Śālistambakakārikā · Chapter 1

Nāgārjuna: Āryaśālistambakakārikā
āryamañjuśriye namaḥ
anantācintyaguṇyaṃ hi sambuddhaṃ karuṇātmakam /
praṇipatya pravakṣyāmi śālistambakakārikām / 1 //
munī rājagṛhasyaiva gṛdhranāmakaparvate /
bhikṣūṇāṃ bodhisattvānāṃ saṃghaiḥ sārdhaṃ vyavasthitaḥ

hetupratyayasaṃbhūtaṃ śālistambaṃ vilokya ca /
hetupratyayajaṃ tadvad dvādaśāṅkakramodgatam

pratītyamiti yaḥ praśyet dharmaṃ buddhaṃ ca paśyati /
ityuktvā nāyakā bhikṣūn tūṣṇībhāvamavasthitaḥ

bhikṣuḥ śārisutraḥ śrutvā gatvā maitreyasannidhau /
tathāgato 'dya maitreya uktyarthaṃ na vibhajya ca

tūṣṇīṃ bhāve sthitaścātra tadartho gamyate katham /
kiṃ pratītyaṃ ca ko dharmo buddho 'pi katamastathā

pratītyaṃ tu kathaṃ dṛṣṭvā dharma buddhaṃ ca paśyati /
sandeho me 'tra brūhīti ūce śārisuto 'jitam

bhāvātmikā hi maitrī syāt maitreyo 'brūt nirṇayam /
dvādaśāṅgamavidyādi maraṇāntaṃ yathākramam

tasmāttarhibhavantyeva duḥkhaskandhā hi kevalam /
dharmaścāṣṭāṅgiko mārgaḥ phalaṃ nirvāṇamucyate

sarvasyādhigamādevaṃ dharmajaṃ buddhameva ca /
tathoktamāryaṃ duṣṭatvāt yaḥ paśyati sa paśyati

prāṇādirahitād yaśca vyupaśāntyantasaṃyutam /
pratītyaṃ dharmabuddhau ca śuddhabuddhayā vi paśyati

pratītyalakṣaṇaṃ tāvat sahetvādipadānvitam /
buddhotpādo bhavenno vā sthiteyaṃ dharmatā yataḥ

bāhya ādhyātmikaścāpi dvividho hetupratyayaḥ /
bāhyo hetustu bījādiḥ pratyayaḥ ṣaḍvidho mataḥ

bījāṅkuraprakāṇḍādiḥ phale yadvat pravartate /
pratyayastu pṛthivyādikālānto hi yathākramam

dhāraṇaṃ snehanaṃ pāko dhānyavṛddhiranāvṛtiḥ /
pariṇāmastathā teṣāṃ kāryaṃ tadvat pravartate

no cet pratyayasāmagrī bīje bhūte 'pi nāṅkuraḥ /
bījābhāve tu satyeva pratyayabhāvo 'pi tādṛśaḥ

hetavaḥ pratyayāstadvad ātmagrāhādivarjitā /
hetupratyayasamagryā na naśyet karmaṇaḥ phalam

na svato parato nāpi na dvayoḥ kartṛkālataḥ /
īśvarādikṛtaṃ naivaṃ svabhāvānnāpyahetutaḥ

hetupratyayayorvṛttirbhāsate 'nādikālataḥ //
pañcabhirhetubhirbāhyaḥ pratītyotpāda iṣyate

śāśvatato na coccedān na saṃkranteḥ parīttataḥ /
hertormahāphalāvāptiḥ sadṛśānuprabodhataḥ

aṅkuro bījavaneṣṭo nirheturno 'ṅkurodbhavaḥ /
samo nirodha utpādastulonnāmāvanāmavat

tathaivādhyātmikasyāpi hetuśca pratyayo dvidhā /
ādiheturavidyāsya mṛtyurantyo yathākramam

samajanmakleśakarmātmā dvādaśāṅkastrikāṇḍakaḥ /
hetupratyayasambhūtaḥ kartetyādivivarjitaḥ

avidyā yadi nādau syādante mṛtyurna saṃbhaved /
tebhyo bhinno na kutrāpi hyātmātmīyaśca vidyate

avidyāsaṃbhavādādāvante mṛtyuśca bhāsate /
hetorādhyātmikasyaivaṃ pratyayāḥ ṣaḍprakārakaḥ

pratyayo 'dhyātmikastvante vijñānaṃ cādike dharā /
kāṭhinyaṃ saṃgrahaḥ pākaḥ śvāsavṛddhiranāvṛtiḥ

jñānarūpānuvṛttiśca pañcavijñānasaṃyutam /
tasmāt kliṣṭaṃ manaścāpi hīme 'dhyātmikapratyayāḥ

dhātūnāṃ sannipātādvai śarīrotpāda iṣyate /
ātmātmīyavikalpānāmutpādastairna manyate

teṣu satsu samutpādasteṣvasatsu na saṃbhavaḥ /
naivātmādimayāste hi nāpyanyaccāpi kiñcana

yaikapiṇḍādisaṃjñā sāvidyātribhavachādikā /
rāgo dveṣaśca mohādiḥ pravṛttāḥ santyavidyayā

tataḥ saṃskṛtabhāvānāṃ jñaptirvijñānasaṃbhavā /
vijñānena sahodbhūtāścatuskandhā arūpiṇaḥ

nāmarūpamupādāya cendriyāyatanodbhavaḥ /
viṣayenriyavijñānasaṃghātāt sparśasambhavaḥ

vedanā sparśajā jñeyā tṛṣṇā ca vedanodgatā /
tṛṣṇāvṛddhirupādānam upādānodgato bhavaḥ

skandhotpādo bhavājjātirjāterevaṃ jarāpi ca /
skandhābhāvo jarāyā yaḥ sa mṛtyuścetyudīryate

mūḍhe tu maraṇācchokaḥ satṛṣṇe dāha āntaraḥ /
śokataścāpalāpo yo daurmanasyaṃ sa ucyate

daurmanasyasamudbhūtaṃ pañcavijñānakāyikam /
āsātaduḥkhamityuktaṃ kāyasaukhyavighātakam

duḥkhaṃ manasikārākhyaṃ manasastūpadhātakam /
daurmanasyaṃ ca tajjñeyamanyopakleśahetukram

tamo 'bhijñānāmarūpāyatasparśavittarṣataḥ /
tṛṣṇādānabhavotpāda pākanāśaviśokataḥ

vacanādikāyasaṃpīḍācittadurmānasāstathā /
kleśādanvarthakaṃ nāma yathākramamudīritam

punastattvaparijñānādavidyādeśca yathākramam /
pūrvapūrvebhya utpādo 'pyākhyātaścottarottaraḥ

dvādaśāṅgautripravṛttī nityocchedau hyanādijau /
pravṛtterjaladhārāvad vartate 'nādikālataḥ

tathāpyete tu catvāraḥ saṃghātakarahetavaḥ /
avidyā ca tṛṣā karma vijñānaṃ kramaśo matāḥ

hetorvijñānabījaṃ hi karmakṣetramudīritam /
prathamaḥ ca tṛṣā prokte hetuḥ kleśasvabhāvataḥ

karmakleśāstuvijñānabījatvena vyavasthitāḥ /
karma vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karoti ca

vijñānanāmakaṃ bījaṃ tṛṣṇayā snihyate param /
vijñānabījaṃ cāvidyā kirati snehanena vai

karma tṛṣṇā tathāvidyā kṣetraṃsneho 'vakīrṇanam /
vijñāne na karomīdaṃ na vijñānamito matam

tathāpi bījavijñāneṃ karmakleśapratiṣṭhite /
vijñānaṃ bījamityuktaṃ kīrṇe 'vidyāsvavaskare

tṛṣṇājalena saṃsikte hetuto nāmarūpayoḥ /
aṅkurotpādabhāso hi na svaparobhayāditaḥ

nāmarūpamidaṃjātaṃ piturmātuḥsamāgamāt /
avirodhādṛtoścāpi kiñcidāsvādavedhitam

bījavijñānamityuktaṃ mātṛgarbhe kramāccayaḥ /
nāmarūpāṅkurotpādastvavaikalyācca pratyayaiḥ

avirodhatvāccahetūnāṃ māyānairātmyanigrahe /
utpādo 'pi na saṃbhāvyaḥ cakṣurvijñānamapyataḥ

pañcabhirhetubhirjātaṃ cakṣūrūpāvabhāsanaiḥ /
nabhastajjamanaskāraiḥ pañcavaikalyatastathā

cakṣurvijñānamudbhūtaṃ mayā te janitā iti /
vikalpo na yathodeti śrotrajñānādikākhilam

utpādasya kramaścaivaṃ hetupratyayasaṅgrahāt /
kartrādīnāṃ ca vaikalyād ahaṅkāraviyogataḥ

utpādo 'pi yathāpūrva tatha cāpi pratītyajam /
hetumatsaṃvijānīyād asmāllokāt paraṃ nahi

kaściddhamaḥ kvacid gantā hetupratyayatastathā /
karmaṇaḥ phalamabhyeti, yathā darśe viśodhite

dṛśyante mukhabimbāni darpaṇe 'pi ca bimbakam /
saṃkrāmitaṃ bhavetraiva tadanyonyāvikalpanam

kartṛkriyāvihīnaṃ tat tathotpādāvabhāsanam /
pūrvavṛddhikramācca syād dūrasthaścandramā yathā

parīttodakapātrānte dṛśyate na ca krāmati /
asti kriyā ca karmāpi tathā cāsmāccyutirna hi

janmābhāso 'pyasaṃlloke nopādānaṃ vinānalaḥ /
jvalet sakala ujjvālo hīnopādānahānitaḥ

skandhatvapratisandhiḥsyāt, santi te kalpanātmakāḥ /
bāhyaṃ karma kriyā heturadhyātmaparatantrataḥ

pañcavijñānasaṃbhavāḥparamārtho 'vicāryataḥ /
pariniṣpanna ākhyātaḥsahetupratyayodbhavaḥ

sarvadā dvividho jñeyaḥ kartrādirahitastathā /
tucchaśūnyāditiḥsāraḥprajñayaivaṃ ya īkṣitaḥ

kiṃ kathaṃ vā kuto kena kalpavādādihānitaḥ /
udacandrasya yathā bimbaṃ tataḥ kaścicca na cyutaḥ

loke janmāpi cābhāti yathā pādapasaṅgataḥ /
vahnistrotaḥ pravṛtiḥsyād hetuvaikalpatastathā

nānupravartate hyagnitadvatsaṃkleśabījake /
dagdhe jñānāgninā hetorabhāvānnaphalaṃ tathā

kriyā karmāpi naivāstianantācintyaguṇyakam /
śāntadharmātmakaṃ kāyamādimadhyāntavarjitam

jñātvā prāpnoti buddhatvaṃ ya evaṃ tathatākṣamaḥ /
tasmai vyākriyate nūnaṃ maitreyastu svayaṃ tathā

uvāca śāriputrāya śālistambopamā kṛtā /
śāriputrastu tacchruttvā devasaṃghānumoditaḥ

saṃstuto dhṛtasāraśca gatvotthāya praharṣitaḥ /
ākhyātavāṃśca bhiksubhyaḥ