शालिस्तम्बककारिका · अध्याय 1

नागार्जुन: आर्यशालिस्तम्बककारिका
आर्यमञ्जुश्रिये नमः
अनन्ताचिन्त्यगुण्यं हि सम्बुद्धं करुणात्मकम् ।
प्रणिपत्य प्रवक्ष्यामि शालिस्तम्बककारिकाम् । 1 ॥
मुनी राजगृहस्यैव गृध्रनामकपर्वते ।
भिक्षूणां बोधिसत्त्वानां संघैः सार्धं व्यवस्थितः

हेतुप्रत्ययसंभूतं शालिस्तम्बं विलोक्य च ।
हेतुप्रत्ययजं तद्वद् द्वादशाङ्कक्रमोद्गतम्

प्रतीत्यमिति यः प्रश्येत् धर्मं बुद्धं च पश्यति ।
इत्युक्त्वा नायका भिक्षून् तूष्णीभावमवस्थितः

भिक्षुः शारिसुत्रः श्रुत्वा गत्वा मैत्रेयसन्निधौ ।
तथागतो ऽद्य मैत्रेय उक्त्यर्थं न विभज्य च

तूष्णीं भावे स्थितश्चात्र तदर्थो गम्यते कथम् ।
किं प्रतीत्यं च को धर्मो बुद्धो ऽपि कतमस्तथा

प्रतीत्यं तु कथं दृष्ट्वा धर्म बुद्धं च पश्यति ।
सन्देहो मे ऽत्र ब्रूहीति ऊचे शारिसुतो ऽजितम्

भावात्मिका हि मैत्री स्यात् मैत्रेयो ऽब्रूत् निर्णयम् ।
द्वादशाङ्गमविद्यादि मरणान्तं यथाक्रमम्

तस्मात्तर्हिभवन्त्येव दुःखस्कन्धा हि केवलम् ।
धर्मश्चाष्टाङ्गिको मार्गः फलं निर्वाणमुच्यते

सर्वस्याधिगमादेवं धर्मजं बुद्धमेव च ।
तथोक्तमार्यं दुष्टत्वात् यः पश्यति स पश्यति

प्राणादिरहिताद् यश्च व्युपशान्त्यन्तसंयुतम् ।
प्रतीत्यं धर्मबुद्धौ च शुद्धबुद्धया वि पश्यति

प्रतीत्यलक्षणं तावत् सहेत्वादिपदान्वितम् ।
बुद्धोत्पादो भवेन्नो वा स्थितेयं धर्मता यतः

बाह्य आध्यात्मिकश्चापि द्विविधो हेतुप्रत्ययः ।
बाह्यो हेतुस्तु बीजादिः प्रत्ययः षड्विधो मतः

बीजाङ्कुरप्रकाण्डादिः फले यद्वत् प्रवर्तते ।
प्रत्ययस्तु पृथिव्यादिकालान्तो हि यथाक्रमम्

धारणं स्नेहनं पाको धान्यवृद्धिरनावृतिः ।
परिणामस्तथा तेषां कार्यं तद्वत् प्रवर्तते

नो चेत् प्रत्ययसामग्री बीजे भूते ऽपि नाङ्कुरः ।
बीजाभावे तु सत्येव प्रत्ययभावो ऽपि तादृशः

हेतवः प्रत्ययास्तद्वद् आत्मग्राहादिवर्जिता ।
हेतुप्रत्ययसमग्र्या न नश्येत् कर्मणः फलम्

न स्वतो परतो नापि न द्वयोः कर्तृकालतः ।
ईश्वरादिकृतं नैवं स्वभावान्नाप्यहेतुतः

हेतुप्रत्यययोर्वृत्तिर्भासते ऽनादिकालतः ॥
पञ्चभिर्हेतुभिर्बाह्यः प्रतीत्योत्पाद इष्यते

शाश्वततो न चोच्चेदान् न संक्रन्तेः परीत्ततः ।
हेर्तोर्महाफलावाप्तिः सदृशानुप्रबोधतः

अङ्कुरो बीजवनेष्टो निर्हेतुर्नो ऽङ्कुरोद्भवः ।
समो निरोध उत्पादस्तुलोन्नामावनामवत्

तथैवाध्यात्मिकस्यापि हेतुश्च प्रत्ययो द्विधा ।
आदिहेतुरविद्यास्य मृत्युरन्त्यो यथाक्रमम्

