક્ષેમાંશ્ચ વિતર્કાન્ પ્રતિલભતે, પ્રવિવેકાંશ્ચ વિતર્કાન્ પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કુમાર વાક્સંવર ઇતિ ॥
પુનરપરં કુમાર વાક્સંવર ઉચ્યતે - યેન વાક્સંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મૃષાવાદાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । પૈશુન્યાત્ પારુષ્યાત્ સંભિન્નપ્રલાપાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ । માતાપિતૃણામાચાર્યાણાં ચાન્તિકે અસભ્યાં વાચં ન નિશ્ચારયતિ । યા અપિ તદન્યા દોષોપસંહિતા વાચસ્તાભ્યો બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ । તાશ્ચ વાચઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમા અવતરતિ । સ્વપ્નોપમા નિર્મિતોપમા મરીચ્યુપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમા માયોપમા અવતરતિ । સ તામેવંભૂતાં વાચં નોપલભતે, ન કલ્પયતિ,ન મન્યતે,નાવલમ્બતે, નાભિનિવિશતે । અયમુચ્યતે કુમાર (વૈદ્ય 290) વાક્સંવરઃ । પરિશુદ્ધવાક્સંવરો હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાપાયેભ્યો ન બિભેતિ । સર્વબુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલભતે । સર્વબુદ્ધર્દ્ધિ સર્વાભિજ્ઞાં પ્રતિલભતે ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
યેનેહ વાક્સંવરણેનુપેતો લભત્યવશં સ હિ બોધિસત્ત્વઃ ।
સર્વેષુ ધર્મેષુ અસઙ્ગજ્ઞાનમયં હિ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીરા લભન્તિ દ્વાત્રિંશતિ લક્ષણાનિ ।
દશો બલાવેણિકબુદ્ધધર્માનયં હિ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ પ્રાપ્નોતિ સર્વાનિમ બુદ્ધધર્માન્ ।
યે પૂર્વમસ્મિન્ પરિકીર્તિતા મે અયં હિ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાચાવરણેન ધીમાન્ લભેદ્વિહારાન્ પ્રતિસંવિદશ્ચ ।
અત્યદ્ભુતાન્ ધર્મ અચિન્તિયાંશ્ચ અયં હિ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાચાવરણેન ધીમાન્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણા ।
તથર્દ્ધિપાદાન્ બલ ઇન્દ્રિયાણિ લભત્યયં સોચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ મહા ઉપેક્ષાં લભતે વિશારદઃ ।
મહાકૃપાં શુદ્ધવિહારતાં ચ અયં હિ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ ક્ષેમાન્ વિતર્કાંલ્લભતે વિશુદ્ધાન્ ।
(વૈદ્ય 291)
તથા વિતર્કાન્ પ્રવિવેકશાન્તાનયં હિ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ મૃષા ન ભાષી પિશુનાશ્ચ વાચઃ ।
સંભિન્નપ્રલાપં પરુષાં ચ વાચં અયં ખુ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ સદ્ધર્મક્ષેપં ન કરોતિ જાતુ ।
ન બુદ્ધસંઘં ચ અભ્યાચક્ષેત અયં ખો સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ માતાપિતૃષ્વાચરિયાનમન્તિકે ।
અસત્યવાચં પુરતો ન ભાષી અયં ખુ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ યા અન્યવાચો ઇહ દોષસંહિતાઃ ।
તાભ્યો ઽપ્યશેષં વિરતઃ સ ભોતિ અયં ખુ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

યેનેહ વાક્સંવરણેન ધીમાન્ પ્રતિશ્રુત્કસંનિભતાં પિ વાચમ્ ।
સુપિનોપમામો તરતે વિશારદો અયં ખુ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

નિરાત્મનિર્જીવનિરીહતાં ચા પ્રતીત્યુત્પન્નાં સુપિનોપમાં મૃષા ।
યદેવ વાચોત્તરિ બોધિસત્ત્વો અયં ખુ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

નિરોધસત્યં સુપિનં યથૈવ સ્વપ્નસ્વભાવા અથ નિર્વૃતિં ચ ।
યદેવ વાચોત્તરિ બોધિસત્ત્વો અયં ખુ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

(વૈદ્ય 292)
નો ચાપિ વાચં લભતે સ કાંચિન્ન કલ્પયી નાપિ ચ મન્યતે સઃ ।
નાલમ્બતે નાભિનિવેશ જાતૂ અયં ખુ સો ઉચ્યતિ વાચસંવરઃ

