શાલિસ્તમ્બકકારિકા · અધ્યાય 1

નાગાર્જુન: આર્યશાલિસ્તમ્બકકારિકા
આર્યમઞ્જુશ્રિયે નમઃ
અનન્તાચિન્ત્યગુણ્યં હિ સમ્બુદ્ધં કરુણાત્મકમ્ ।
પ્રણિપત્ય પ્રવક્ષ્યામિ શાલિસ્તમ્બકકારિકામ્ । 1 ॥
મુની રાજગૃહસ્યૈવ ગૃધ્રનામકપર્વતે ।
ભિક્ષૂણાં બોધિસત્ત્વાનાં સંઘૈઃ સાર્ધં વ્યવસ્થિતઃ

હેતુપ્રત્યયસંભૂતં શાલિસ્તમ્બં વિલોક્ય ચ ।
હેતુપ્રત્યયજં તદ્વદ્ દ્વાદશાઙ્કક્રમોદ્ગતમ્

પ્રતીત્યમિતિ યઃ પ્રશ્યેત્ ધર્મં બુદ્ધં ચ પશ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા નાયકા ભિક્ષૂન્ તૂષ્ણીભાવમવસ્થિતઃ

ભિક્ષુઃ શારિસુત્રઃ શ્રુત્વા ગત્વા મૈત્રેયસન્નિધૌ ।
તથાગતો ઽદ્ય મૈત્રેય ઉક્ત્યર્થં ન વિભજ્ય ચ

તૂષ્ણીં ભાવે સ્થિતશ્ચાત્ર તદર્થો ગમ્યતે કથમ્ ।
કિં પ્રતીત્યં ચ કો ધર્મો બુદ્ધો ઽપિ કતમસ્તથા

પ્રતીત્યં તુ કથં દૃષ્ટ્વા ધર્મ બુદ્ધં ચ પશ્યતિ ।
સન્દેહો મે ઽત્ર બ્રૂહીતિ ઊચે શારિસુતો ઽજિતમ્

ભાવાત્મિકા હિ મૈત્રી સ્યાત્ મૈત્રેયો ઽબ્રૂત્ નિર્ણયમ્ ।
દ્વાદશાઙ્ગમવિદ્યાદિ મરણાન્તં યથાક્રમમ્

તસ્માત્તર્હિભવન્ત્યેવ દુઃખસ્કન્ધા હિ કેવલમ્ ।
ધર્મશ્ચાષ્ટાઙ્ગિકો માર્ગઃ ફલં નિર્વાણમુચ્યતે

સર્વસ્યાધિગમાદેવં ધર્મજં બુદ્ધમેવ ચ ।
તથોક્તમાર્યં દુષ્ટત્વાત્ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

પ્રાણાદિરહિતાદ્ યશ્ચ વ્યુપશાન્ત્યન્તસંયુતમ્ ।
પ્રતીત્યં ધર્મબુદ્ધૌ ચ શુદ્ધબુદ્ધયા વિ પશ્યતિ

પ્રતીત્યલક્ષણં તાવત્ સહેત્વાદિપદાન્વિતમ્ ।
બુદ્ધોત્પાદો ભવેન્નો વા સ્થિતેયં ધર્મતા યતઃ

બાહ્ય આધ્યાત્મિકશ્ચાપિ દ્વિવિધો હેતુપ્રત્યયઃ ।
બાહ્યો હેતુસ્તુ બીજાદિઃ પ્રત્યયઃ ષડ્વિધો મતઃ

બીજાઙ્કુરપ્રકાણ્ડાદિઃ ફલે યદ્વત્ પ્રવર્તતે ।
પ્રત્યયસ્તુ પૃથિવ્યાદિકાલાન્તો હિ યથાક્રમમ્

ધારણં સ્નેહનં પાકો ધાન્યવૃદ્ધિરનાવૃતિઃ ।
પરિણામસ્તથા તેષાં કાર્યં તદ્વત્ પ્રવર્તતે

નો ચેત્ પ્રત્યયસામગ્રી બીજે ભૂતે ઽપિ નાઙ્કુરઃ ।
બીજાભાવે તુ સત્યેવ પ્રત્યયભાવો ઽપિ તાદૃશઃ

હેતવઃ પ્રત્યયાસ્તદ્વદ્ આત્મગ્રાહાદિવર્જિતા ।
હેતુપ્રત્યયસમગ્ર્યા ન નશ્યેત્ કર્મણઃ ફલમ્

ન સ્વતો પરતો નાપિ ન દ્વયોઃ કર્તૃકાલતઃ ।
ઈશ્વરાદિકૃતં નૈવં સ્વભાવાન્નાપ્યહેતુતઃ

હેતુપ્રત્યયયોર્વૃત્તિર્ભાસતે ઽનાદિકાલતઃ ॥
પઞ્ચભિર્હેતુભિર્બાહ્યઃ પ્રતીત્યોત્પાદ ઇષ્યતે

શાશ્વતતો ન ચોચ્ચેદાન્ ન સંક્રન્તેઃ પરીત્તતઃ ।
હેર્તોર્મહાફલાવાપ્તિઃ સદૃશાનુપ્રબોધતઃ

અઙ્કુરો બીજવનેષ્ટો નિર્હેતુર્નો ઽઙ્કુરોદ્ભવઃ ।
સમો નિરોધ ઉત્પાદસ્તુલોન્નામાવનામવત્

તથૈવાધ્યાત્મિકસ્યાપિ હેતુશ્ચ પ્રત્યયો દ્વિધા ।
આદિહેતુરવિદ્યાસ્ય મૃત્યુરન્ત્યો યથાક્રમમ્

સમજન્મક્લેશકર્માત્મા દ્વાદશાઙ્કસ્ત્રિકાણ્ડકઃ ।
હેતુપ્રત્યયસમ્ભૂતઃ કર્તેત્યાદિવિવર્જિતઃ

અવિદ્યા યદિ નાદૌ સ્યાદન્તે મૃત્યુર્ન સંભવેદ્ ।
તેભ્યો ભિન્નો ન કુત્રાપિ હ્યાત્માત્મીયશ્ચ વિદ્યતે

અવિદ્યાસંભવાદાદાવન્તે મૃત્યુશ્ચ ભાસતે ।
હેતોરાધ્યાત્મિકસ્યૈવં પ્રત્યયાઃ ષડ્પ્રકારકઃ

પ્રત્યયો ઽધ્યાત્મિકસ્ત્વન્તે વિજ્ઞાનં ચાદિકે ધરા ।
કાઠિન્યં સંગ્રહઃ પાકઃ શ્વાસવૃદ્ધિરનાવૃતિઃ

જ્ઞાનરૂપાનુવૃત્તિશ્ચ પઞ્ચવિજ્ઞાનસંયુતમ્ ।
તસ્માત્ ક્લિષ્ટં મનશ્ચાપિ હીમે ઽધ્યાત્મિકપ્રત્યયાઃ

ધાતૂનાં સન્નિપાતાદ્વૈ શરીરોત્પાદ ઇષ્યતે ।
આત્માત્મીયવિકલ્પાનામુત્પાદસ્તૈર્ન મન્યતે

તેષુ સત્સુ સમુત્પાદસ્તેષ્વસત્સુ ન સંભવઃ ।
નૈવાત્માદિમયાસ્તે હિ નાપ્યન્યચ્ચાપિ કિઞ્ચન

યૈકપિણ્ડાદિસંજ્ઞા સાવિદ્યાત્રિભવછાદિકા ।
રાગો દ્વેષશ્ચ મોહાદિઃ પ્રવૃત્તાઃ સન્ત્યવિદ્યયા

તતઃ સંસ્કૃતભાવાનાં જ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનસંભવા ।
વિજ્ઞાનેન સહોદ્ભૂતાશ્ચતુસ્કન્ધા અરૂપિણઃ

નામરૂપમુપાદાય ચેન્દ્રિયાયતનોદ્ભવઃ ।
વિષયેન્રિયવિજ્ઞાનસંઘાતાત્ સ્પર્શસમ્ભવઃ

વેદના સ્પર્શજા જ્ઞેયા તૃષ્ણા ચ વેદનોદ્ગતા ।
તૃષ્ણાવૃદ્ધિરુપાદાનમ્ ઉપાદાનોદ્ગતો ભવઃ

સ્કન્ધોત્પાદો ભવાજ્જાતિર્જાતેરેવં જરાપિ ચ ।
સ્કન્ધાભાવો જરાયા યઃ સ મૃત્યુશ્ચેત્યુદીર્યતે

મૂઢે તુ મરણાચ્છોકઃ સતૃષ્ણે દાહ આન્તરઃ ।
શોકતશ્ચાપલાપો યો દૌર્મનસ્યં સ ઉચ્યતે

દૌર્મનસ્યસમુદ્ભૂતં પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકમ્ ।
આસાતદુઃખમિત્યુક્તં કાયસૌખ્યવિઘાતકમ્

દુઃખં મનસિકારાખ્યં મનસસ્તૂપધાતકમ્ ।
દૌર્મનસ્યં ચ તજ્જ્ઞેયમન્યોપક્લેશહેતુક્રમ્

તમો ઽભિજ્ઞાનામરૂપાયતસ્પર્શવિત્તર્ષતઃ ।
તૃષ્ણાદાનભવોત્પાદ પાકનાશવિશોકતઃ

વચનાદિકાયસંપીડાચિત્તદુર્માનસાસ્તથા ।
ક્લેશાદન્વર્થકં નામ યથાક્રમમુદીરિતમ્

પુનસ્તત્ત્વપરિજ્ઞાનાદવિદ્યાદેશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
પૂર્વપૂર્વેભ્ય ઉત્પાદો ઽપ્યાખ્યાતશ્ચોત્તરોત્તરઃ

દ્વાદશાઙ્ગૌત્રિપ્રવૃત્તી નિત્યોચ્છેદૌ હ્યનાદિજૌ ।
પ્રવૃત્તેર્જલધારાવદ્ વર્તતે ઽનાદિકાલતઃ

તથાપ્યેતે તુ ચત્વારઃ સંઘાતકરહેતવઃ ।
અવિદ્યા ચ તૃષા કર્મ વિજ્ઞાનં ક્રમશો મતાઃ

હેતોર્વિજ્ઞાનબીજં હિ કર્મક્ષેત્રમુદીરિતમ્ ।
પ્રથમઃ ચ તૃષા પ્રોક્તે હેતુઃ ક્લેશસ્વભાવતઃ

કર્મક્લેશાસ્તુવિજ્ઞાનબીજત્વેન વ્યવસ્થિતાઃ ।
કર્મ વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોતિ ચ

વિજ્ઞાનનામકં બીજં તૃષ્ણયા સ્નિહ્યતે પરમ્ ।
વિજ્ઞાનબીજં ચાવિદ્યા કિરતિ સ્નેહનેન વૈ

કર્મ તૃષ્ણા તથાવિદ્યા ક્ષેત્રંસ્નેહો ઽવકીર્ણનમ્ ।
વિજ્ઞાને ન કરોમીદં ન વિજ્ઞાનમિતો મતમ્

તથાપિ બીજવિજ્ઞાનેં કર્મક્લેશપ્રતિષ્ઠિતે ।
વિજ્ઞાનં બીજમિત્યુક્તં કીર્ણે ઽવિદ્યાસ્વવસ્કરે

તૃષ્ણાજલેન સંસિક્તે હેતુતો નામરૂપયોઃ ।
અઙ્કુરોત્પાદભાસો હિ ન સ્વપરોભયાદિતઃ

નામરૂપમિદંજાતં પિતુર્માતુઃસમાગમાત્ ।
અવિરોધાદૃતોશ્ચાપિ કિઞ્ચિદાસ્વાદવેધિતમ્

બીજવિજ્ઞાનમિત્યુક્તં માતૃગર્ભે ક્રમાચ્ચયઃ ।
નામરૂપાઙ્કુરોત્પાદસ્ત્વવૈકલ્યાચ્ચ પ્રત્યયૈઃ

અવિરોધત્વાચ્ચહેતૂનાં માયાનૈરાત્મ્યનિગ્રહે ।
ઉત્પાદો ઽપિ ન સંભાવ્યઃ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમપ્યતઃ

પઞ્ચભિર્હેતુભિર્જાતં ચક્ષૂરૂપાવભાસનૈઃ ।
નભસ્તજ્જમનસ્કારૈઃ પઞ્ચવૈકલ્યતસ્તથા

ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુદ્ભૂતં મયા તે જનિતા ઇતિ ।
વિકલ્પો ન યથોદેતિ શ્રોત્રજ્ઞાનાદિકાખિલમ્