समजन्मक्लेशकर्मात्मा द्वादशाङ्कस्त्रिकाण्डकः ।
हेतुप्रत्ययसम्भूतः कर्तेत्यादिविवर्जितः

अविद्या यदि नादौ स्यादन्ते मृत्युर्न संभवेद् ।
तेभ्यो भिन्नो न कुत्रापि ह्यात्मात्मीयश्च विद्यते

अविद्यासंभवादादावन्ते मृत्युश्च भासते ।
हेतोराध्यात्मिकस्यैवं प्रत्ययाः षड्प्रकारकः

प्रत्ययो ऽध्यात्मिकस्त्वन्ते विज्ञानं चादिके धरा ।
काठिन्यं संग्रहः पाकः श्वासवृद्धिरनावृतिः

ज्ञानरूपानुवृत्तिश्च पञ्चविज्ञानसंयुतम् ।
तस्मात् क्लिष्टं मनश्चापि हीमे ऽध्यात्मिकप्रत्ययाः

धातूनां सन्निपाताद्वै शरीरोत्पाद इष्यते ।
आत्मात्मीयविकल्पानामुत्पादस्तैर्न मन्यते

तेषु सत्सु समुत्पादस्तेष्वसत्सु न संभवः ।
नैवात्मादिमयास्ते हि नाप्यन्यच्चापि किञ्चन

यैकपिण्डादिसंज्ञा साविद्यात्रिभवछादिका ।
रागो द्वेषश्च मोहादिः प्रवृत्ताः सन्त्यविद्यया

ततः संस्कृतभावानां ज्ञप्तिर्विज्ञानसंभवा ।
विज्ञानेन सहोद्भूताश्चतुस्कन्धा अरूपिणः

नामरूपमुपादाय चेन्द्रियायतनोद्भवः ।
विषयेन्रियविज्ञानसंघातात् स्पर्शसम्भवः

वेदना स्पर्शजा ज्ञेया तृष्णा च वेदनोद्गता ।
तृष्णावृद्धिरुपादानम् उपादानोद्गतो भवः

स्कन्धोत्पादो भवाज्जातिर्जातेरेवं जरापि च ।
स्कन्धाभावो जराया यः स मृत्युश्चेत्युदीर्यते

मूढे तु मरणाच्छोकः सतृष्णे दाह आन्तरः ।
शोकतश्चापलापो यो दौर्मनस्यं स उच्यते

दौर्मनस्यसमुद्भूतं पञ्चविज्ञानकायिकम् ।
आसातदुःखमित्युक्तं कायसौख्यविघातकम्

दुःखं मनसिकाराख्यं मनसस्तूपधातकम् ।
दौर्मनस्यं च तज्ज्ञेयमन्योपक्लेशहेतुक्रम्

तमो ऽभिज्ञानामरूपायतस्पर्शवित्तर्षतः ।
तृष्णादानभवोत्पाद पाकनाशविशोकतः

वचनादिकायसंपीडाचित्तदुर्मानसास्तथा ।
क्लेशादन्वर्थकं नाम यथाक्रममुदीरितम्

पुनस्तत्त्वपरिज्ञानादविद्यादेश्च यथाक्रमम् ।
पूर्वपूर्वेभ्य उत्पादो ऽप्याख्यातश्चोत्तरोत्तरः

द्वादशाङ्गौत्रिप्रवृत्ती नित्योच्छेदौ ह्यनादिजौ ।
प्रवृत्तेर्जलधारावद् वर्तते ऽनादिकालतः

तथाप्येते तु चत्वारः संघातकरहेतवः ।
अविद्या च तृषा कर्म विज्ञानं क्रमशो मताः

हेतोर्विज्ञानबीजं हि कर्मक्षेत्रमुदीरितम् ।
प्रथमः च तृषा प्रोक्ते हेतुः क्लेशस्वभावतः

कर्मक्लेशास्तुविज्ञानबीजत्वेन व्यवस्थिताः ।
कर्म विज्ञानबीजस्य क्षेत्रकार्यं करोति च

विज्ञाननामकं बीजं तृष्णया स्निह्यते परम् ।
विज्ञानबीजं चाविद्या किरति स्नेहनेन वै

कर्म तृष्णा तथाविद्या क्षेत्रंस्नेहो ऽवकीर्णनम् ।
विज्ञाने न करोमीदं न विज्ञानमितो मतम्

तथापि बीजविज्ञानें कर्मक्लेशप्रतिष्ठिते ।
विज्ञानं बीजमित्युक्तं कीर्णे ऽविद्यास्ववस्करे

तृष्णाजलेन संसिक्ते हेतुतो नामरूपयोः ।
अङ्कुरोत्पादभासो हि न स्वपरोभयादितः

नामरूपमिदंजातं पितुर्मातुःसमागमात् ।
अविरोधादृतोश्चापि किञ्चिदास्वादवेधितम्

बीजविज्ञानमित्युक्तं मातृगर्भे क्रमाच्चयः ।
नामरूपाङ्कुरोत्पादस्त्ववैकल्याच्च प्रत्ययैः

अविरोधत्वाच्चहेतूनां मायानैरात्म्यनिग्रहे ।
उत्पादो ऽपि न संभाव्यः चक्षुर्विज्ञानमप्यतः

पञ्चभिर्हेतुभिर्जातं चक्षूरूपावभासनैः ।
नभस्तज्जमनस्कारैः पञ्चवैकल्यतस्तथा

चक्षुर्विज्ञानमुद्भूतं मया ते जनिता इति ।
विकल्पो न यथोदेति श्रोत्रज्ञानादिकाखिलम्

उत्पादस्य क्रमश्चैवं हेतुप्रत्ययसङ्ग्रहात् ।
कर्त्रादीनां च वैकल्याद् अहङ्कारवियोगतः

उत्पादो ऽपि यथापूर्व तथ चापि प्रतीत्यजम् ।
हेतुमत्संविजानीयाद् अस्माल्लोकात् परं नहि

कश्चिद्धमः क्वचिद् गन्ता हेतुप्रत्ययतस्तथा ।
कर्मणः फलमभ्येति, यथा दर्शे विशोधिते

दृश्यन्ते मुखबिम्बानि दर्पणे ऽपि च बिम्बकम् ।
संक्रामितं भवेत्रैव तदन्योन्याविकल्पनम्

कर्तृक्रियाविहीनं तत् तथोत्पादावभासनम् ।
पूर्ववृद्धिक्रमाच्च स्याद् दूरस्थश्चन्द्रमा यथा

परीत्तोदकपात्रान्ते दृश्यते न च क्रामति ।
अस्ति क्रिया च कर्मापि तथा चास्माच्च्युतिर्न हि

जन्माभासो ऽप्यसंल्लोके नोपादानं विनानलः ।
ज्वलेत् सकल उज्ज्वालो हीनोपादानहानितः

स्कन्धत्वप्रतिसन्धिःस्यात्, सन्ति ते कल्पनात्मकाः ।
बाह्यं कर्म क्रिया हेतुरध्यात्मपरतन्त्रतः

पञ्चविज्ञानसंभवाःपरमार्थो ऽविचार्यतः ।
परिनिष्पन्न आख्यातःसहेतुप्रत्ययोद्भवः

सर्वदा द्विविधो ज्ञेयः कर्त्रादिरहितस्तथा ।
तुच्छशून्यादितिःसारःप्रज्ञयैवं य ईक्षितः

किं कथं वा कुतो केन कल्पवादादिहानितः ।
उदचन्द्रस्य यथा बिम्बं ततः कश्चिच्च न च्युतः

लोके जन्मापि चाभाति यथा पादपसङ्गतः ।
वह्निस्त्रोतः प्रवृतिःस्याद् हेतुवैकल्पतस्तथा

नानुप्रवर्तते ह्यग्नितद्वत्संक्लेशबीजके ।
दग्धे ज्ञानाग्निना हेतोरभावान्नफलं तथा

क्रिया कर्मापि नैवास्तिअनन्ताचिन्त्यगुण्यकम् ।
शान्तधर्मात्मकं कायमादिमध्यान्तवर्जितम्

ज्ञात्वा प्राप्नोति बुद्धत्वं य एवं तथताक्षमः ।
तस्मै व्याक्रियते नूनं मैत्रेयस्तु स्वयं तथा

उवाच शारिपुत्राय शालिस्तम्बोपमा कृता ।
शारिपुत्रस्तु तच्छ्रुत्त्वा देवसंघानुमोदितः

संस्तुतो धृतसारश्च गत्वोत्थाय प्रहर्षितः ।
आख्यातवांश्च भिक्सुभ्यः