તત્ર ભગવાન્ પુનરપિ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મ - તસ્માત્તર્હિ કુમાર મનઃસંવરસંવૃતો ભવિષ્યામીત્યેવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ર કુમાર કતમો મનઃસંવરઃ? યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વજ્રોપમં સમાધિં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે કુમાર મનઃસંવરઃ । યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્વો મહાસત્ત્વો જ્વલનાન્તરાભાં નામ રશ્મિં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ । યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽષ્ટાઙ્ગોપેતસ્વરઘોષસંપદં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ । યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ પ્રતિલભતે । દશ તથાગતબલાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ, અષ્ટાદશાવેણિકાંશ્ચ બુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ । યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ પ્રતિલભતે । શૂન્યતામનિમિત્તમપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ । યેન મનઃસંવરેણઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચતુરો બ્રહ્મવિહારાન્ પ્રતિલભતે । મહામૈત્રીં મહાકરુણાં મહામુદિતાં મહોપેક્ષાં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ । યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પ્રતિલભતે । ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ,પઞ્ચ બલાનિ,સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ । યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાકરુણાવિહારં પ્રતિલભતે । મહોપેક્ષાવિહારં પ્રતિલભતે । ક્ષેમાંશ્ચ વિતર્કાન્ પ્રતિલભતે । પ્રવિવેકાંશ્ચ વિતર્કાન્ પ્રતિલભતે । હિતૈષિતાં ચ ઈર્યાં ચ ચર્યાં ચ પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ ॥
પુનરપરં કુમાર મનઃસંવર ઉચ્યતે - યેન મનઃસંવરેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રહાણાય મિથ્યાદૃષ્ટ્યા સાર્ધં ન સંવસતિ । અભિધ્યાપ્રહાણાય અનભિધ્યાલુર્ભવતિ । વ્યાપાદપ્રહાણાય વ્યાપાદેન સાર્ધં ન સંવસતિ । કૌસીદ્યપ્રહાણાય કુસીદેન સાર્ધં ન સંવસતિ । ગુરુણામન્તિકે માતાપિત્રોરાચાર્યાંણાં ચાન્તિકે શાઠ્યચિત્તં નોત્પાદયતિ । રાગદ્વેષમોહચિત્તં નોત્પાદયતિ । ન ચ તૈઃ સાર્ધં સંવસતિ । બોધિચિત્તં નોત્સૃજતિ । અધ્યાશયચિત્તં ચ નોત્સૃજતિ । યે ચાન્યે દોષોપસંહિતા મનઃસંકલ્પાસ્તેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ । ન ચ તૈઃ સાર્ધં સંવસતિ । અયમુચ્યતે મનઃસંવર । તચ્ચ મનો માયોપમમિત્યવતરતિ । સ્વપ્નોપમમપિ મરીચ્યુપમમપિ । નિર્મિતોપમમિતિ પ્રતિભાસોપમમિત્યવતરતિ । ન કુતશ્ચિદાગમનતો ઽવતરતિ । સ્વપ્નોપમં સુખમવતરતિ । સ્વપ્નોપમમનિત્યતો ઽવતરતિ । સ્વપ્નોપમં નિર્જીવતો ઽવતરતિ । (વૈદ્ય 293) સ્વપ્નોપમં શૂન્યતો ઽવતરતિ । તચ્ચ નોપલભતે ન કલ્પયતિ ન મન્યતે નાવલમ્બતે નાભિનિવિશતે । અયમુચ્યતે કુમાર મનઃસંવરઃ ॥
પરિશુદ્ધમનઃસમુદાચારો હિ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાક્ષણાંશ્ચ વર્જયતિ । અચિન્ત્યાંશ્ચ સર્વબુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલભતે । સર્વબુદ્ધેભ્યશ્ચ સર્વબુદ્ધાભિજ્ઞાં અકોપ્યાં ચ ચેતોવિમુક્તિં પ્રતિલભતે । અયમુચ્યતે મનઃસંવરઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
શૃણોથ સર્વિ અવિક્ષિપ્તમના મમ ભાષતો મનઃસંવરણમ્ ।
શ્રુત્વા ચ તત્ર પ્રતિઅપદ્યથા મે યદીચ્છથા લઘુ વિશોધનતામ્