ઉત્પાદસ્ય ક્રમશ્ચૈવં હેતુપ્રત્યયસઙ્ગ્રહાત્ ।
કર્ત્રાદીનાં ચ વૈકલ્યાદ્ અહઙ્કારવિયોગતઃ

ઉત્પાદો ઽપિ યથાપૂર્વ તથ ચાપિ પ્રતીત્યજમ્ ।
હેતુમત્સંવિજાનીયાદ્ અસ્માલ્લોકાત્ પરં નહિ

કશ્ચિદ્ધમઃ ક્વચિદ્ ગન્તા હેતુપ્રત્યયતસ્તથા ।
કર્મણઃ ફલમભ્યેતિ, યથા દર્શે વિશોધિતે

દૃશ્યન્તે મુખબિમ્બાનિ દર્પણે ઽપિ ચ બિમ્બકમ્ ।
સંક્રામિતં ભવેત્રૈવ તદન્યોન્યાવિકલ્પનમ્

કર્તૃક્રિયાવિહીનં તત્ તથોત્પાદાવભાસનમ્ ।
પૂર્વવૃદ્ધિક્રમાચ્ચ સ્યાદ્ દૂરસ્થશ્ચન્દ્રમા યથા

પરીત્તોદકપાત્રાન્તે દૃશ્યતે ન ચ ક્રામતિ ।
અસ્તિ ક્રિયા ચ કર્માપિ તથા ચાસ્માચ્ચ્યુતિર્ન હિ

જન્માભાસો ઽપ્યસંલ્લોકે નોપાદાનં વિનાનલઃ ।
જ્વલેત્ સકલ ઉજ્જ્વાલો હીનોપાદાનહાનિતઃ

સ્કન્ધત્વપ્રતિસન્ધિઃસ્યાત્, સન્તિ તે કલ્પનાત્મકાઃ ।
બાહ્યં કર્મ ક્રિયા હેતુરધ્યાત્મપરતન્ત્રતઃ

પઞ્ચવિજ્ઞાનસંભવાઃપરમાર્થો ઽવિચાર્યતઃ ।
પરિનિષ્પન્ન આખ્યાતઃસહેતુપ્રત્યયોદ્ભવઃ

સર્વદા દ્વિવિધો જ્ઞેયઃ કર્ત્રાદિરહિતસ્તથા ।
તુચ્છશૂન્યાદિતિઃસારઃપ્રજ્ઞયૈવં ય ઈક્ષિતઃ

કિં કથં વા કુતો કેન કલ્પવાદાદિહાનિતઃ ।
ઉદચન્દ્રસ્ય યથા બિમ્બં તતઃ કશ્ચિચ્ચ ન ચ્યુતઃ

લોકે જન્માપિ ચાભાતિ યથા પાદપસઙ્ગતઃ ।
વહ્નિસ્ત્રોતઃ પ્રવૃતિઃસ્યાદ્ હેતુવૈકલ્પતસ્તથા

નાનુપ્રવર્તતે હ્યગ્નિતદ્વત્સંક્લેશબીજકે ।
દગ્ધે જ્ઞાનાગ્નિના હેતોરભાવાન્નફલં તથા

ક્રિયા કર્માપિ નૈવાસ્તિઅનન્તાચિન્ત્યગુણ્યકમ્ ।
શાન્તધર્માત્મકં કાયમાદિમધ્યાન્તવર્જિતમ્

જ્ઞાત્વા પ્રાપ્નોતિ બુદ્ધત્વં ય એવં તથતાક્ષમઃ ।
તસ્મૈ વ્યાક્રિયતે નૂનં મૈત્રેયસ્તુ સ્વયં તથા

ઉવાચ શારિપુત્રાય શાલિસ્તમ્બોપમા કૃતા ।
શારિપુત્રસ્તુ તચ્છ્રુત્ત્વા દેવસંઘાનુમોદિતઃ

સંસ્તુતો ધૃતસારશ્ચ ગત્વોત્થાય પ્રહર્ષિતઃ ।
આખ્યાતવાંશ્ચ ભિક્સુભ્યઃ