મનઃસંવરેણ લભિ યેન વિદુ પરમ પ્રશાન્ત વિપુલાનચલાન્ ।
જિનધર્મચિન્તિય તથાદ્ભુતતાં મનઃસંવરુચ્યતિ વિશુદ્ધ અયમ્

મનઃસંવરેણ લભિ યેન વિદુ ચેતોવિમુક્તિમચલાં સતતમ્ ।
વજ્રોપમં તથ સમાધિવરં મનઃસંવરૂચ્યતિ હિ શ્રેષ્ઠ અયમ્

નિષ્પાદયત્યપિ ચ યેન વિદુ ઉપચારરશ્મિં વિપુલાર્થકરીમ્ ।
આર્યાષ્ટાઙ્ગુપેતશ્વર યેન લભી મનઃસંવરૂચ્યતિ વિશુદ્ધ અયમ્

મનઃસંવરેણ વિદુ યેન વરાં દ્વાત્રિંશલક્ષણ લઘૂ લભતે ।
યશ ચો બલાન્યખિલબુદ્ધગુણાન્ મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

મનસંવરેણ લભિ યેન વિદુ પ્રતિસંવિદસ્તથ વિશારદતામ્ ।
પરમાદ્ભુતાન્ ગુણ અચિન્ત્ય તથા મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠુ અયમ્

(વૈદ્ય 294)
મનઃસંવરેણ લભિ યેન વિદુ સ્મૃત્યુપસ્થાન ચતુ ઋદ્ધિપાદાન્ ।
સમ્યક્પ્રહાણ બલ ઇન્દ્રિય ચો મનઃસંવર કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

મનઃસંવરેણ લઘુ યેન વિદુ બોધ્યઙ્ગ સપ્ત લભતે વિમલાન્ ।
અષ્ટાઙ્ગિકં ચ તથ માર્ગવરં મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

મનઃસંવરેણ લભિ યેન વિદુ મહુપેક્ષતાવિહરણં પ્રવરમ્ ।
કરુણાવિહારિમમલં ચ પરં મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

મનઃસંવરેણ લભિ યેન શિવાન્ ક્ષેમાન્ વિતર્ક વિદુ શુદ્ધ સદા ।
લભતે ગુણાઢ્યુ પ્રવિવેકકથાં મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

મનસંવરેણ વિદુ યેન યુતો મિથ્યાકુદૃષ્ટ્યા સહ ન વસતિ ।
વ્યાપાદાભિધ્યા ન ચ સંજનયી મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

મનઃસંવરેણ વિદુ યેન યુતઃ કુહનાં કરોતિ ન મુહૂર્તમપિ ।
ગુરૂણાં ચ શાઠિયુ ન સંજનયી મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

મનઃસંવરેણ વિદુ યેન યુતો રાગથ દ્વેષ ન જનેતિ મનઃ ।
તથ મોહચિત્તુ ન જનેતિ ક્વચિત્ મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠુ અયમ્

મનઃસંવરેણ વિદુ યેન યુતો બોધાય ચિત્ત ન વિનિઃસૃજતી ।
અધ્યાશયં ચ ન વિકોપયતી મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

(વૈદ્ય 295)
મનઃસંવરેણ વિદુ યેન યુતો યે ચાન્ય દોષ વિવિધા મનસઃ ।
સર્વેભિ સાર્ધ ન ચ સંવસતી મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠુ અયમ્

માયોપમં ચ મન ઓતરતી સુપિનોપમં તથ મરીચિસમમ્ ।
પ્રતિભાસલક્ષણમથો સતતં મનઃસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠુ અયમ્

સુપિમોપમં ચ સુખમોતરતી તથનિત્ય શૂન્યત અશાશ્વતતઃ ।
મન એવ ઓતરતિ યેન વિદુ મનસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠુ અયમ્

નિર્જીવમોતરતિ નિઃસત્ત્વ મનો ઉત્પન્નુ પ્રત્યયત ચક્રસમમ્ ।
ન કુતશ્ચિદાગતુ ન ચાપિ ગતં મનસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્

ન ચ તન્મન્યે ઉપલભાતિ ક્વચિ ન ચ કલ્પયત્યથ ન મન્યત્યસૌ ।
નાલમ્ભતે વિનિવિશતિ ન ચો મનસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠુ અયમ્

પરમાર્થસત્ય સુપિનેન સમં નિર્વાણ સ્વપ્નસમમોતરતિ ।
મન એવમોતરતિ યેન વિદુ મનસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠ અયમ્