Sāhityadarpaṇa (with commentary) · Chapter 3
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) na kevalaṃ vācyāditrividha eva śabdasyārtho 'pi tu vācyāditrayabhinnaḥ padārthasaṃsargo 'pi śabdārthastadbodhakaṃ ca vākyamityāha--kiṃ cetyādinā /
padārthānvayabodhane tadanvayabodhanimittam /
pare naiyāyikāstātparyyākhyāṃ vṛttimāhuḥ /
tadarthaṃ tasyā vṛtterviṣayarūpamarthaṃ tātparyyārthaṃ saṃsargarūpaṃ tadvodhakaṃ ca vākyamityāhuḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
abhidhāyā ekaikapadārthabodhanavirāmādvākyārtharūpasya padārthānvayasya bodhikā tātpaya nāma vṛttiḥ /
tadarthaśca tātparyārthaḥ /
tadvodhakaṃ ca vākyamityabhihitānvayavādināṃ matam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) abhidhāyāḥ saṃsargabodhane 'sāmarthyaṃ darśayan vyācaṣṭe--abhidhāyā iti /
tadarthaśceti saṃsargarūpa ityarthaḥ /
abhihitānvayavādināṃ naiyāyikānāṃ padena padārthe 'bhihite smārite tadanvayabodho vākyādeva //
iti /
iti śrīsāhityadarpaṇaṭīkāyāṃ dvitīyaparicchedavivaraṇam
********** END OF COMMENTARY **********
ihi sāhityārpaṇo vākyasvarūpanirūpaṇo nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ /
tṛtīyaḥ paricchedaḥ
atha ko 'yaṃ rasa ityucyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) vākyaṃ rasātmakabhityuktatvādrasaṃ nirūpayituṃ pṛcchati--atheti /
Locanā:
(lo, a) rasasvarūpaṃ nirūpayitukāmastasyāvasarapraptatvaṃ darśayannāha--atheti /
atha--kāvyasvarūpanirūpaṇānantaraṃ koyaṃ raso yadātmakaṃ vākyaṃ kāvyamityarthaḥ /
ityapekṣāyāmucyate--tatsvarūpaṃ nirūpyate /
********** END OF COMMENTARY **********
vibhāvenānubhāvena vyaktaḥ saṃcāriṇā tathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(kha) vibhāvo ratyāderālambanoddīpanakāraṇadūyam /
anubhāvastasya kāryam /
sañcārī vyabhicārī, nirvedādirūpaḥ kāryaviśeṣaḥ /
tasya pṛthagupādānaṃ ca govṛṣanyāyāt prāśastyārtham, praśastyaṃ ca ratyādeḥ śīghrapratipādakatvāt /
yadyapi vibhāvāditrayasya militasyaiva rasahetutā vakṣyate, tathāpi yatra śloke militā na santi tatraikenānyavyañjane vyabhicāriṇāmanyāpekṣayā śīghravyañjakatvabhityetaddvārā rasasyāpi śīghrapratipādakatvaṃ bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
rasatāmeti ratyādiḥ sthāyībhāvaḥ sacetasām
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(ga) ratyādiḥ sthāyī bhāvo rasatāmetītyanvayaḥ /
nanu rāmādivṛttī ratyādirvibhāvādibhirvyajyate /
tadvyañjanāvaśādeva rasāderasaṃlakṣyakramavyaṅgyaparibhāṣā, tataśca bhāvanopanītaḥ sa ratyādirvibhāvādiniṣṭhena svādanākhyavyāpāreṇa sāmājikaratyādyabhedenāropyamāṇaḥ svaprakāśānandatayā tathā pariṇamatīti pariṇāmavādasiddhāntena, tasya sāmājike rasatāprāptiḥ /
evamevāgre vyaktirbhaviṣyati /
Locanā:
(lo, ā) vibhāvenetyādi--sacetasāṃ-sahṛdayānāṃ ratyādiḥ sthāyībhāvaḥ /
bhāvyate-vāsyate iti vyutpattyā anādivāsanāntarlona ityarthaḥ /
taduktam---
"vāsanānādikālīnā yāsau hṛdi sacetasām /
svasāmagrīṃ samāsādya vyaktā saiti rasātmatām" //
yadyapīha milito ratyādiḥ prapānakarasanyāyena carvyamāṇo 'khaṇḍasvarūpo rasaḥ, tathāpi lokaprasiddhimāsādya pratyabhijñānāt sthāyibhāvo rasatāmeti /
********** END OF COMMENTARY **********
vibhāvādayo vakṣyante /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, i) ityuktaṃ vivṛṇoti-vibhāvādaya iti /
vakṣyate ihaiva paricchede /
sāmānyatastu--
"kāraṇāni ca kāryāṇi sahakārīṇi yāni ca /
ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ /
vibhāvā anubhāvāśca kathyante vyabhicāriṇaḥ" //
tyuktaprakārāḥ /
daṇḍyādyairutkam---
"vibhāvairanubhāvaiśca sāttvikairvyabhicāribhiḥ /
ānīya nītaḥ svādyatvaṃ sthāyibhāvo rasaḥ smṛtaḥ" //
********** END OF COMMENTARY **********
sāttvikāścānubhāvarūpatvāt na pṛthaguktāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) nanu sāttvikabhāvo 'pi rasādivyañjakaḥ, sa kathaṃ nokta ityata āha---sāttvikāśceti /
te cāgre vakṣyante /
Locanā:
(lo, ī) tatkathamatra lakṣaṇe sāttvikānāmanupādānamityāśaṅkyāha--sāttvikāśceti /
sāttvikāḥ stambhasvedādayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vyakto dadhyādinyāyena rūpāntarapariṇato vyaktīkṛta eva raso na tu dīpena ghaṭa iva pūrvasiddho vyajyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) pariṇāmavādasiddhāntaṃ darśayati---dadhyadinyāyeneti /
dugdhameva yathāmladravyayogād dadhyādirūpatayā pariṇamati; tannyāyena rāmādiratyādireva vibhāvādiniṣṭhakhādanākhyavyāpāreṇa sāmājikaratyādau abhedenāropyamāṇaḥ svaprakāśānandatmakajñānarūpatayā pariṇamatītyarthaḥ /
vyakta ityasyārthaṃ pariṇata ityantena darśayitvā, tādṛgavastha eva rasaḥ, natu atādṛgavastha iti pratipādayan punarāha---vyakto vyaktīkṛta eveti /
idaṃ ca vyaktīkṛtarasāsvādākhyena vyāpāreṇa vibhāvādiniṣṭhena vyañjanābhinnavyāpārāntareṇa rāmādiratyādyāropaviṣayasāmājikaratyādeḥ svaprakāśānandarūpatayā viṣayīkaraṇamityagre vyaktirbhaviṣyati /
Locanā:
(lo, u) dadhyādīti---yathā dugdhaṃ dadhirūpeṇa pariṇamate ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
taduktaṃ locanakāraiḥ--
"rasāḥ pratīyanta iti tvodanaṃ pacatītivad vyavahāraḥ" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) odanaṃ pacatītivaditi /
pākottaramevodanotpattestaṇḍulapākasyaiva tatropacāraḥ vyañjanayā, ratyādipratīterevaṃ rase vyañjanayā pratītyupacāraḥ ityarthaḥ /
ayamupacāro mānasa eva; śābdastu nopacāraḥ /
kintu odanapadasya taṇḍule lakṣaṇeti bodhyam /
Locanā:
(lo, ū) odanaṃ pacatītivat--na khalvodanaḥ pūrvasiddho vyajyate, kintu pakvaḥ san odano bhavatīti tathāyamapi vyaktaḥ san raso bhavatītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra ca ratyādipadopādānādeva prāpte sathāyitve punaḥ sthāyipadopādānaṃ ratyādīnāmapi rasāntaraṣvasthāyitvapratipādanārtham /
tataśca hāsakrodhādayaḥ śṛṅgāravīrādau vyabhicāriṇa eva /
taduktam--
"rasāvasthaḥ parambhāvaḥ sthāyitāṃ pratipadyate" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) rasatāmeti ratyādiḥ sthāyībhāvaḥ sacetasām"iti yaduktaṃ tatra sthāyītyasya upādānaphalamāha--atra ratyādīti /
asthāyitvapratipādanārthamiti--kintu vyabhicāribhāvatvapratipādanārthamiti bodhyam, tadāha--tataśceti /
rasāntare sthāyitvābhāve saṃvādamāha--taduktaṃ rasāvastha iti /
rasa eva uttarakālam avasthā yasya /
paraṃ kevalaṃ tādṛśo hāsakrodhādibhāvaḥ sthāyitāṃ pratipadyate ityarthaḥ /
atādṛgavasthastu na sthāyitvaṃ pratipadyate ityarthaḥ /
Locanā:
(lo ṛ) kodhādaya ityādiśabdāt jugupsādayaḥ /
rasāvasthaḥ rasarūpatāpraptiyogyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
asya svarūpakathanagarbha āsvādanaprakāraḥ kathyate--
sattvodrekādakhaṇḍasvaprakāśānandacinmayaḥ /
vedyāntarasparśaśūnyo brahmāsvādasahodaraḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) sattvodrekāditi kārikārthaṃ pratipadaṃ svayameva vyākhyāsyati /
cinmaya ityatra cid jñānam /
svākāravadabhinnatveneti---ayaṃ ratyādijñānarūpo rasaḥ pariṇāmavaśādratyādyabhinnatvena viśiṣṭa āsvādyate ityarthaḥ /
natvabhinnatvaṃ tadvodhe prakāraḥ /
āropyamāṇarāmādiratyādyabhedana adhikaraṇībhūtasāmājikaratyādereva yaḥ svaprakāśa āsvādaḥ tasyeva rasatvāt tatra cābhinnatvābhāvāt /
tatrāsvādatadviṣayaratyāderamabhede svākāravādektaṃ dṛṣṭāntamāha--svākāravaditi /
svākāravāde hi viṣayo jñānābhinno jñānasyākāra eveti /
Locanā:
(lo, ṝ) samprati kīdṛgasāvāsādyate yenaitadāsvādanalampaṭaḥ kāvye pravartiṣyate lokaḥ ityāśaṅkyoktāṃ sattvodrekāditi kārikāmavatārayati--asyeti /
āsvādanaprakāra iti upacāraprayogaḥ; asyā'svādanātiriktatvāt /
sattvodrekāditi---svātmaivākāraḥ /
sa yathābhinnatvenānubhūyate upacārāditi śeṣaḥ tathāyamāsvādyate /
vivṛṇoti--
********** END OF COMMENTARY **********
lokottaracakatkāraprāṇaḥ kaiścit pramātṛbhiḥ /
svākāravadabhinnatvenāyamāsvādyate rasaḥ
"rajastamobhyāmaspṛṣṭaṃ manaḥ satvamihocyate" ityuktaprakāro bāhyameyavimukhatāpādakaḥ kaścanāntaro dharmaḥ sattvam /
tasyodreko rajastamasī abhibhūya āvirbhāvaḥ /
atra ca hetustathāvidhālaukikāvyārthapariśīlanam /
akhaṇḍa ityeka evāyaṃ vibhāvādiratyādiprakāśasukhacamatkārātmakaḥ atra hetuṃ vakṣyāmaḥ /
svaprakāśatvādyapi vakṣyamāṇaparītyā /
cinmaya iti svarūpārthe mayaṭ /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ḷ) rajastamobhyāmiti---mano hi satvarajastamorūpaṃ triguṇātmakam /
bāhyameyā ghaṭapaṭādayaḥ /
āntaro dharmaḥ sattvamātrāvasthitirūpaḥ /
nanu kathamevaṃvidhaḥ sattvodreko jāyate, tataśca kathamakhaṇḍasvaprakāśānandād bodhaḥ ityāśaṅkyāha--tatra ceti /
ayamāśayaḥ-"sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata /
pramādamohau tamaso bhavato 'jñānameva ca /
ityādi bhagavadvacanāt triguṇātmake manasi sattvāṃśasya prakāśe sukhetpattiḥ sattvāṃśasya prakāśaśca rajastamasorabhibhavād vaiṣayikaṃ sukhaṃ janayati /
tathā hi sattvāṃśaprakāśatāratamyād vaiṣayikasukhasyāpi tāratamyaṃ dṛśyate /
tacca sukhatāratamyaṃ sukhakāraṇatāratamyahetukamityavaśyamabhyupagantavyam /
tacca sukhakāraṇaṃ yadi sakalalaukikasukhakāraṇottaraṃ tena rajastamasorabhibhavaḥ sarvathā śakyakriya eveti /
tato nyāyāt lokottarakāvyārthaśravaṇarūpakāraṇāt sarvathā rajastamasyabhibhūya manasaḥ sattvāṃśasyaiva prakāśastadā tanmātrahetuko 'khaṇḍaprakāśarūpa ātmāvabodhaḥ pramāṇika eva /
ata evāhuḥ--"svādaḥ kāvyārthasambhedādātmānandasamudbhavaḥ /
"ityuktaprakāraḥ /
sa cātmānandād bodho yadi"anvayavyatirekābhyāṃ nirasya prāṇato yataḥ /
vīkṣyāsannasya ko 'smīti tattvamityāha---sauhṛdāt"ityādi /
śāstrānayanahetukaḥ syāt tadā nirupahitaṃ brahma prakāśate /
yadi punarnādyakāvyadarśanaśravaṇābhyāṃ, tadā vibhāvādisamvalita-ratyādyaṃśakarburitatvena kiṃkurmaḥ /
kāraṇavecitryasyaivāyaṃ sahṛdayānubhavasiddho 'nubhāva iti tasya ca ratyādyaṃśaśavalatve 'pi yathā svaprakāśatamoviruddhaṃ tathehagre darśayiṣyate /
etadevāha---svaprakāśatvādyapi vakṣyamāṇarītyeti /
ratyādyaṃśaśavalatvādeva cāsya brahmāsvādasya sahodaratvaṃ; natu tattvaṃ sūtreṇoktam /
svarūpārtha ityanena mayaṭaḥ prastutārthasya nirāsaḥ, tena svaprakāśānandacidabhinnatvaṃ rasasyoktaṃ bhavati /
********** END OF COMMENTARY **********
camatkāraśicattavistārarūpo vismayāparaparyyāyaḥ /
tatprāṇatvañcāsmadvṛddhaprapitāmahasahṛdayagoṣṭhīgariṣṭhakavipaṇḍitamukhyaśrīmannārāyaṇapādairuktam /
tadāha dharmadattaḥ svagranthe--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) tatra sattvamācaṣṭe--rajastamobhyamiti /
bāhyameyavimukhatāsāmājikasyāvirbhāvaḥ udbodhaḥ sahakāriprāptyā kāryajanakateti yāvat /
sahakāriprāptiṃ darśayati--tatra ca heturiti /
ekatvaṃ grāhayati---vibhāvādīti /
vibhāvādiśca ratyādiśca tadviṣayaṃ yat svaprakāśarūpaṃ sukhaṃ tatsahitaḥ camatkāra ātmā svarūpaṃ yasya tādṛśaḥ /
camatkāraśca vismaya iti vakṣyate /
tādṛśasukhacamatkārayorekadā sthitau tatra hetuṃ vakṣyāmaḥ "vyāpārosti vibhāvādeḥ"ityādinā /
vibhāvādeḥ svādanākhyavyāpārasya camatkārahetutāyāḥ sāmājikānāṃ rāmādināyakābhedāropahetutāyāśca vakṣyamāṇatvāt /
cinmaya itīti---svaprakāśānanda eva cid jñānaṃ tat svarūpa ityarthaḥ /
jñānānandayorabhedasvīkārāt /
lokottaracamatkārapadārthaṃ vyācaṣṭe---camatkāra iti /
cittasya vistāraḥ ātmasaṃyogaviśeṣeṇa janitaṃ vilakṣaṇaṃ jñānam /
tadeva darśayati---vismayeti /
tatprāṇatvaṃ ca tatsahabhāvenaiva sthityā /
tadāhetyādi kimapi nārāyaṇasyaivoktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rase sāraścamatkāraḥ sarvatrāpyanubhūyate /
taccamatkārasāratve sarvatrāpyadbhuto rasaḥ /
tasmādadbhutamevāha kṛtī nārāyaṇo rasam" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) rase sāra iti rasāsvādahetutvāt sāraḥ /
taccamatkārasāratve iti sati saptamīyam /
camatkārasya vismayarūpatvāt tena svaprakāśasukhe 'tiśayakaraṇāt tasya sāratvaṃ vilakṣaṇasukhātmakarasajanakatvam /
tasmin sati śṛṅgārādirasakāvyeṣvapi adbhuto rasaḥ sambhavati /
tathā ca sāmānyataḥ śṛṅgārādirase jāte 'dbhutamutpādya vilakṣaṇāsvādarūpaḥ prakṛṣṭaśṛṅgārādiraso janyata ityarthaḥ /
kāvyaprakāśe tu āsvāda eva camatkāraḥ natu tadbhinno vismayaḥ /
ityadbhutapraveśo na sarvatra /
tasmādadbhutameveti--ataḥ śṛṅgārādikāvye prakṛṣṭaśṛṅgārādijanakatayā adbhutamapi rasamabravīdityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ai) nārāyaṇadāsairapyuktamiti---camatkāra eva sarvarasapraṇabhūtaḥ /
tasya ca ratyādyaṃśaśavalatvena yathāyathaṃ śṛṅgārādivyapadeśaḥ /
tadbhāvādadbhutavyapadeśa iti /
********** END OF COMMENTARY **********
kaiściditi prāktanapuṇyaśālibhiḥ /
yaduktam--
"puṇyavantaḥ pramiṇvanti yogivadrasasantatim" /
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) puṇyavadbhiriti--puṇyaśālibhiriti kvacit pāṭhaḥ /
vāsanāyāmāsvādanākhyavyāpāre ca puṇyameva heturityarthaḥ /
"na jāyate tadāsvādo vinā ratyādivāsanām'; iti vakṣyamāṇatvāt /
"vilakṣaṇa evāyaṃ kṛtijñaptibhedebhyaḥ svādanākhyaḥ kaścid vyāpāra'; iti vakṣyamāṇatvācca /
Locanā:
(lo, o) puṇyavanta iti /
pramiṇvantītyatrāpi pūrvavadupacāraḥ /
svaprakāśarūpasyāsya pramāviṣayatvānupapatteḥ /
yogivaditi /
yathā yoginaḥ śuddhaṃ brahma svaprakāśānandacidrūpatayā sākṣātkurvanti ratyādyaṃśakarburitamapi tathā puṇyavanta ityarthaḥ /
tathā coktaṃ "vibhāvādisaṃbhinnānudriktāṅgaratyādyaṃśakarburitaḥ svaprakāśānandacamatkārarūpo rasaḥ'; iti /
kicittu ratyādisaṃbhinnānandasākṣātkārānantaraṃ praśāntanikhilaprapañcacidānandamayabrahmatattvābhivyaktiṃ suṣuptidaśāvat samādhivaccecchanti /
yadāhuḥ---
pāṭhyādatha dhruvākhyānāttataḥ saṃpūrite rase /
tadāsvādabharaikāgro hṛṣyatyantarmukhaḥ kṣaṇam //
tato nirviṣayasyāsya svabhāvo 'vasthito nijaḥ /
vyajyate hlādaniṣyando yena tṛpyanti yoginaḥ /
ācāryāstu śavalitasyaivānubhavāt sukhamanubhavāmīti pratisandhānasya ca tāvatavopapatteradhikaṃ necchanti /
rasasantatiṃ santanyamānaṃ rasam /
santanyamānatvena vrahmāsvādasahodarasyāsya nidyayo 'vicchinnapravāhavāhitvaṃ sūcitam /
********** END OF COMMENTARY **********
yadyapi "svādaḥ kāvyārthasambhedādātmānandasamudbhavaḥ" ityuktadiśā rasasyāsvādānatiriktatvamuktam,
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) kāvyārthasaṃbhedāt iti /
ratyādirūpo yaḥ kāvyasya vyaṅgyārthastatsaṃbhedāt--tatpariśīlanādityarthaḥ /
vastutastu saṃbhedāditi lyab--garbhatvāt pañcamī tena vibhāvādiśavalita iti /
ātmānandeti---ātmani ya ānandastadrūpeṇa samudbhavo yasya tādṛśa ityarthaḥ /
tathā ca ānandātmakasya rasasya svādānatiriktatvabhityarthaḥ /
Locanā:
(lo, au) kāvyārtho vibhāvādiḥ /
tatsambhedāditi lyablope paccamī tena vibhāvādiśavalita ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tathāpi "rasaḥ svādyate" iti kālpanikaṃ bhedamurarī kṛtya karmakarttari vā prayogaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) kālpanikam--abhede bhedāropeṇa bhedam /
karmakartari veti--"bhidyate kuśūlaḥ svayameva"ityatra ekasyaiva kuśūlasya karmatvakarttṛtvobhayavivakṣayā bhedāropavadatrāpi āsvādyāsvādanayorabhedepi bhedavivakṣayā karmakartari prayogaḥ ityarthaḥ /
naca āsvādye āsvādasya viṣayitāeva, tatkathaṃ kartṛtvamiti vācyam, svaprakāśatvena tatra kartṛtvāropāt /
********** END OF COMMENTARY **********
taduktam-"rasyamānatāmātrasāratvāt prakāśaśarīrādananya eva hi rasaḥ" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) rasyamānatāmātrasāratvāditi--sārapadamatra svarūpārthakam /
tathā ca rasyamānatāyā āsvādakarmatvaṃ darśitam /
prakāśaśarīratvena āsvādakartṛtvaṃ ca darśitam /
tathā ca karmakartṛtvamupapāditam /
svaprakāśasya prakāśakobhayarūpatvāt tābhyāmananya evetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, a) kālpanikamaupacārikam /
karmakartari veti /
svādyate-āsvādyate pramāṇāntaropanītaratyāditādātmyena samullikhyata ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyatrāpyevaṃvidhasthaleṣūpacāraṇa prayogo jñeyaḥ /
nanvetāvatā rasasyājñeyatvamuktaṃ bhavatīti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) evamanyatrāpīti--saḥ pratīyata ityādāvityarthaḥ /
nanvetāvateti--rasasyāsvādābhinnatvakathanenetyarthaḥ /
ajñeyatvaṃ svabhinnajñānagrāhyatvamityarthaḥ /
svenaiva svasvagrāhyatvena ghaṭādivat jñeyatvāsiddheriti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vyañjanāyāśca jñānaviśeṣatvād dvayoraikyamāpatitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) nanu vibhāvādijanyena vyañjanādhīnajñānenaiva viṣayīkaraṇāt svabhinnajñānagrāhyatvamastyevetyāśaṅkāyāmāha--aṅkāyāmāha---vyañjanāyāśca jñānaviśeṣatvāditi /
vyañjanāyāḥ vyañjanādhīnajñānasya jñānaviśeṣatvāt āsvādarūpajñānaviśeṣatvāt /
tathā ca taddaśāyāṃ tadbhinnajñānagrāhyatvādajñeyatvamityarthaḥ /
tathā ca rasarūpāsvādavyañjanādhīnajñānayoraikyamevāpatitamityāha---dvayoraikyam iti /
dvayorāsvādābhinnarasavyañjanādhīnajñānayorityarthaḥ /
nanvetāvatā kimaniṣṭamityato vibhāvādervyañjakatvānupapattyā rasasya vyaṅgyatvānupapattiḥ evāniṣṭamitivaktuṃ prathamaṃ vibhāvādervyañjakatvānupapattiṃ ghaṭavyañjakadīpavailakṣaṇyena sādhayati---tataśceti /
ghaṭādervyañjako yathā dīpo vibhāvādestathātvābhāvād ghaṭavyañjakadīpato vibhāvādeḥ pārthakyaṃ pṛthagbhāvo vailakṣaṇyamiti samudāyārthaḥ /
yathāśrutākṣarārthena tvayamartho na ghaṭate, svaviṣayajñānena svajanyajñānena vā ghaṭadhiyo hetordepasya ghaṭavyañjakabhāvaprasaktyā "yathā dīpa'; iti dṛṣṭāntānupapatteḥ /
ato 'trajñāneneti /
tṛtīyābhede /
"arthenaiva viśeṣo hi nirākāratayā dhiyām'; itivat /
tathā ca svajanyajñānābhinnāyā anyasya jñānadanyasya dhiyo heturyaḥ sa eva siddhe jñānaṃ vināpi siddhe arthe vyañjako mato yathā dīpa ityarthaḥ vibhāvādistu svajanyavyañjanādhīnajñānabhinnasyā'svādātmakarasāderjanaka eva na dīpavat vyañjaka ityarthaḥ /
anyathābhāve anyathātve svajanyaṃ pratyapi svasvavyañjakatve ityarthaḥ /
asya vibhāvādeḥ kārakāt ko viśeṣa ityarthaḥ /
ghaṭapratīpavat dvau yau vyaṅgyavyañjakau tayoḥ sakāśādanayoḥ rasavibhāvādyoḥ pārthakyaṃ vailakṣaṇyamevetyarthaḥ /
na tu vyaṅgyavyañjakayoḥ parasparaṃ pārthakyaṃ bheda ityarthaḥ /
tadā pratyuta rasasya vyaṅgyatvasyaiva siddherāśaṅkānupapatteḥ /
Locanā:
(lo, ā) etāvatetyatra prabandheneti śeṣaḥ /
rasasya vyaṅgyatvena nirūpyamāṇasyaikaṃ jñānatvāviśeṣādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tataśca--
"svajñānenānyadhīhetuḥ siddher'the vyañjako mataḥ /
yathā dīpo 'nyathābhāve ko viśeṣo 'sya kārakāt" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) vyañjanāsvādayorāśaṅkitamaikyaṃ nirasya rasāvasthasya vyaṅgyatvābhāvaṃ siddhāntayan āha---"cet satyamiti" /
Locanā:
(i) anyadhīheturvyaṅgyabuddheḥ kāraṇam /
siddhe natu sādhye vyañjako mataḥ śabda ityarthaḥ /
yathā dīpa iti /
na khalu dīpo ghaṭādikaṃ karoti /
kintu svaprakāśena siddhameva taṃ prakāśayati /
anyathābhāve-asiddhasya sādhane /
********** END OF COMMENTARY **********
ityuktadiśā ghaṭapradīpavadvyaṅgyavyañjakayoḥ pārthakyameveti kathaṃ rasasya vyaṅgyateti cet, satyamuktam /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ī) uktadiśā dhvanikārādyuktamārgeṇa vyaṅgyavyañjakayoḥ pārthakyamityanena vyañjanāyā vyaṅgyasya ca pārthakyaṃ nyāyasiddhameva iti bhāvaḥ /
na khalu ghaṭasya dīpaprakāśenaikyam /
********** END OF COMMENTARY **********
ata evāhuḥ--
"vilakṣaṇa evāyaṃ kṛtijñaptibhedebhyaḥ svādanākhyaḥ kaścidvyāpāraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) kṛtijñaptibhedebhya iti--kṛtirutpādako vyāpāraḥ daṇḍaderbhramyādiḥ /
jñāptiḥ jñāpako vyāpāraḥ, abhidhālakṣaṇāvyañjanāḥ; tebhyo vyāpārebhyo bhinna ityarthaḥ /
svādanākhyaḥ āsvādarūpaḥ svaprakāśajñānajanako vṛttiviśeṣa ityarthaḥ /
tathā ca tad viṣaya eva rasaḥ /
vyañjanādhīnajñānaṃ tu ratyadiviṣayaḥ tato bhinnameva ityato rasavyañjanādhīnajñānayornaikyamityuktam /
sa ca vibhāvādirniṣṭo vyañjanābhinna ityarthaḥ /
tathā ca vyañjanayā ratyādijñānameva, svādanākhyavyāpāreṇa tu rasāsvāda ityanvayaḥ /
nanu kathaṃ tarhi raso vyaṅgya ityucyate ityata āha---abhidhādīti /
vilakṣaṇo vyāpāro vyañjanā raso vyaṅgya iti vyahgyarāmādiratyādyāropādhikaraṇasāmājikaratyādeḥ rasarūpatayā pariṇāmāt paramparayā vyaṅgya ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, u) ata eveti--; āhurityasya vyaṅgyatvamuktaṃ bhavatītyatra dūrasthenetiśabdenānvayaḥ /
ata eva-yato jñānarūpa eva rasa ityarthaḥ /
āhurnyāyavidaḥ prācīnācāryā iti śeṣaḥ /
kṛtiḥ karaṇaṃ; jñaptirjñānam; svādanaṃ svādaḥ"svādaḥ kāvyārthasaṃbhedādātmānandasamudbhava"ityuktaprakāraḥ /
kaścidityalaukikaḥ /
vyāpāraḥ--vyāpāraviṣayādrasādabhinnaḥ /
vilakṣaṇo vyañjakāditi śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ata eva hi rasanāsvādanacamatkaraṇādayo vilakṣaṇā eva vyapadeśāḥ" iti /
abhidhādivilakṣaṇavyāpāramātraprasādhanagrahilairasmābhī rasādīnāṃ vyaṅgyatvamuktaṃ bhavatīti /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(ū) vyaṅgyatvamuktaṃ, prakāśanamātropacārādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu tarhi karuṇādīnāṃ rasānāṃ duḥ khayatvādrasatvaṃ (tadunmukhatvaṃ ) na syādityucyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) rasatvaṃ na syāditi---svaprakāśānandarūpatvādrasasya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
karuṇādāvapi rase jāyate yatparaṃ sukham /
sacetasāmanubhavaḥ pramāṇaṃ tatra kevalam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) rase iti--karuṇādau rasa grāhye karuṇādirasasvarūpameva yat sukhaṃ jāyata ityarthaḥ /
rasātiriktasukhābhāvāt /
sacetasāmanubhava iti /
rasādīnāmeva śokaduḥ khaṃ tajjñātṝṇaāṃ, sāmājikānāṃ tu sukhameva jāyata ityatra sacetasāmanubhavaḥ pramāṇamityarthaḥ /
Locanā:
(ṛ) nanviti /
tarhi yadidṛśānandasvarūpo rasa ityarthaḥ /
rase sukhamityupacāraḥ /
sacetasāṃ sahṛdayānām /
teṣu karuṇādiṣu /
********** END OF COMMENTARY **********
ādiśabdādbībhatsabhayānakādayaḥ /
tathāpyasahṛdayānāṃ mukhamudraṇāya pakṣāntaramucyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) asahṛdayānāmapi paraduḥ khajñānādapi duḥ khameva jāyate ityevaṃhṛdayānāmapītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñca teṣu yadā duḥkhaṃ na ko 'pi syāttadunmukhaḥ /
nahi kaścat sacetā ātmano duḥkhāya pravarttate /
karūṇādiṣu ca sakalasyāpi sābhiniveśapravṛttidarśanāt sukhamayatvameva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha)kiñca teṣviti---duḥ khahetutve anupapattyantaramityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) sābhiniveśā, natu rājādikāritā /
********** END OF COMMENTARY **********
anupapattyantaramāha--
tathā rāmāyaṇādīnāṃ bhavitā duḥkhahetutā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) tathā rāmāyaṇeti---rāmāyaṇamatra karuṇarasaviśiṣṭatadekadeśaḥ /
duḥkhahetutva-prasaṅga iti--tathā ca tat--śravaṇe na kopi pravartate /
Locanā:
(lo, ḷ) rāmāyaṇaṃ vālmīkimahākāvyam /
********** END OF COMMENTARY **********
karuṇarasasya duḥ khahetutve karuṇarasapradhānarāmāyaṇādiprabandhānāmapi duḥkhahetutāprasaṅgaḥ syāt /
nanu kathaṃ duḥkhakāraṇobhyaḥ sukhotpattirityāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) duḥ khahetubhya iti---paraśokādayaḥ svaduḥ khahetava eva, tebhyaḥ kathamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
hetutvaṃ śokaharṣādergatebhyo lokasaṃśrayāt /
śokaharṣādayo loke jāyantāṃ nāma laukikāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(ma) hetutvamiti lokasaṃśrayāt---loke dṛṣṭatvāt svīya--śokaharṣāderhetutvagatebhyaḥ paraśokādikāraṇebhyo laukikāḥ śokaharṣādayo jāyantāṃ nāmeti tuṣyatu durjana iti nyāyena uktvā āha---alaukiketi /
********** END OF COMMENTARY **********
alaukikavibhāvatvaṃ prāptebhyaḥ kāvyasaṃśrayāt /
sukhaṃ sañjāyate tebhyaḥ sarvebhyo 'pīti kā kṣatiḥ
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, e) hetutvamiti--hetutvaṃ gatebhyo rāmavanavāsādibhyo lokasaṃśrayāt; natu kāvyasaṃśrayāt /
loke natu kāvye; laukikāḥ; natvalaukikāḥ /
tebhyaḥ--- rāmavanavāsādibhyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ye khalu rāmavanavāsādayo loke "duḥkhāraṇāni" ityucyante ta eva hi kāvyanāṭyasamarpitā alaukikavibhāvanavyāpāravattayā kāraṇaśabdavācyatāṃ vihāya alaukikavibhāvaśabdavācyatvaṃ bhajante /
tebhyaśca surate dantadhātādibhya iva sukhameva jāyate /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ai) alaukikavibhāvanavyāpāravattayā, natu paryāyāntaratvamātreṇa /
vibhāvanādisvarūpaṃ vakṣyate /
surate dantaghātādibhya iti /
anena dekhakālādiviśeṣeṇaṣeṇa sukhamayasyāpi duḥ khamayatvaṃ; duḥ khamayasyāpi sukhamayatvam /
ata evāhuḥ;--"prapañcasya sukhaduḥ khamohātmakatvam"--sāṅkhyāḥ
********** END OF COMMENTARY **********
ataśca "laukikaśokaharṣādikāraṇobhyo laukikaśokaharṣādayo jāyante" iti loka eva pratiniyamaḥ /
kāvye punaḥ
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(o) kāvye alaukikārthe /
********** END OF COMMENTARY **********
"sarvebhyo 'pi vibhāvādibhyaḥ sukhameva jāyate" iti niyamānna kaściddoṣaḥ /
kathaṃ tarhi hariścandrādicaritasya kāvyanāṭyayorapi darśanaśravaṇābhyāmaśrupātā dayo jāyanta ityucyate--
aśrupātādayastadvaddrutatvāccetaso matāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) drutatvāccetasa iti--cittasya sadayatvameva drutatvam /
sukhasattvepi taddayayā aśrupatā iti bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, au) drutatvāt--dravībhāvāt rasoddhodha iti /
********** END OF COMMENTARY **********
tarhi kathaṃ kāvyataḥ sarveṣāmīdṛśī rasābhivyaktirna jāyata ityata āha--
na jāyate tadāsvādo vinā ratyādivāsanām
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(ra) vinā ratyādivāsanāmiti--tathā ca puṇyajanitaratyādivāsanāpi rasāsvādaheturityuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
vāsanā cedānīntanī prāktanī ca rasāsvādahetuḥ, tatra yadyādyā na syāttadā śrotriyajaranmīmāṃsakādīnāmapi sa syāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(la) yadyādyeti--idānīntanītyarthaḥ /
otriyeti--jaranmīmāṃsakā hi kāryakāraṇabhāvāditarkamātrānuśīlanān na kāvyarasāsvādavantaḥ tadanuśīlanācca tadānīntanavāsanāvanta ityarthaḥ /
naca prāktanavāsanābhāvādeva teṣāṃ na kāvyarasāsvāda ityevamucyatām, kimarthamidānīntana-vāsanāṅgīkāraḥ iti vācyam, teṣāmeva tarkānuśīlanatyāgena kāvyānuśīlanābhyāse rasodvodhena idānīntanyā api avaśyaṃvācyatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yadi dvitīyā na syāttadā yadragiṇā mapi keṣāñcidrasodvodho na dṛśyate tanna syāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(va) rāgiṇāmapīti--kāvyarasabodhānubhāvavatāmapītyarthaḥ teṣāmidānīntana-vāsanābhāvādeva na rasodvodha iti vācyam /
idānīntanavāsanājanakatadanurāgasattvena tatsattvāvaśyaṃbhāvāt /
vastutastu vāsanātvenaiva kāraṇatvamucitam /
natu tatra idānīntanatvādipraveśaḥ jaran mīmāṃsakānāṃ tu atyantatarkānurāga eva pratibandha ityevānvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
uktañca dharmmadattena--
"savāsanānāṃ sabhyānāṃ rasasyāsvādanaṃ bhavet /
nirvāsanāstu raṅgāntaḥ kāṣṭhakuḍyāśmasannibhāḥ" //
iti /
nanu kathaṃ rāmādiratyādyudvodhakāraṇaiḥ sītādibhiḥ sāmājikaratyādyudvodhaityucyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) nanu kathamiti---nāṭyakāvyadṛṣṭaśruta--sītādibhyaḥ ityarthaḥ
Locanā:
(lo, a) nanviti /
rāmādiratyādyudvodhakāraṇaiḥ sītādibhiḥ sāmājikaratyādyudvodhaḥ tanmate rasatāmāpadyamānaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vyāpāro 'sti vibhāvādernāmnā sādhāraṇīkṛtiḥ /
tatprabhāveṇa yasyāsan pāthodhiplavanādayaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) vyāpārosti iti /
sādhāraṇī kṛtiḥ sāmājike rāmādyabhedāroparūpasya, rāmādisītādau svīyatvāroparūpasya, svīyaratyādau rāmādiratyādyabhedāroparūpasya ca sādhāraṇī sā iti kārikārthaḥ /
kartari api ktirata eva prayogāt /
tatprabhāveṇeti /
yasya hanūmadādeḥ pāthodhiplavanādayaḥ āsan pramātā tadabhedena svātmānaṃ pratipadyata ityarthaḥ /
tatra hetumāha---tatprabhāveṇeti /
sādhāraṇīkṛtiprabhāveṇetyarthaḥ /
bhedāgrahe satyena abhedagraha upapadyate ityata āha---tadabhedeneti /
bhedāgrahepi--sādhāraṇīkṛtiprabhāveṇetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ā) sādhāraṇīkṛtiḥ--sādhāraṇīkaraṇaṃ nāma /
tatprabhāveṇa--sādhāraṇīkaraṇavyāparasya prabhāveṇa /
tadabhedena
svātmānaṃ pratipadyata iti sambandhaḥ /
yasyāsanniti /
vivṛṇoti--tadabhedeneti /
ayamarthaḥ, sabhyānāṃ rāmādyabhedapratipattau nāṭyakāvyayoḥ rāvaṇādidarśanaśravaṇābhyāṃ roṣodvodhena sabhātaḥ samutthāya dhanurākarṣaṇādirbhavat /
bhedena pratipattau tu ātmaniṣṭaroṣādisthāyibhāvodvodho na syāt /
evaṃ ca yo doṣaḥ samanantarameva darśayiṣyate /
yaduktam---abhedena pratipadyate--akhyātivādināṃ śuktau rajatapratyaye bhedagrahavat /
********** END OF COMMENTARY **********
pramātā tadabhedena svātmānaṃ pratipadyate /
nanu kathaṃ manuṣyamātrasya samudralaṅghanādāvutsāhodvodha ityucyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) itthaṃ svasmin hanumadādyābhedāropamuktvā tadutsāhajñānādeva svotsāhodvodhamupapādayitumāśaṅkate /
********** END OF COMMENTARY **********
utsāhādisamudvodhaḥ sādhāraṇyābhimānataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(ha) nanu kathamiti---sādhāraṇyābhimānataḥ--svasmin hanumadādyabhedābhimānataḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nṛṇāmapi samudrādilaṅghanādau na duṣyati /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, i) sādhāraṇyābhimānataḥ--uktaprakāreṇa vibhāvādīnāṃ sādhāraṇīkaraṇavyāpāraprabhāvenotpannasya svātmani sādhāraṇyābhimānabalāt /
nṛṇāṃ--sabhyānām /
********** END OF COMMENTARY **********
ratyādayo 'pi sādhāraṇyenaiva pratīyānta ityāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(ka) sādhāraṇyeneti--ubhayasādhāraṇyenetyarthaḥ, na tvātmagatatvenaiva naiva rāmādigatatvenaivetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sādhāraṇyena ratyādirapi tadvatpratīyate
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ī) ratyādi; sabhyānāṃ sthāyibhāvaḥ /
sādhāraṇyena pratīyate /
vibhāvādisādhāraṇīkaraṇavyāpāraprabhāvādevetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ratyāderapi svātmagatatvena pratītau sabhyānāṃ brīḍātaṅkādirbhavet /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(kha) ratyāderiti--ātmagatatvena--ātmamātragatatvena evamuttaratrāpi mātragarbhitā /
********** END OF COMMENTARY **********
paragatatvena tvarasyatāpātaḥ /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, u) ātmagatatvena pratītāvuktam--devatādirūpasītādihetukatveneti śeṣaḥ /
arasyatā-anāsvādyatā /
********** END OF COMMENTARY **********
vibhāvādayo 'pi prathamataḥ sādhāraṇyena pratīyanta ityāha--
parasya na parasyeti mameti na mameti ca /
tadāsvāde vibhāvādeḥ paricchedo na vidyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(ga) parasya na parasyeti--atrāpi parasyaivetyādirarthaḥ /
Locanā:
(lo, ū) tadāsvāde-tasya rasasyā'svāde /
evaṃ ca vibhāvādayaḥ svayaṃ sādhāraṇyena pratyāyayantītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu tathāpi kathamevamalaukikatvameteṣāṃ vibhāvādīnāmityucyate--
vibhāvanādivyāpāramalaukikamupeyuṣām /
alaukikatvameteṣāṃ bhūṣaṇaṃ na tu dūṣaṇam
ādiśabdādanubhāvasañcāraṇo /
tatra vibhāvanaṃ ratyāde
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ṛ) ratyāderjagato vāsanāntargatavāsanāntarlonasyetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
viśeṣaṇāsvādāṅkuraṇayaugyatānayanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) āsvādāṅkura iti--vyañjanayā ratyādyupasthāpanameva tadyogyatā /
asya yogārthasyānubhāvādāvapi sattveti paribhāṣāyā yogarūḍhatvānna tatra prayogaḥ /
evamagre anubhāvavyabhicāriparibhāṣayorapi bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
anubhāvanamevamyūtasya ratyādeḥ samanantarameva rasādirūpatayā bhāvanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) anusaṃjñārthamāha---samanantaratvamiti /
evaṃbhūtasya āsvādāṅkuratāṃ prāpitasya ratyādeḥ svaniṣṭhasvādanākhyavyāpāreṇa rasarūpatayā praveśanamityarthaḥ /
vibhāvādibhirevaṃ kriyata iti bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
sañcāraṇaṃ tathābhūtasyaiva tasya samyak cāraṇam /
vibhāvādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ kāraṇakāryyasahakāritve kathaṃ trayāṇāmapi rasodbodhe kāraṇatvamityucyate --
kāraṇa-kārya-sañcārirūpā api hi lokataḥ /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ṝ) lokato-loke /
********** END OF COMMENTARY **********
rasodvodhe vibhāvādyāḥ kāraṇānyeva te matāḥ
nanu tarhi kathaṃ rasāsvāde teṣāmekaḥ pratibhāsa ityucyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) kathaṃ trayāṇāmapīti kāryasya kāraṇatvābhāvādityarthaḥ /
rasāsvāde ekaḥ pratibhāsa ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
pratīyamānaḥ prathamaṃ pratyekaṃ heturucyate /
tataḥ sambalitaḥ sarvo vibhāvādiḥ sacetasām
prapāṇakarasanyāyāccarvyamāṇo raso bhavet /
yathā khaṇḍamaricādīnāṃ sammelanādapūrvva iva
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ḷ) apūrva iva--tad bhinna iva /
********** END OF COMMENTARY **********
kaścidāsvādaḥ prapāṇakarase sañjāyate vibhāvādisammelanādihāpi tathetyarthaḥ /
nanu yadi vibhāvānubhāvavyabhicāribhirmmilitaireva rasastat kathaṃ teṣāmekasya dvayorvā sadbhāve 'pi sa syādityucyate--
sadbhāvaścedvibhāvāderdvayorekasya vā bhavet
jhaṭityanyasamākṣepe tadā doṣo na vidyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) jhaṭityanyeti---śīghramanyavyañjake satītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anyasamākṣepaśca prakaraṇādivaśāt /
yathā--
"dīrghākṣaṃ śaradindukāntivadanaṃ bāhū natāvaṃsayoḥ saṅkṣiptaṃ nibiḍonnatastanamuraḥ pārśve pramṛṣṭe iva /
madhyaḥ pāṇimito nitambi jaghanaṃ pādāvudagrāṅgulī chando narttayituryathaiva manasaḥ sṛṣṭaṃ tathāsyā vapuḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) dīrghākṣamiti---agnimitranāmnā rājñā mālavikānāmarājaputryā rūpavarṇanamidam /
uttamanaṭīṃ nartuyiturmanaso yathaivacchanda icchā tathaivāsyā vapuḥ sṛṣṭam (vidhātrā) tadevāha--dīrghākṣamiti--bāhū--aṃsayoḥ svamūlayornatau /
saṃkṣiptaṃ nātisphāram /
nibiḍau--anyonyasaṃsaktau unnatau ca stanau yatra tādṛśaṃ ca uruḥ /
pramṛṣṭe mārjite /
pāṇimitaḥ karatalena parimātuṃ śakyaḥ /
jaghanottarabhāgaḥ nitambaḥ praśastaḥ tad yuktaṃ jaghanam, udgrā-unnatā /
atreti--abhiyaṃ varṇayataḥ /
Locanā:
(lo, e) dīrghākṣamiti /
chando 'bhiprāyaḥ /
sṛṣṭaṃ vidhātrā iti śeṣaḥ nartayitā nartakīṣu dīrghākṣatvādyabhinayena darśayituṃ śikṣayati, mālavikāyāṃ sahajasaundaryādeva tadastīti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra mālavikāmabhilaṣato 'gnimitrasya mālavikārūpavibhāvamātravarṇane 'pi sañcāriṇāmautsukyādīnāmanubhāvānāñca nayanavisphārādīnāmaucityādevākṣepaḥ /
ekamanyākṣepe 'pyūhyam /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ai) anyākṣepa iti---anyat--ekatamaṃ dvitayaṃ vā /
********** END OF COMMENTARY **********
"anukāryyagato rasaḥ" iti vadataḥ pratyāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) anukāryeti--nāṭye 'nukāryo rāmādiranukārako naṭaḥ /
Locanā:
(lo, o) anukāryo--rāmādiḥ, anakartā-naṭaḥ pāṭhakaśca /
********** END OF COMMENTARY **********
pārimityāllaukikatvātsāntarāyatayā tathā
anukāryyasya ratyāderudbodho na raso bhavet /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) pārimityāditi--sītādiviṣayarateḥ rāmādimātraniṣṭhatvena parimitatvādityarthaḥ /
laukikatvāditi--tanniṣṭharatyādestatraiva dṛṣṭatvādityarthaḥ /
kāvyanāṭyayostu tadrataratyādyabhedena āropaviṣayasya sāmājikaratyāderalaukikatvameva /
santareti---rāmādiratyāderityarthaḥ /
tadabhedenāropaviṣayaḥ sāmājikaratyādireva vibhāvādiniṣṭhasvādanākhyavyāpārajanyāsvādaviṣayo rasaḥ ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sītādidarśanādijo rāmādiratyādyudbodho hi parimito laukiko nāṭyakāvyadarśanādeḥ sāntarāyaśca, tasmāt kathaṃ rasarūpatāmiyāt /
(ka) rasasyaitaddharmmatritayavilakṣaṇadharmmakatvāt /
anukarttṛgatatvañcāsya nirasyati--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) anukarteti--anukartā naṭa eva /
********** END OF COMMENTARY **********
śikṣābhyāsādimātreṇa rāghavādeḥ svarūpatām
darśayannarttako naiva rasasyāsvādako bhavet /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) sa yadā kāvyārthabhāvakaḥ syāttadā sopi sāmājiko bhavedityāha---kiṃceti /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñca--
kāvyārthabhāvanenāyamapi sabhyapadāspadam
yadi punarnaṭo 'pi kāvyārthabhāvanayā rāmādisvarūpatāmātmano darśayet tadā so 'pi sabhyamadhya eva gaṇyate /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, au) sabhyamadhya eva gaṇyate /
etāvatā sabhyaniṣṭa eva rasaḥ ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nāyaṃ jñāpyaḥ svasattāyāṃ pratītyavyabhicārataḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) yadyapyuktarītyā rasasya sākṣāt kriyamāṇatvaṃ kāryatvaṃ kādācitkatvena bhaviṣyadvartamānatvaṃ savikalpakajñānaviṣayatvaṃ taj-jñānasya sākṣātkararūpatvaṃ ca tathāpi tasya vailakṣaṇyaṃ sādhayituṃ sākṣāt kriyamāṇghaṭādito 'pi vailakṣaṇyasādhanena kautukādasākṣāt kriyamāṇatvaṃ kāraṇaviśeṣakāryatvasya kenaciduktasya dūṣaṇena kautukāt sāmānyato 'kāryatvamevamabhaviṣyatvādikamapi kautukād vaktuṃ prathamaṃ ghaṭādisādhāraṇasākṣātkāraviṣayatvāmāha--nāyaṃ jñāpyeti--svārthakakāritāntatvena (ṇijantatvena) nāyaṃ jñeya ityarthaḥ /
jñāpyatva--jñeyatvayoḥ samaniyatatvāt yathāśrutameva vā /
ajñeyatvaṃ cātra ghaṭādisādhāraṇetarasākṣātkāraviṣayatvām /
jñeyatvasya kevalānvayitvena tadabhāvāsambhavāt /
tatra hetumāha--svasattāyāmiti /
pratityavyabhicārataḥ /
sākṣātkāraṃ vinā asattvāt sākṣātkāradaśāyāmeva rasaḥ /
anyadā tu ratyādireva /
ghaṭādistvasākṣātkāradaśāyāmapi ghaṭādirityatastadvailakṣaṇyam /
sākṣātkārahetusannikarṣārthaṃ pūrvasattvasyāvaśyamevāpekṣaṇīyatvāt /
etāvataiva sāmānyato 'jñeyatvameva agre kautukād vyaktīkariṣyati /
Locanā:
(lo, a) nāyaṃ jñāpya iti--ayaṃ rasaḥ sattāyāṃ sadbhāve pratītimantareṇābhāvāt /
asaṃviditasattve ca pramāṇābhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yo hi jñāpyo ghaṭādiḥ sannapi kadācidajñāto bhavati, na hyayaṃ tathā; pratītimantareṇābhāvāt /
yasmādeṣa vibhāvādisamūhālambanātmakaḥ
tasmānna kāryaḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) hetuviśeṣakāryatvaṃ rasasya ye vadanti tanmataṃ nirasyati---yasmādeṣa ityādi tasmānna kārya ityantena /
ayamarthaḥ ---"prapānakarasanyāyāccarvyamāṇo raso bhavedityuktyā vibhāvādiratyādisamūhālambanātmako rasa ityuktam /
tacca samūhālambanaṃ svādanākhyavyāpārajanyam /
kecittu tatsamakālotpannaṃ vyañjanayāpi tādṛśaṃ samūhālambanānantaraṃ jāyate, tatkārya eva rasa ityāhuḥ, tannirasyati---yasmādeṣa iti /
eṣa raso yasmāt svādanākhyavyāparādhīnasamūhālambanātmakaḥ, ato na kāryaḥ, na samūhālambanakāryaḥ svasya svakāryatvāt svakālotpattikasya vyañjanādhīnasamūhālambanāntarasyābhāvācceti bhāvaḥ /
tatra svasya svakāryatvāsambhavasya sphuṭatvāt /
Locanā:
(lo, a) rasasyeti--nahi vibhāvādijñānakāraṇakamityanantaraṃ tataścānupalabhyamānakāraṇāntarasya rasasya na kāryatvamiti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yadi rasaḥ kāryaḥ syāttadā vibhāvādijñānakāraṇaka eva syāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) svasamakālotpattikasamūhālambanānantarakāryatvāsambhavaṃ vyācaṣṭe---yadi rasaḥ kāryaḥ syāditi /
yadi samūhālambanakāryaḥ syādityarthaḥ /
vibhāvādijñānakāraṇako vibhāvādisamūhāmbanajñānakāraṇakaḥ syādityarthaḥ /
pratyekaṃ vibhāvādijñānakāraṇakatve tviṣṭāpattireva /
"pratīyamānaḥ prathamaṃ pratyekaṃ heturucyate"ityanena pratyekasya hetutvoktyā tatkāryatve vipratipattyabhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
tataśca rasapratītikāle vibhāvādayo na pratīyeran,
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) nanu tādṛśsamūhātambanakāraṇatve ko doṣaḥ ityāha--tataśceti /
rasapratītikāle, svādanākhyavyāpārajanyavibhāvādisamūhālambanātmakarasapratītyutpattikāle vibhāvādayo na pratīyeran; tatkālotpannapratītiviṣayāḥ syurityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kāraṇajñānatakāryyajñānayoryugapadadarśanāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) kāraṇajñānasya sthitiḥ kāryajñānasyotpattiriti tu na sambhavatyeva /
kāryakāraṇayorutpattiyogapadsyaivābhāvāt /
tadāha--jñānatatkāryajñānayoriti /
atra jñāneti prakṛtābhiprayeṇaiva /
kāraṇakāryamātrayoreva yugapadutpattyabhāvāt /
na ca pūrvotpannameva vyañjanādhīnasamūhālambanamastviti vācyam /
svādanākhyavyāpārādhīnarasātmakasamūhālambanātiriktasamūhālambanasyānubhāvāt, tatsvīkāravaiphalyācca /
********** END OF COMMENTARY **********
nahi candanasparśajñānaṃ tajjanyasukhajñānañcaikadā sambhavati /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) kāraṇakāryajñānayoryugapadutpattyasaṃbhavaṃ darśayati--nahi candaneti /
********** END OF COMMENTARY **********
rasasya ca vibhāvādisamūhālambanātmakatayaiva pratīterna vibhāvādijñānakāraṇatvamityabhiprāyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) tasmāt rasasya samūhālambanātmakatvameva; natu samūhālambanajanyatvamityupasaṃharati--rasasyeti /
samūhālambanātmakatayaiva ityevakārāt samūhālambanajanyatvavyavacchedaḥ /
tadevāha--na vibhāvādīti /
jñānamatrāpi samūhālambanam /
evaṃ rasasya samūhālambanakāryatvameva khaṇḍitaṃ natu kāryatvam /
etāvataiva kāryatvasāmānyābhāvamagre kātukād vakṣyati /
Locanā:
(lo, ā) no nitya iti--nityatvābhāve hetumāha---
pūrvasaṃvedanojjhita iti /
pūrvasamvedanābhāvādityarthaḥ /
nanu pūrvasaṃvedanābhāvānnityatvābhāve itaraṣāmapi nityavastūnāmabhāvaprasaṅga ityata āha-asamvetaneti /
asya rasasya /
********** END OF COMMENTARY **********
-- no nityaḥ pūrvasaṃvedanojjhitaḥ /
asaṃvedanakāle hi na bhāvo 'ṣyasya vidyate (ka)
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(vi, na) nityatvābhāvaḥ spaṣṭa eva, tamāha--no nitya iti /
pūrvasaṃvedanaṃ, saṃvedanāt pūrvamujjhito 'sannityarthaḥ /
tadeva darśayati--asaṃvedanakāla iti /
********** END OF COMMENTARY **********
na khalu nityasya vastuno 'saṃvedanakāle 'sambhavaḥ /
nāpi bhaviṣyan sākṣādānandamayasvaprakāśarūpatvāt /
(lo, i) nāpi bhaviṣyannityāha--sākṣādanubhūyamānasya hi kathaṃ bhaviṣyattm /
yasya khalu vastuno bhaviṣyattvaṃ sahajo dharmastat sadā bhaviṣyadeveti bhāvaḥ /
kāryajñāpyavilakṣaṇabhāvāt samanantaroktanyāyasiddhāvityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kāryakṣāpyavilakṣaṇabhāvānno varttamāno 'pi
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) nāpi bhaviṣyanniti yadyapi saṃvedanāt pūrvam asattvenaiva bhaviṣyatvaṃ durapahnavam /
tathāpi bhaviṣyatpadārthāntarasya sākṣādānandamayaprakāśatvasvarūpābhāvāt tadvailakṣaṇyameva bhaviṣyatvābhāvaḥ kautukāduktaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vibhāvādiparāmarśaviṣayatvāt sacetasām /
parānandamayatvena saṃvedyatvādapi sphuṭam
na nirvikalpakaṃ jñānaṃ tasya grāhakamiṣyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) vartamānatvābhāvamapi kautukādāha--kāryajñāpyeti /
yadyapi ghaṭādisādhāraṇajñāpyatvasyaiva samūhālambanakāryatvasyaiva cābhāvaḥ prag darśitaḥ, tathāpi tāvataiva kāryatvajñāpyatvābhāvaṃ kautukādāropyaivamuktam /
tathā ca kāryajñāpyabhinnasyālīkatvānna vartamāna ityarthaḥ /
svaprakāśarūpasya svameva grāhakaṃ, tattu na nirvikalpakamityāha--vibhāvādīti /
tatparāmarśastatsamūhālambanaṃ; tadviṣayatvāt svenaiva svasya viṣayīkaraṇāt /
tat pradhānatvāditi kvacit pāṭhe tatparāmarśaḥ pratyekaṃ taj jñānaṃ, tat pradhānatvāt tajjanyatvādityarthaḥ /
ubhayathāpi nirvikalpakatvābhāva eva /
adye vibhāvādisamūhālambanasya savikalpakatvāt /
antye tu jñānajanyatvena nirvikalpakatvābhāvāt, jñānajanyajñānasyaiva nirvikalpakatvāt /
hetvantaramāha---parānandeti /
prakārapradarśanāt saprakāratvaṃ pradarśitam /
tathā ca na nirvikalpakaṃ niṣprakārakajñānasyaiva tathātvāt /
Locanā:
(lo, ī) nirvikalpakaṃ jñānam--asti hmālocanamātraprathamaṃ nirvikalpakaṃ jñānam, amukāsadṛśaṃ jñānaṃ śuddhavastujamityuktaprakāraṃ, tasya grāhakamityupacāraprayogaḥ /
sa eva raso nirvikalpakajñānatvena gṛhyamāṇo na bhavatītyarthaḥ /
tathā nirvikalpakasya jñānaviṣayopīti /
tatra pakṣe yasya grāhakatvamiṣyate ityatra nopacāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tathābhilāpasaṃsargayogyatvavirahānna ca
savikalpakaṃsaṃvedyaḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) savikalpakasaṃvedyatvābhāvamapi tasya kautukādāha--tathābhilāpeti /
yadyapi tadgrāhakasya nirvikalpakatvābhāvayuktipradarśanenaiva savikalpakasaṃvedyatvaṃ siddhaṃ tathāpi savikalpakasaṃvedyāntarato vailakṣaṇyena tadavedyatvaṃ kautukāduktam /
vailakṣaṇyamevāha---tathābhilāpeti /
tatkāvyasthaśabdena tasyābhilapyamānatvābhāvādityarthaḥ /
tasya vibhāvādyabhidhānadvāreṇaiva tasya jñeyatvam, natu kāvyasthaśabdena /
pratyuta tasya tatkāvyasya śabdavācyatve svaśabdavācyatvaṃ doṣa eva vakṣyate /
atra eva kāvyaprakāśakṛtāpyuktaṃ,"rasādilakṣaṇastvarthaḥ svapreti na vācya'; iti /
ayaṃ rasavānityāditatkāvyasthena aśabdena tu vācyaṃ, savikalpakavedyaṃ padārthāntaraṃ tatkāvyasthaśabdenaiva vācyamiti tato vailakṣaṇyamiti vacanam /
********** END OF COMMENTARY **********
savikalpakajñānasaṃvedyānāṃ hi vacanaprayogayogyatā, na tu rasasya tathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) prayogayogyatā tatkāvyasthaśabdeneti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
--sākṣātkāratayā na ca /
parokṣastatprakāśo nāparokṣaḥ śabdasaṃbhavāta
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) tatprakāśasya parokṣatvaṃ nāstītyāha---sākṣātkārateyeti /
spaṣṭamidam /
sākṣātkārānantaravailakṣaṇyapratipādanāya sākṣātkārarūpasyāpi tatprakāśasya sākṣātkāratvābhāvamapi kautukādāha--nāparokṣa iti /
na sākṣātkāra ityarthaḥ /
tatra hetumāha---śabdasaṃbhavāditi /
śabdasaṃbhavāt--śābdatvādityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) tathābhilāpeti--atrāpi pūrvavat raso na savikalpakarūpa iti /
naca tadviṣayopītivyākhyeyam /
savikalpakasvarūpaṃ ca---"ataḥ paraṃ punarvastudharmairjātyādibhiryayā /
buddhyāvasayite sāpi pratyakṣatvena sammatā /
"pratyakṣamatra prakaraṇāta savikalpakam /
sāvikalpakatvena sammatetyuktaprakāram /
ataḥ paramityatra idamānupūrvoktanirvikalpakaparāmarśaḥ śabdasaṃbhāvta śābdajñānam parokṣamiti bhāvaḥ /
tat kathayatitattvaṃ svarūpaṃ, pūrvaṃ na śruto na dṛṣṭaścoktasvarūpo nirūpaṇaprakāro yasya rasasyetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatkathaya kīdṛgasya tattvamaśrutādṛṣṭapūrvanirupaṇaprakārasyetyāha--
tasmādalaukikaḥ satyaṃ vedyaḥ sahṛdayairayam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) itthaṃ kiñcit vastutaḥ kiñcicca kautukād vailakṣaṇyamuktvā kīdṛśaṃ tādṛśavilakṣaṇaṃ vastu tat iti pṛcchati; tat kathayati /
tasyādṛṣṭacaratvāt tannirūpamasāyapi adṛṣṭacaratvaṃ bhavatītyāha---adṛṣṭanirūpaṇeti /
vilakṣaṇaṃ darśayati---tasmādalaukika iti /
lokadṛṣṭasukhādipadārthavilakṣaṇa ityarthaḥ /
sa cānyalokairajñeyaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) alokiko laukikavastuvilakṣaṇaḥ /
yadāha etannirūpaṇaprastāva eva kāvyaprakāśakāraḥ---alaukikasiddherbhūṣaṇaṃ natu dūṣaṇam /
na khalvadarśanamātreṇānubhūyamānavastusvarūpāpahnivaḥ śakyakiya eveti bhāvaḥ /
kathamīdṛśo 'sāvasmābhiranubhūyata ityāha--vedya iti /
prācīnavāsanāsamvalitā vidyānipuṇatopaskṛtā buddhiratra hṛdayam /
tadvadbhiḥ sahṛdayaiḥ; natuṃ vaiyākaraṇamīmāṃsakadardurakairyuṣmābhiriti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatkiṃ punaḥ pramāṇaṃ tasya sadbhāva ityāha--
pramāṇaṃ carvaṇaivātra svābhinne viduṣāṃ matam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) tatsaṃvedyatve eva kiṃ pramāṇamityatrāha---pramāṇamiti /
tadīyasākṣātkāra eva pramāṇamityarthaḥ /
svaprakāśatvena sākṣātkāryasākṣātkārayorabhedādidaṃ viduṣāṃ matamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) atraivamuktarūpe rase svasyāścarvaṇāyā evābhinne /
evaṃ ca sahṛdayānubhava evātra pramāṇamiti paryavasyati /
tathāca nātmāśrayadoṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
carvaṇā āsvādanam /
tacca "svādaḥ kāvyārthasaṃbhedādātmānandasamudbhavaḥ" ityuktaprakāram /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) svādaḥ kāvyārtheti--svādaḥ--sākṣātkāraḥ /
kāvyārthasambhadāt kāvyasya vācya ityarthaḥ /
lakṣyavyaṅgyavastūnāṃ sambhedāt jñānāt ātmano rasasyānandarūpeṇa samudbhavaḥ /
kṛdabhihitabhāvatvāt samudbhūta ānanda ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu yadi raso na kāryastatkathaṃ mahaṣiṇā(ka) vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ" iti lakṣaṇaṃ kṛtamityucyate--
niṣpattyā carvaṇasyāsya niṣpattirupacārataḥ /
yadyapi rasābhinnatayā carvaṇasyāpi na kāryatvaṃ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) rāmādiratyādeḥ sāmājikaratyādervo uddīpanavibhāvānubhāvavyabhicārijanyatvaṃ nāstyeva, tatastadātmakasya rasasya tatsākṣātkārāṃśamātrajanyatvaṃ siddhāntayituṃ kautukoktamapi tasyākāryatvamuktvā āśaṅkate--nanu yadi raso na kārya iti /
vastutastu samūhālambanākāryasyaiva uktatvāt niṣpatrirupacārata iti /
vibhāvādito niṣpattirityarthaḥ /
svakāraṇādhīnaniṣpattikasya ratyāderniṣpattervāstavatvena niṣpatterupacārābhāvāt /
itthaṃ vibhāvāditaścarvaṇāyā niṣpattireva vāstavikaratyādyaṃśasya tato niṣpattirupacaritetyuktyā carvaṇāṃśasyāpi niṣpattirupacaritaiveti vaktumāha---yadyapīti /
ayamarthaḥ--ratyādayastāvaduddīpanavibhāvānubhāvavyabhicāriṇāmakāryamityuktameva /
ata eva ratyādayaścarvaṇātmakasākṣātkārarūpatayā pariṇamantīti siddhāntitam /
tataśca ratyādirūparasābhinna eva carvaṇātmakaḥ sākṣātkārastathā ratyādeḥ vibhāvādyakāryatayaiva carvaṇasyāpi vibhāvādyakāryatvamarthasiddhamiti yadyapi ratyāderarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tathāpi tasya kādācitkatayā upacaritena kāryatvena kāryatvamupacaryate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) samādhāne tathāpīti /
pariṇāmarasāsvādacarvaṇādibhāvādyabhinnatayā niṣpannā /
sā vibhāvādijñānāt pūrvaṃ nāstīti /
kintu vibhāvādijñānettarameva niṣpannetyevaṃ kādācitkatayā upacaritena kāryatvena kāryatvamupacaryate ityartha /
nacaivamanyathāsiddhavibhāvādijñānottarabhāvitvena tatkāryatvaṃ carvaṇāyām avāstavameva tat kathamupacāra iti vācyam /
ratyādyabhinnatayā kāryatvasyaiva vāstavatvāt, śuddhāyāstasyā avāstavatvamityabhiprāyāt /
Locanā:
(lo, e) yadyapītyādi---ayamarthaḥ samanantaroktaprakāreṇa rasābhinne carvaṇe kādācitkatvād vastuni vyabhicāreṇa tasya kāryatvaṃ kādācitkatvādevopacaryate /
tena carvaṇasyāparicitena kāryatvena tadabhinne rasepi kāryatvamupacārāditi bhāvaḥ /
asya kādācitkatvepi na kāryatvamiti samanantaramevoktam /
vyañjananirūpaṇe pañcamaparicchede /
********** END OF COMMENTARY **********
avācyatvādikaṃ tasya vakṣye vyañjanarūpaṇe
tasya rasasya /
ādiśabdādalakṣyatvādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa)"tathābhilāpasaṃsargayogyatvavirahānnace"tyādinā yattat kāvyasthaśabdāvācyatvamuktaṃ tadupāttamagre kariṣyata ityāha---avācyatvādikamiti /
ādiśabdā dalakṣyatvādi ityatra ādipadādananumeyatvaparigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu yadi militā ratyādayo rasāstatkathamasya svaprakāśatvaṃ kathaṃ vākhaṇḍatvamityāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(sa) militā iti /
vibhāvādisāhityena samūhālambanaviṣayā ityarthaḥ /
tat kathamasya svaprakāśatvamiti---ratyāderjñānarūpatvābhāvāt jñānasyaiva svaprakāśatvāt /
milanakathaṃna ca svarūpākhyānamātram ekaikatrāpyevamāśaṅkāsambhavāt /
Locanā:
(lo, ai) nanu yadīti /
kathaṃ svaprakāśatvaṃ ratyādīnāṃ jaḍatvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ratyādijñānatādātmyādeva yasmādraso bhavet /
ato 'sya svaprakāśatvamakhaṇḍatvaṃ ca sidhyati
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) jñānatādātmyāditi /
jñānarūpatayā pariṇāmādityarthaḥ /
Locanā:
(lo, o) ratyādiriti--asya ratyādyaṃśasya yasyāhuḥ"ātmabhūtasukhākāraprakāśapratimānataḥ /
jñānākārāvalambitve siddhā syāt svaprakāśatā'; iti /
asyārthaḥ--jñānakārāvalambitve nātmabhūtaḥ sukhākāro 'pi prakāśate /
tasya pratimānataḥ satsādṛśyāt ityādyaṃśopi svaprakāśa iti /
nanu yadi caitanyasya sajñānatvena jaḍasya svaprakāśatā tadā pramātṛbhāvamāpannasyāntaḥ karaṇasyāpi svaprakāśatvaṃ syāditi cenmaivam /
tatra hi triguṇātmake manasi sattvāṃśasya rajastamobhyāmaspṛṣṭatvam /
yenātmānandasvaprakāśakārā vṛttirutpadyate /
naca tayoḥ śavalatvamapi tāttvikaṃ, kuto tādātmyamiti, kimārdrakavaṇijāṃ no vahitracintayā'; /
********** END OF COMMENTARY **********
yadi ratyādikaṃ prakāśaśarīrādatiriktaṃ syāttadaivāsya svaprakāśatvaṃ na sidhyate, na ca tathā, tādātmyāṅgīkārāt /
yaduktam--
"yadyapi rasānanyatayā carvaṇāpi na kāryā tathāpi kādācitkatayā kāryatvamupakalpya tadekātmanyanādivāsanāpariṇatirūpe ratyādibhāve 'pi vyavahāra iti bhāvaḥ" iti /
"sukhāditādātmyāḍgīkāre cāsmākī siddhāntaśayyāmadhiśayya divyaṃ varṣasahastraṃ pramodanidrāmupeyāḥ" iti ca /
"abhinno 'pi sa pramātrā vāsanopanītaratyāditādātmyena gocarīkṛtaḥ" iti ca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) yadyapīti uktāśaṅkāsamādhānayoḥ prāk-kṛtayoḥ samvādamāha---yaduktamiti /
prāgeva kṛtavyākhyānamidam /
anādivāsaneti---anādivāsanā prāktanī tattvādiśūnyā /
tayā rasādirūpā pariṇatiryasya tādṛśarūpe ratyādibhāge vibhāvādikāryatvavyavahāraḥ ityarthaḥ /
dvitīya iti ceti paryantaṃ samvādavākyatvaṃ bodhyam /
tatrābhinnopītyādikaṃ svaprakāśanapradarśanam /
ratyādaya ityādipadāt vibhāvādiparigrahaḥ /
tatra vibhāvādeḥ śabdaśaktyaiva pratītiḥ /
Locanā:
(lo, au) tādātmyānaṅgīkāre prācīnācāryāṇāmati śeṣaḥ /
yadyapītyādau tadekātmanīti padaṃ tādātmyasūcakam /
gecarīkṛta iti cidānandamayoyaṃ puruṣa iti vadupacāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
jñānasya svaprakāśatvamanaṅgīkurvatāmupari vedāntibhireva pātanīyo daṇḍaḥ /
tādātmyādevāsyākhaṇḍatvam /
ratyādayo hi prathamamekaikaśaḥ pratīyamānāḥ sarve 'pyekībhūtāḥ sphuranta eva rasatāmāpadyante /
taduktam --
"vibhāvā anubhāvāśca sāttvikā vyabhicāriṇaḥ /
pratīyamānāḥ prathamaṃ khaṇḍaśo yāntyakhaṇḍatām" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) sāttvikā vyabhicāriṇa iti /
vyabhicāriṇa eva sāttvikā ityabhedenānvayaḥ /
Locanā:
(lo, a) akhaṃṇḍatve sammatiṃ darśayati--taduktamityādi /
vibhāvā ityādi kārikāyāṃ ratyādiprakāśasukhacamatkārā akaṇṭhoktā api prakaraṇadavaseyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"paramārthatastvakhaṇḍa evāyaṃ vedāntaprasiddhabrahmatattvavadveditavyaḥ" iti ca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) akhaṇḍatāprāptau vimatiṃ nirasyati---paramārthatastviti /
natu pūrvoktaparicchedena paramārthatāpradarśanam /
brahmatattvavaditi---khaṇḍākhaṇaaḍanānāpadārthānām advaitabhāvānayā akhaṇḍasvarūpatvāt brahmatattvasya itica ityantaṃ samvādavākyam /
Locanā:
(lo, ā)
[text of comm. wanting in both printed ed. and Sansknet e-text!]
********** END OF COMMENTARY **********
athaṃ ke te vibhāvānubhāvavyabhicāriṇa ityapekṣāyāṃ vibhāvamāha--
ratyādyudvodhakā loke vibhāvāḥ kāvyanāṭyayoḥ /
Locanā:
(lo, i) ratyādīti---anādivāsanāntarlonasya ratyādeḥ prakāśakāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ye hi loke rāmādigataratihāsādīnāmudvodhakāraṇāni sītādayasta eva kāvye nāṭye ca niveśitāḥ santaḥ "vibhāvyante āsvādāṅkuraprādurbhāvayogyāḥ kriyante sāmājikaratyādibhāvā ebhiḥ" iti vibhāvā ucyante /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) vibhāvyante iti /
rasapratītyarthaṃ viśeṣeṇa bhāvyanta ityarthaḥ /
natu pratītyarthaṃ kathaṃ viśeṣeṇa bhāvyantetatpratipādanasāmarthya eva tathātvaucityādityata āhaāsvādāṅkureti /
yata ebhirvibhāvādibhiḥ sāmājikaratyādibhāvā āsvādāṅkuraprādurbhāvayogyāḥ kriyante, ato viśeṣeṇa bhāvyanta ityarthaḥ /
ato vibhāvā ucyante ityarthaḥ sāmājikaratyādibhāvānāṃ tathātvakaraṇaṃ rāmādiratyādīnāṃ ca tatrāropāt bodhyam /
sa cāropo vāsanāsahakṛtairvibhāvādibhirvyañjanayeti bodhyam /
ata evoktaṃ---vāsanopanītaratyāditādātmyeneti /
asyā paribhāṣāyāyogārūḍhatvādetadyogārthasyānubhāvādau sattvepi na tatra prayoga iti prāgapyuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
taduktaṃ bharttṛhariṇā--
"śabdopahitarūpāṃstān buddherviṣayatāṃ gatān /
pratyakṣāniva kaṃsādīn sādhanatvena manyate" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) śabdopahiteti--tān prasiddhān kaṃsādīn śrīkṛṣṇādikrodhasya raudrarasasthāyibhāvasthālambanavibhāvān śabdopahitarūpān śabdopasthāpyāt pratyakṣāniva sāmājikā manyante /
manyata iti pāṭhe tu sāmājikaḥ /
kena hetunetyatrāha---sādhanatveneti /
śabdopahitatvarūpeṇa pratyakṣasādhanatvenetyarthaḥ /
idameva viśeṣaṇabhāvanaṃ samvādena pradarśitam /
Locanā:
(lo, ī) śabdeti---śabdopahitarūpān kāvyarūpaśabdopādhinā śravaṇāt tadvuddhiviṣayatāmāpannānāṃ sādhanatvena sotsāhādyudabodhe manyante sabhyā iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
iti /
tadbhedāvāha--
ālambanoddīpanākhyau tasya bhedāvubhau smṛtau /
spaṣṭam /
tatra--
ālambanaṃ nāyakādistamālambya rasodramāt
ādiśabdānnāyikāpratināyikādayaḥ /
atha yasya rasasya yo vibhāvaḥ sa tatsvarūpavarṇane vakṣyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) ālambanaṃ nāyakādiriti nāyikāśṛṅgāre bodhyam /
nāyikā pratināyakādaya iti nāyakaśṛṅgāre bodhyam /
pratināyikā copanāyikā, sā ca śṛṅgārābhāse /
evaṃ nāyikāśṛṅgārābhāse upanāyakopi bodhyaḥ /
Locanā:
(lo, u) pratināyakādītyādiśabdena vikṛtaveśā vyāghrādayaḥ /
vakṣyata iti /
ihaiva paricchede /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra nāyakaḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) tatra nāyako---nāyakalakṣaṇamāheti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tyāgī kṛtī kulīnaḥ suśrīko rūpayovanotsāhī /
dakṣo 'nuraktalokastejovaidagdhyaśīlavānnetā
dakṣaḥ kṣiprakārī /
śīlaṃ sadvṛtam /
evamādiguṇasampanno netā nāyako bhavati /
tadbhedānāha--
dhīrodātto dhīroddhatastathā dhīralalitaśca /
dhīrapraśānta ityayamuktaḥ prathamaścaturbhedaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) prathamaṃ caturbheda iti---paścāttu dhīrodāttādīnām api dakṣiṇadhṛṣṭatvādibhedasya vakṣyamāṇatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
spaṣṭam /
tatra dhīrodāttaḥ--
avikatthanaḥ kṣamāvānatigambhīro māhasattvaḥ /
stheyānnagūḍhamāno dhīrodātto dṛḍhavrataḥ kathitaḥ
Locanā:
(lo, ū) stheyān-sthirataraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
avikatthano 'nātmaślāghākaraḥ /
mahāsattvo harṣaśokādyanabhibhūtasvabhāvaḥ /
nigūḍhamāno vinayacchannagarvaḥ /
dṛḍhavrato 'ṅgīkṛtanirvāhakaḥ /
yathā--rāmayudhiṣṭirādiḥ /
atha dhīroddhataḥ--
māyāparaḥ pracaṇḍaścapalo 'haṅkāradarpabhūyiṣṭhaḥ /
ātmaślāghānirato dhīrairdhoroddhataḥ kathitaḥ
yathā--bhīmasenādiḥ. atha dhīralalitaḥ--
niścinto mṛduraniśaṃ kalāparo dhīralalitaḥ syāt /
kalā nṛtyādikā /
yathā--satnavālyādau vatsarājādiḥ /
atha dhīrapraśāntaḥ--
sāmānyaguṇairbhūyān dvijādiko dhīrapraśāntaḥ syāt
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) sāmānyaguṇairiti---dhīrodāttāditrayasādhāraṇaguṇairbhūyān mahānityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) sāmānyaguṇā--manvādyuktadhṛtikṣamādayaḥ
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--mālatīmādhavādau mādhavādiḥ /
eṣāṃ ca śṛṅgārādirūpatve bhedānāha--
ebhirdakṣiṇādhṛṣṭānukūlaśaṭharūpibhistu ṣoḍaśadhā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) ṣoḍaśadheti---dhīrodāttādīnāṃ caturṇā dakṣiṇatvādicāturguṇyena ṣoḍaśatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra teṣāṃ dhīrodāttādīnāṃ pratyekaṃ dakṣiṇadhṛṣṭānukūlaśaṭhatvena ṣoḍaśaprakārā nāyakaḥ /
eṣu tvanekamahilāsu samarāgo dakṣiṇaḥ kathitaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) anekamahilā--iti vyācaṣṭe dvayostricaturiti /
Locanā:
(lo, ṝ) eṣu---dakṣiṇādiṣu nāyakamadhye /
********** END OF COMMENTARY **********
dvayostricatuḥ prabhṛtiṣu nāyikāsu tulyānurāgo dakṣiṇanāyakaḥ /
yathā--
snātā tiṣṭhati kuntaleśvarasutā, vāro 'ṅgarājasvasurdyūtai rātririyaṃ jitā kalamayā, devī prasādyādya ca /
ityantaḥ purasundarīḥ prati mayā vijñāyā vijñāpite devenāpratipattimūḍhamanasā dvitrāḥ sthitaṃ nāḍikāḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) snātā tiṣṭhatīti---antaḥ puracarajanasya kasmiṃścidiyamuktiḥ /
anekapatnīsambhogārhā iyaṃ rātririti tatkarmaniyuktasya rājñi nivedanam /
ślokārthaḥ--snātā, ṛtusnātā /
vāraḥ tatsambhoganiyatavāsaraḥ /
kamalayā tannāmnyā devyā /
devīkṛtābhiṣekā /
māninyāstasyā adyāvaśyaṃ prasādanam /
dvitrā iti /
sarvāsu anurāgasāmyena kasyāpyupekṣānarhatvāt apratipattyā kartavyanirṇayābhāvena mūḍhamanaskatvena dvitrādidaṇḍasthitiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kṛtāgā api niḥśaṅkastarjito 'pi na lajjitaḥ /
dṛṣṭadoṣo 'pi mithyāvākkathito dhṛṣṭanāyakaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) kṛtāgā apīti--āgoparādhaḥ /
mithyāvāk kṛtasyāpi mithyātvavādī /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mama--
śoṇaṃ vīkṣya mukhaṃ vicumbitumahaṃ yātaḥ samīpaṃ tataḥ pādena prahṛtaṃ tayā, sapadi taṃ dhṛtvā sahāse mayi /
kiñcittatra vidhātumakṣamatayā bāṣpaṃ sṛjantyāḥ sakhe ! dhyātaścetasi kautukaṃ vitanute kopo 'pi vāmabhruvaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) śoṇaṃ vīkṣyeti---roṣāruṇamukhīṃ priyāṃ cumbituṃ gatasya tayā prahartumudyataṃ pādaṃ dhṛtvā kiñcit kartumakṣamīkṛtāṃ rudatīṃ tāṃ dṛṣṭvā hasitavato nāyakasya sakhyau vṛttāntakathanamidam /
atra nāyikākrodhavaśāt nāyakasya kṛtāgastvasiddhiḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) śoṇamiti--vicumbituṃ samīpaṃ yāto 'nunayādikamakṛtvāpīti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anukūla ekanirataḥ--
ekasyāmeva nāyikāyāmāsakto 'nukūlanāyakaḥ /
yathā--
asmākaṃ sakhi ! vāsasī na rucire, graiveyakaṃ nojjvalaṃ, no vakrā gātiruddhataṃ na hasitaṃ, naivāsti, kaścinmadaḥ /
kintvanye 'pi janā vadanti subhago 'pyasyāḥ priyo nānyato dṛṣṭaṃ nikṣipatīti viśvamiyatā manyāmahe duḥsthitam //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) asmākaṃ sakhīti--paṣyau subhagāyā sakhyā uktiriyam /
vastraujjvalyādikaṃ saubhāgyaheturmama nāsti /
kintu na kevalamahamanyepi janā vadanti asyāḥ patiranyato 'nyasyāṃ nāyikāyāṃ dṛṣṭiṃ na nikṣipatīti /
viśvam---etad viśvavarti strījanaṃ duḥ sthitaṃ, mayi asūyayā madapekṣayā saubhāgyālpatvena vā duḥ sthitaṃ vayaṃ manyāmahe /
patiḥ-kīdṛśaḥ, subhagopi saundaryeṇānyanāyikābhilaṣaṇīyatvarūpasaubhāgyavānapi ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, e) anyataḥ anyasyāṃ vinetyarthaḥ /
viśvaṃ duḥ sthitaṃ manyāmahe /
kintu māmeva suṃsthitāmiti bhāvaḥ /
graiveyakaṃ, kaṇṭhābharaṇam, madopi yauvanādyahaṅkārajanitaḥ garvopi naivāsti /
********** END OF COMMENTARY **********
śaṭho 'yamekatra baddhabhāvo yaḥ /
darśitabahiranurāgo vipriyamanyatra gūḍhamācarati
yaḥ punarekasyāmeva nāyikāyāṃ baddhabhāvo dvayorapi nāyikayorbahirdarśitānurāgo 'nyasyāṃ nāyikāyāṃ gūḍhaṃ vipriyamācarita sa śaṭhaḥ /
yathā--
"śaṭānyasyāḥ kāñcīmaṇiraṇitamākarṇya sahasā yadāśliṣyanneva praśithilabhujagranthirabhavaḥ /
tadetatkvācakṣe ghṛtamadhumayatvadvahuvaco- viṣeṇāghūrṇantī kimapi na sakhī me gaṇayati" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) śaṭhānyasyā iti---nāyikāyā vipriyakāriṇaṃ nāyakaṃ bhartsayantyā sakhyā uktiriyam /
he śaṭha ! mama sakhīm āśliṣyanneva tvaṃ yadanyasyā nāyikāyāḥ kāñcīmaṇiraṇitaśabdamākarṇya sahasā praśithilabhujagranthiḥ (vāhuveṣṭanaṃ) abhavaḥ tadetat kva jane ācakṣe /
ato me sakhī ghṛtamadhumayena miśritaghṛtamadhurūpeṇa tvadīyabahucāṭuvacoviṣeṇāghūrṇantī kimapi kartavyaṃ na gaṇayatītyarthaḥ /
miśritaghṛtamadhunī hi āpātamadhurepi viṣatvaṃ prāpnutaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
eṣāṃ ca traividhyāduttamamadhyādhamatvena /
uktā nāyakabhedāścatvāriṃśattathāṣṭau ca
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) eṣāṃ ceti---eṣāmuttamamadhyamādhamatvena trauvidhyādityanvayaḥ /
catvāriṃśaditi ṣoḍaśa traiguṇyena aṣṭacatvāriśat /
********** END OF COMMENTARY **********
eṣāmuktaṣoḍaśabhedānām /
atha prasaṅgādeteṣāṃ sahāyānāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) atha prasaṅgāditi---atra eṣāmityanena nāyakamātrasyaiva parāmarśo natu prakānta śṛṅgārīyāṣṭacatvāriṃśata eva /
ata eva rāmasya sugrīvaḥ sahāyo darśayiṣyate /
Locanā:
(lo, ai) prasaṅgāditi /
eṣāṃ hi sahāyayuktatvena kāryakāritve 'dhikarasaparipoṣaḥ /
evamanyatra /
********** END OF COMMENTARY **********
dūrānuvartini syāttasya prāsaṅgiketivṛtte tu /
kiñcittadguṇahīnaḥ sahāya evāsya pīṭhamarddākhyaḥ
tasya nāyakasya bahuvyāpini prasaṅgasaṃgate itivṛtte 'nantaroktairnāyakasāmānyaguṇaiḥ
Locanā:
(vi, o) nāyakasāmānyaguṇaistyāgādibhiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñcidūnaḥ pīṭhamarddanāmāsahāyo bhavati /
yathā-rāmacandrādīnāṃ sugrīvādayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) dūrānuvartinīti vyācaṣṭe---tasyeti dūrānuvartini ityasya vyākhyā bahuvyāpinīti bahudeśavyāpyasādhye ityarthaḥ /
prasaṅgasaṅgate--daivata upasthita itivṛtte vṛttānte /
kiñcit tadguṇahīna ityasyārthamāha---anantareti---anantaroktaiḥ pūrvoktaiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha śṛṅgārasahāyāḥ--
śṛṅgāre 'sya sahāyā viṭaceṭavidūṣakādyāḥ syuḥ /
bhaktā narmasu nipuṇāḥ kupitavadhūmānabhañjanāḥ śuddhāḥ
ādiśabdānmālākārarajakatāmbūlikagāndhikādayaḥ /
tatra viṭaḥ--
saṃbhogahīnasaṃpadviṭastu dhūrttaḥ kalaikadeśajñaḥ /
veśopacārakuśalo vāggmī madhuro 'tha bahumato goṣṭhyām
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) nāyakasāmānyaguṇaistyāgādibhiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ceṭaḥ prasiddha eva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) ceṭaḥ prasiddha iti---ceṭīputra ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kusumavasantādyabhidhaḥ karmavapurveṣabhāṣādyaiḥ /
hāsyakaraḥ kalaharatirvidūṣakaḥ syāt svakarmajñaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) vidūṣakamāha---kusumeti /
karmādibhirhāsyakaraḥ ityanvayaḥ /
karmaṇā, vapuṣā, veśena, vāsanadinā bhāṣādyaiḥ sarveṣāṃ hāsyaṃ janayati /
Locanā:
(lo, au) kusumeti---kusumābhidho vidūṣako rasālakādiḥ /
vasantābhidhāvasantakamādhavādiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
svakarma hāsyādi /
arthacintane sahāyamāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) rasīyanāyakasahāyakathanaprasaṅgādanyatrāpi sahāyamāha---arthacintaneti /
********** END OF COMMENTARY **********
mantrīsyādarthānāṃ cintāyāṃ--
arthāstantrāvāpādayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) tantrāvāpeti /
tantraṃ rājakṛtyaṃ tasya āvāpo yogyāyogyānuṣṭhānam /
tasmin arthe mantrī sahāya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yattvatra sahāyakathanaprastāve--
"mantrī svaṃ cobhayaṃ vāpi sakhā tasyārthacintane" iti kenācillakṣaṇaṃ kṛtam, tadapi rājñor'thacintanopāyalakṣaṇaprakaraṇo lakṣayitavyam, na tu sahāyakathanaprakaraṇo /
"nāyakasyārthacintane mantrī sahāyaḥ" ityukte 'pi nāyakasyārthata eva siddhatvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) svaṃ ceti--svaṃ rājā tasya rājñaḥ /
kenaciditi lakṣaṇaṃ sahāyajñāpanam /
atra svasyāpi sahāyatvena kathanāt pūrvasmād bhedaḥ /
sahāyakathanaprakaraṇe iti---svasya svasahāyatvāt sahāyatāyā bhedaghaṭītatvāt /
nanvevaṃ tena cintā na kriyatāmityāha---nāyakasyeti /
********** END OF COMMENTARY **********
yadapyuktam--
"mantriṇāṃ lalitaḥ śeṣā mantriṣvāyattasiddhayaḥ" iti, tadapi svalakṣaṇakathanenaika lakṣitasya dhīralalitasya mantrimātrāyattārthacintanopapattergatārtham /
na cārthacintane tasya mantrī sahāyaḥ, kiṃ tu svayameva saṃpādakaḥ; tasyārthacintanādyabhāvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) mantriṇeti---lalito dhīralalitastādṛśo rājā mantriṇaivārthasādhakaḥ iti śeṣaḥ, svasya śṛṅgāraniratatvāt /
śeṣāḥ dhīrodāttadhīroddhatādayaḥ /
svalakṣaṇakathaneneti /
dhīralalitalakṣaṇakathanenetyarthaḥ /
"niścinto mṛduraniśaṃ kalāparo dhīralalitaḥ syāditi dhīralalitalakṣaṇe niścintetvainārthacintanasya mantrimātraniṣṭhatvasiddhestasya mantriṇaḥ sahāyatākathanaṃ gatārthamityarthaḥ /
dhīralalitasya yo mantrī tasya svayamevārthacintakatvam /
natu svacintane tasya sahāyatvam /
sphuṭamevāha---nacārthacintanamiti---tasyārthacintanādyabhāvādityatra tasya dhīralalitasya /
ayaṃ mantrī syādarthānāṃ cintāyāmiti sūtrasya parabhāgaḥ /
Locanā:
(lo, a) yattvatreti--yattvatretyādergatārthatvamityanenānvayaḥ /
tasya granthasyāyamarthaḥ /
sahāyakathanaprastāve mantriṇa eva sahāyatvakathanaṃ yuktam; natu ātmana ubhayasya vā /
ātmana eva ātmasahāyatvaṃ viruddham /
kintu rājā kenārthacintanaṃ kuryādityapekṣāyāmeva kvacin mantriṇā kvacidātmanā, kvacidubhayeneti vaktuṃ yuktam /
dhīralalitasya niścintatvādirūpakathanena mantrimātrāyattārthacintanamupapadyate /
kiñca tadapyarthacintanopāyaprakaraṇa eva lakṣitavyam; natu sahāyakathanaprakaraṇe /
tasya dhīralalitasya naca sahāyaḥ saḥ /
mantriṇaḥ sahāyatve dhīralalitasyāpyarthacintanaprasaṅgāt /
********** END OF COMMENTARY **********
athāntaḥ purasahāyāḥ--
--tadvadavarodhe /
vāmanaśaṇḍhakirātamlecchābhīrāḥ śakārakubjādyaḥ
madamūrkhatābhimānī duṣkulataiśvaryasaṃyuktaḥ /
so 'yamanūḍhābhrātā rājñaḥ śyālaḥ śakāra ityuktaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) śakāralakṣaṇamāha---madeti /
duṣkulatā aiśvaryaṃ ca tābhyāṃ saṃyuktopi madamūrkhatābhyāmabhimānītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ā) śakārasvarūpamāha---madeti--mado garvaḥ, madyavikāro vā /
********** END OF COMMENTARY **********
ādyaśabdānmūkādayaḥ /
tatra śaṇḍhavāmanakirātakubjādayo yathā ratnābalyām--
naṣṭaṃ varṣavarairmanuṣyagaṇanābhāvādapāsya trapā- mantaḥ kañcukikañcukasya viśati trāsādayaṃ vāmanaḥ /
paryantāśrayibhinijasya sadṛśaṃ nāmnaḥ kirātaiḥ kṛtaṃ kubjā nīcatayaiva yānti śanakairātmekṣaṇāśaṅkinaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) naṣṭaṃ varṣavarairiti---rājño vājiśālāta āgatamekaṃ mahāvanaraṃ dṛṣṭvā antaḥ purasthanapuṃsakādīnāṃ bhītikriyāvarṇanamidam /
kañcukasya sarvāṅgavyāpakalambamānavastrasyāntarityarthaḥ /
nijasya nāmna iti kṛ vekṣepa iti dhātunā kirātapadasya sādhitatvāt svasya paryantaviśīrṇatvaṃ kṛtamityarthaḥ /
kubjā na palāyitāḥ /
kintu nīcatayaiva vānarakartṛke ātmakarmake īkṣaṇe aśaṅkinaḥ śaṅkārahitāḥ santaḥ śanakairyāntītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) nijasya nāmnaḥ antevāsitvasya /
********** END OF COMMENTARY **********
śakāro mṛcchakaṭikādiṣu prasiddhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) mṛcchakaṭikaṃ nāṭakaviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anye 'pi yathādarśanaṃ jñātavyāḥ /
atha daṇḍasahāyāḥ--
daṇḍe suhṛtkumārāṭavikāḥ sāmantasainikādyāśca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) āṭavikānāṃ daṇḍasahāyatvam /
daṇḍanīyasya aṭavyāṃ palāyitasya pradarśakatvāddaṇḍanīyavipakṣarājyāṭavyāṃ sthitatvāttadvṛttāntajñātatvācca /
sāmantaḥ senāpatiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
duṣṭanigraho daṇḍaḥ /
spaṣṭam /
ṛtvikpurodhasaḥ syurbrahmavidastāpasāstathā dharme
brahmavido vedavidaḥ, ātmavido vā /
atra ca--
uttamāḥ pīṭhamardādyāḥ--
ādyaśabdānmantripurohitādayaḥ /
--madhyau viṭavidūṣakau /
tathā śakāraceṭādyā adhamāḥ parikīrtitāḥ
ādyaśabdāttāmbūlikagāndhikādayaḥ /
atha prasaṅgāddūtānāṃ vibhāgagarbhalakṣaṇamāha--
Locanā:
(lo, ī) vibhāgagarbham--vibhāgasya garbhe sthitam /
********** END OF COMMENTARY **********
nisṛṣṭārtho mitārthaśca tathā saṃdeśahārakaḥ /
kāryapreṣyastridhā dūto dūtyaścāpi tathāvidhāḥ
tatra kāryapreṣyo dūta iti lakṣaṇam /
tatra--
ubhayorbhāvamunnīya svayaṃ vadati cottaram /
suśliṣṭaṃ kurute kāryaṃ nisṛṣṭārthastu sa smṛtaḥ
Locanā:
(lo, u) bhāvamabhiprayam /
suśliṣṭaṃ suśobhanam /
unnīya ūhitvā /
********** END OF COMMENTARY **********
ubhayoriti yena preṣito yadantike preṣitaśca /
mitārthabhāṣī kāryasya siddhakārī mitārthakaḥ /
yāvadbhāṣitasaṃdeśahāraḥ saṃdeśahārakaḥ
Locanā:
(lo, ū) mitārthamāṣī alpabhāṣī /
yāvaditi prerakeṇa yāvada bhāṣitasya sandeśasa hāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha sāttvikanāyakaguṇāḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) sāttvikā nāyakaguṇā iti /
sattvaṃ balaṃ balavannāyakaguṇā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
śībhā bilāso mādhuryaṃ gāmbhīryaṃ dhairyatejasī /
lalitaudāryamityaṣṭau sattvajāḥ pauruṣā guṇāḥ
Locanā:
(lo, ṛ) sattvaṃ guṇaviśeṣaḥ /
sattvajāḥ tadudbhavāḥ sattvavatāṃ nāyakānā guṇā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
śūratā takṣatā satyaṃ mahotsāho 'nurāgitā /
nīye ghṛṇādhike spardhā yataḥ śobheti tāṃ viduḥ
tatrānurāgitā yathā--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) yataḥ śobheti--yato balāt śobhālakṣaṇena anurāgitoktā /
tāmudāharati---ahameveti /
********** END OF COMMENTARY **********
ahameva mato mahīpateriti sarvaḥ prakṛtiṣvacintayat /
upadheriva nimnagāśateṣvabhavannāsya vimānanā kvacit //
evamanyadapi /
atha vilāsaḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) raghau ajavarṇanamidam /
prakṛtiṣu amātyeṣu madhye sarva eva ityacintayat kiṃ tat ityatrāha--ahameveti /
mataḥ sammataḥ /
asya ajasya /
vimānanā avajñā apamānam /
nimnagā nadyaḥ tāsāṃ sarvāsāmevodadhinā jalagrahaṇena kṛtādaratvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
dhīrā dṛṣṭirgatiścitrā vilāse sasmitaṃ vacaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) dhīreti---vilāse sāttvike guṇe sati dhīretyādikaṃ bhavatītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
dṛṣṭīstṛṇīkṛtajagatrtrayasattvasārā dhīroddhatā namayatīva gatirdharitrīm /
kaumārake 'pi girivadgurutāṃ dadhāno vīro rasaḥ kimayametyuta darpa eva //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) dṛṣṭistṛṇīkṛteti---kuśamavalokya rāmacandreṇa varṇanamidam /
tṛṇīkṛto jagattrayasya sattvānāṃ balānāṃ sāraḥ prakṛṣṭo bhāgo yathā /
asya kuśasya dṛṣṭistādṛśī /
sphuṭamanyat /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃkṣobheṣvapyanudvego mādhuryaṃ parikīrtitam
ūhyamudāharaṇam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) ūhyamudāharaṇamiti--- "tyajato maṅgalakṣaume cīre ca pratigṛhṇataḥ /
dadṛśurvismitāstasya mukharāgaṃ samaṃ janāḥ //
'; ityudāharaṇam /
atra hi maṅgalakṣaume gṛhṇataḥ cīre pratīlakṣīkṛtya tyajataśca rāmasya mukharāgaṃ vismitā janāḥ samānaṃ dadṛśuḥ ityanena vanavāsārthaṃ cīragrahaṇasaṃkṣobhepi maṅgalakṣaumagrahaṇavad anudvegaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bhīśokakrodhaharṣādyairgāmbhīryaṃ nirvikāratā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) bhīśoketi /
atra bhayaśokayoḥ praveśāt mādhuryataḥ kiyān bhedaḥ /
āhūtasyetyādikaṃ tu mādhuryasyāpyudāharaṇaṃ saṃbhavatīti bodhyam /
gāmbhīryasya mādhuryāsaṃkīrṇamudāharaṇaṃ tu --- yo 'vikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa ! nikhilaṃ bhavadvapuḥ /
ātmapakṣaparipūrite jaga- tyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam //
iti /
iyaṃ hi tapasyataḥ parameśvareṇa bhīṣitasya kasyaciduktiḥ /
avikalpaṃ niḥ saṃśayam /
nikhilamarthamaṇḍalaṃ yo bhagavadvapuḥ svarūpaṃ paśyati /
ātmapakṣeṇa bhavatā paripūrite jagati asya kuto bhayamityarthaḥ /
yathā vā"na khalvanirjitya raghuṃ kṛtī bhavān"iti indreṇa bhīṣitasya raghoruktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
āhūtasyābhiṣekāya visṛṣṭasya vanāya ca /
na mayā lakṣitastasya svalpo 'pyākāravibhramaḥ //
vyavasāyādacalanaṃ dhairyaṃ vighne mahatyapi
yathā-śrutāpsarogītirapa kṣaṇo 'smin haraḥ prasaṃkhyānaparo babhūva /
ātmeśvarāṇāṃ na hi jātu vighnāḥ samādhibhedaprabhavo bhavanti //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) śrutāpsarogītiriti---harasya samādhibhaṅgārthamapsarebhirgoyamānepi tasya samādhibhaṅgo mābhūditi pūrvārddhārthaḥ /
tatra prasaṃkhyānāṃ samādhiḥ /
atrārthantaranyāsamāha---ātmaśvarāṇāmiti /
ātmā dhṛtistadīśvarāṇāṃ svāyattadhṛtīnāmityarthaḥ /
"ātmā yatno dhṛtirvṛddhiḥ svabhāvo brahmavarṣma ca'; iti koṣaḥ /
jātu kadācit /
********** END OF COMMENTARY **********
adhikṣepāpamānādeḥ prayuktasya pareṇa yat /
prāṇātyaye 'pyasahanaṃ tattejaḥ samudāhṛtam
vāgveśayormadhuratā tadvacchaṅgāraceṣṭitaṃ lalitam /
dānaṃ sapriyabhāṣaṇamaudāryyaṃ śatrumitrayoḥ samatā
eṣāmudāharaṇānyūhyāni /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) eṣāmapyudāharaṇanyūhyāni--tatra tejasa udāharaṇaṃ yathā--- "purojanmā nādyaprabhṛti mama rāmaḥ punarahaṃ na putraḥ pautro vā raghukulabhuvāṃ ca kṣitibhujām /
adhīraṃ dhīraṃ vā kalayatu jano māmayamaho mayā baddho duṣṭadvijadamanadīkṣāparikaraḥ //
iyaṃ paraśurāmeṇādhikṣiptasya lakṣmaṇasya uktiḥ /
lalitodāharaṇaṃ yathā--- "prasāde vartasva prakaṭaya mudaṃ saṃtyaja ruṣam priye śuṣyantyaṅgānyamṛtamiva te siñcatu vacaḥ /
nidhānaṃ saukhyānāṃ kṣaṇamabhimukhaṃ sthāpaya mukhaṃ na mugdhe pratyetuṃ prabhavati gataḥ kālahariṇaḥ //
"iti /
atra hi kāmino vāṅmadhuratā śṛṅgāraceṣṭā ca /
audāryodāharaṇaṃ yathā---"ete vayamamī dārāḥ kanyeyaṃ kulabhūṣaṇā /
brūta kenārthino yūyamanāsthā bāhyavastuṣu /
"iti saptarṣon iti himālayasyoktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha nāyikā tribhedā svānyā sādhāraṇā strīti /
nāyakasāmānyaguṇairbhavati yathāsaṃbhavairyuktā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) nāyikāprabhedāmāha--atheti--svānyayorapi strī ityasyānvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nāyikā punarnāyakasāmānyaguṇaistyāgādibhiryathāsambhavairyuktā bhavati /
sā ca svastrī anyastrī sādhāraṇastrīti trividhā /
tatra svastrī--
vinayārjavādiyuktā gṛhakarmaparā pativratā svīyā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) vinayārjavādīti /
etādṛśaguṇarahitā tu svastrī api nopakrāntaśṛṅgāravibhāvaḥ; kintu tadābhāsavibhāva eveti bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"lajjāpajjattapasāhaṇāiṃ parabhattiṇippivāsaṃiṃ /
aviṇaadummedhāiṃ dhaṇṇāṇa ghare kalattāiṃ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) lajjāpa iti--"lajjāparyāptaprasādhanāni paracintāniṣpapāsāni /
avinayadurmedhāṃsi dhanyānāṃ gṛhe kalatrāṇi /
'; iti saṃskṛtam /
paryāptaprasādhanaṃ paryavasitālaṅkāraḥ /
paracintā--parapuruṣacintā, tatra tṛṣṇārahitāni /
tantracintāyāṃ deśī /
avinyadurmedhāṃsi--avinayād dūrīkṛtabuddhīni /
sapīti--sā svīyā /
Locanā:
(lo, ṝ) lajjā eva paryāptaṃ pūrvaṃ prasādhanaṃ bhūṣaṇaṃ yeṣām /
niṣpipāsāni--niḥ spṛhāṇi /
durmedhāṃsi anabhijñāni /
********** END OF COMMENTARY **********
sāpi kathitā tribhedā mugdhā madhyā pragalbheti
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) prathameti--prathamāvatīrṇayauvanā, prathamāvatīrṇamadanavikāreti dvidhā /
etāni viśeṣaṇāni ekākānyeva mugdhāyā bodhyāni /
Locanā:
(lo, ḷ) sā svastrī /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
prathamāvatīrṇayauvanamadanabikārā ratau vāmā /
kathitā mṛduśca māne samadhikalajjāvatī mugdhā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) madhyasya prathimānamiti--nūtanaṃ yadasyā manorājyaṃ manasyādhipatyaṃ tatrābhiṣiktaṃ kandarpaṃ parivīkṣya subhruvaḥ aṅgāni parasparaṃ nirlluṇṭhanaṃ vidadhate ityarthaḥ /
rājñaḥ prathamādhipatyadine 'rājake rājye parasparanirluṇṭhanasya lokasiddhatvāt, taddarśayati--madhyasyeti /
śaiśave madhyasya prathimā pṛthutvamāsīt /
yauvane ca madhyaṃ kṣīṇaṃ jaghanaṃ ca pṛthu babhūva ityarthaḥ /
vakṣojayormandatā tanutvaṃ dūramatiśayamudara yātītyarthaḥ /
netrasya ārjavaṃ romalatikā dhāvati praprotītyarthaḥ, yauvanārambhe netrayo raktatvāt romalatikāyā ṛjubhāvena utthitatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra prathamāvatīrṇayauvanā yathā mama tātāpādānām--
Locanā:
(lo, e) tatra-tāsu madhye /
********** END OF COMMENTARY **********
madhyasya prathimānameti jaghanaṃ vakṣojayormandatā dūraṃ yātyudaraṃ ca romalatikā netrārjavaṃ dhāvati /
kandarpaṃ parivīkṣya nūtanamanorājyābhiṣiktaṃ kṣaṇā- daṅgānīva parasparaṃ vidadhate nirluṇṭhanaṃ subhruvaḥ //
Locanā:
(lo, ai) prathimānaṃ pṛthutvameti gṛhaṇāti /
mandatāṃ ca yādi gṛhaṇātītyarthaḥ /
nirluṇṭhanaṃ parasparavittavigrahaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
prathamāvatīrṇamadanavikārā yathā mama prabhāvatī pariṇaye--
datte sālasamantharaṃ bhuvi padaṃ niryāti nāntaḥ purāt, noddāmaṃ isati kṣaṇātkalayate hrīyantraṇāṃ kāmapi, kiṃcidbhāvagabhīravakrimalavaspṭaṣṭaṃ manāgbhāṣate, sabhrūbhaṅgamudīkṣate priyakathāmullāpayantīṃ sakhīm //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) datte sālaseti---priyasya kathāṃ prasaṅgamullāsayantīṃ prastuvantīṃ sabhrūbhaṅgamudīkṣate--paśyati /
gabhīro duravagāho yo vakrimaḥ vakratāyā lavo 'lpatvam /
tena spṛṣṭaṃ yathā syāttathā /
manāk śanaiḥ kiñcidalpaṃ bhāṣate /
sālasapadadānaṃ śuśrūṣayā /
kāmapi anirvacanīyāṃ hrīyantraṇāṃ lajjākṛtapīḍāṃ kalayate anubhavati /
********** END OF COMMENTARY **********
ratau vāmā yathā--
"dṛṣṭā dṛṣṭimadho dadāti, kurute nālapamābhāṣitā, śayyāyāṃ parivṛttya tiṣṭhati, bālādāliṅgitā vepate /
niryāntīṣu sakhīṣu vāsabhavanānnirgantumevehate, jātā vāmatayaiva saṃprati mama prītyai navoḍhā priyā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) dṛṣṭā dṛṣṭimiti---navoḍhāyā vṛttaṃ sakhye kathayata uktiriyam /
ślokārthaḥ spaṣṭaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
māne mṛduryathā--
"sā patyuḥ prathamāparādhasamaye sakhyopadeśaṃ vinā no jānāti savibhramāṅgavalanāvakroktisaṃsūcanam /
svacchairacchakapolamūlagalitaiḥ paryastanetrotpalā bālā kevalameva roditi luṭhallolālakairaśrubhiḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) māne mṛduralpamānā /
sā patyuriti---alpamānāyāḥ kriyāṃ sakhyāṃ kathayantyāḥ sakhyā uktiriyam /
sakhyā upadeśaṃ sakhīkartṛkamupadeśaṃ vinā sā patyurupanāyikāsambhogarūpaprathamāparādhasamaye savibhramayoraṅgabhaṅgīvakroktyoḥ saṃsūcanaṃ prakāśaṃ no jānāti /
tataḥ kiṃ kurute ityatrāha--svacchairiti /
virahāt pāṇḍutvena kapolasyācchatā /
añjanatyāgādaśruṇaḥ svacchatā /
netrotpalasya paryyāsaḥ pareṇa tad darśane lajjayā /
Locanā:
(lo, o) sā patyuriti---sakhyopadeśaṃ sakhyena sauhārddena kṛtamupadeśam /
athavā sakhyeti hetvarthatṛtīyāntaṃ padam /
tena sakhyā kṛtamupadeśamityarthaḥ /
savilāsāṅgaperivartanā satī parāṅmukhītyarthaḥ /
vakoktibhiḥ kuṭilabhāṣitaiḥ saṃsūcanamaparādhajñāpanaṃ yato no jānāti no vetti /
tataḥ svacchaiḥ akaluṣaiḥ acchakapolamūlagalitaiḥ narmalagaṇḍaprāntaniḥ sṛtaiḥ /
luṭhallolālakaiḥ luṭhantaḥ parivartamānāḥ lolāścañcalā alakāḥ cūrṇakuntalā yeṣu tāni taiḥ /
aśrubhirbāṣpaiḥ paryyastanetrotpalā-paryyaste netrotpale yasyāḥ tathā bhūtvā kevalaṃ rodityeva-rodanameva karoti /
na kiñcidupāyaṃ jānātītyarthaḥ /
atra savibhramāṅgavalanetyanena śayyāviraho bodhyate /
ekaśayyā śayanenaivālakānāmaśruluṇṭhanaṃ sambhavati /
mugdhā tūṣadeśaṃ vinā na kiñcijjānāti /
nāyikā svīyā mugdhā ca /
nāyakaḥ śaṭhaḥ /
pratīyamānakṛto vipralambhaśṛṅgāraḥ /
aśrubhiḥ paryyastanetrotpaletisambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
samadhikalajjāvatī yathā--
"datte sālasamantharam--'ityatra (113 pṛ-) śloke /
atra samadhikalajjāvatītvenāpi labdhāyā rativāmatāyā vicchittiviśeṣavattayā punaḥ kathanam /
atha madhyā--
madhyā vicitrasuratā prarūḍhasmarayauvanā /
īṣatpragalbhavacanā madhyamavrīḍitā matā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) vicitrasuratādikam apyekaikameva madhyāyā viśeṣaṇam /
prarūḍhasmarā prarūḍhayauvaneti viśeṣaṇadvayam /
********** END OF COMMENTARY **********
vicitrasuratā yathā--
"kānte tathā kathamapi prathitaṃ mṛgākṣyā cāturyamuddhatamanobhavayā rateṣu /
tatkūjitānyanuvadadbhiranekavāraṃ śiṣyāyitaṃ gṛhakapotaśatairyathāsyāḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) kānte tatheti---surate nāyikayā nānāvidhaṃ cāturyyaṃ kṛtam /
tatra ca kaṇṭhe nāyikayā pārāvatavad dhvanayaḥ uccaritāḥ /
pārāvataiśca tadanuvādaḥ kṛta iti samuccayārthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prarūḍhasmarā yathātraivodāharaṇo /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) atraivodāharaṇe iti--kintu suratavaicitryābhāve prarūḍhasmarāyā asaṃkīrṇamudāharaṇaṃ bodhyam; yathā--- nidrānivṛttāvudite dyuratne sakhījane dvārapadaṃ prayāte /
ślathīkṛtāśleṣarase bhujaṅge cacāla nāliṅganato 'ṅganā sā //
iti /
bhujaṅge kāmuke /
********** END OF COMMENTARY **********
prarūḍhayovanā yathā mama--
"natre khañjanagañjane, sarasijapratyarthi pāṇidvayaṃ, vakṣojau kārikumbhavibhramakīmatyunnatiṃ gacchataḥ /
kāntiḥ kāñcanacampakapratinidhirvāṇī sudhāsyandinī, smerendīvaradāmasodaravapustasyāḥ kaṭākṣacchaṭā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) netre khañjaneti /
netre ityādiṣu savatra tasyā iti sambandhaḥ /
pratyarthi pratidvandi /
vibhramakarī viśeṣabhrāntijanikā /
sodaraṃ tulyam /
chaṭā kāntiḥ /
atra smarakriyānuktyā yauvanasyaiva prarūḍhatvam /
evamanyatrāpīti /
"dīrghākṣaṃ śaradindu"ityādaubodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyatrāpi /
atha pragalbhā--
smarāndhā gāḍhatāruṇyā samastaratakovidā /
bhāvonnatā daravrīḍā pragalbhākrāntanāyakā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) smarāndhetyādikamapi pratyekameva viśeṣaṇam /
daravrīḍeti--samadhikalajājābhinnā ityevārthaḥ /
tena svalpavrīḍatve vrīḍābhāve vā darakrīḍatvaṃ bodhyamiti granthakṛto 'bhiprāyaḥ /
ākrāntanāyakā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
smarāndhā yathā--
"dhanyāsi yā kathayasi priyasaṃgame 'pi viśrabdhacāṭukaśatāni ratāntareṣu /
nīvīṃ prati praṇihite tu kare priyeṇa sakhyaḥ śapāmi yadi kiṃcadapi smarāmi(ka)" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) sakhiṣu madhye ekayā nāyikayā kathitam--"mayā ratikāle bahūni cāṭuvacāṃsi patyau kathyante"tāṃ rasāniviṣṭāṃ pratipādayituṃ tatkāle 'tyantarasāviṣṭatvamātmana sūcayantī kacit solluṇṭhamāha--dhanyāsīti /
ratāntareṣu atyantarasāveśayogyeṣu ratamadhyeṣu svīyotkarṣakathane bahvīnāmavadhānāya sakhya iti bahvīnāṃ sambodhanam /
śapāmi śapathaṃ karomi /
********** END OF COMMENTARY **********
gāḍhatāruṇyā yathā--
"atyunnatastanamuro nayane sudīrghe, vakre bhruvāvatitarāṃ, vacanaṃ tato 'pi /
madhyo 'dhikaṃ tanuranūnagururnitambo mandā gatiḥ kimapi cādbhutayauvanāyāḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) atyunnatastanamiti--atra adbhutayauvanāyā iti sarvatrānvayaḥ /
kimapītyatra kiṃ padamavyayam /
kāpi gatirmanye ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, au) anūnaguruḥ--atyantaguruḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
samastaratakovidā yathā--
"kvacittāmbūlāktaḥ kvacidgarupaṅkāṅkamalinaḥ kvaciccūrṇodrarī kvacidapi ca sālaktakapadaḥ /
valībhaṅgābhogairalakapatitaiḥ śīrṇakusumaiḥ striyāḥ sarvāvasthaṃ kathayati rataṃ pracchadapaṭaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) kvacit tāmbūlākta iti /
pracchadapaṭaḥ-śayyācchādanapaṭaḥ striyāḥ sarvāvasthaṃ nyubjottānānyāvasthīyaṃ rataṃ kathayatītyarthaḥ /
paṭaḥ kīdṛśaḥ ? kvacit tāmbūlāktaḥ idaṃ nyubjarate /
kvacidagurupaṅketi--idaṃ pārśvarate /
kvacit cūrṇeti--cūrṇakṣepapūrvakarate /
kvacidapi sālaktaketi--padamatra padacihnam, idamutthaitāvasthārate /
valībhaṅgaḥ pracchadapaṭasya valanena bhaṅgaḥ saṃkocaḥ tasya ābhogaiḥ tatparipūrṇitābhirapi kathayatītyarthaḥ /
idamalakapatitetyādikaṃ ca vimardarate /
vicitrasuratāyāstvetādṛśavimardābhāvādasyāḥ tato bhedaḥ /
Locanā:
(lo, a) yūrṇāni karpūrādīnām /
valibhaṅgābhogairiti trayāṇāṃ viśeṣaṇe tṛtīyā /
taireva kathayatīti kathanakaraṇatvaṃ vā /
sarvāvasthaṃ bahuprakāram /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāvonnatā yathā--
"madhuravacanaiḥ sabhrūbhaṅgaiḥ kṛtāṅgulitarjanai- rabhasaracitairaṅganyāsairmahotsavabandhubhiḥ /
asakṛdasakṛtsphārasphāraraipāṅgavilokitai- sbhibhuvanajaye sā pañceṣoḥ karoti sahāyatām" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) madhuravacanairiti---nāyikā sā madhuravacanādibhiḥ pañceṣoḥ tribhuvanajaye sahāyatāṃ karoti ityanvayaḥ /
madhuravacanādikaṃ sarvaṃ nāyake kadācit madhuravacana kadācit sabhrūbhaṅgetyādikaṃ bodhyam /
rabhasaḥ - sahasā /
mabotsavasya bandhubhiḥ sahāyaiḥ yūnāmānandakaraiḥ raṅgābhyāsaiḥ sphāraiḥ sphāriratidīrghaiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
svalpabrīḍā yathā--
"dhanyāsi yā kathayasi"--
ityatraiva (116 pṛ dṛ)
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) dhanyāsi yetyādikaṃ svalpavrīḍodāharaṇamuktaṃ, tanna yuktam--atrālpāyā api vrīḍāyā apratīteḥ /
kintu--
"vanakoli hianiaṃ sanakavali sanaaavahulam /
yana yuana smarunmatta ia gaaṇaṃ pavi upari cumbi aṃja" //
ityeva svalpavrīḍodāharaṇam /
yathā vā"śūlinaḥ karataladvayena sāsaṃnirudhya nayane hṛtāṃśukā /
tasya paśyati lalāṭalocane moghayatnavidhurā rahasyabhūt //
"iti /
atra pārvatīśūlinornayane ityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ākrāntanāyakā yathā--
svāmin bhaṅgurayālakaṃ, satilakaṃ bhālaṃ vilāsin kuru, prāṇośa truṭitaṃ payodharataṭe hāraṃ punaryojaya /
ityuktvā suratāvasānasamaye sampūrṇacandrānanā spṛṣṭā tena tathaiva jātamulakā prāptā punarmohanam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) svāminityādi---sampūrṇacandrānanā suratāvasānasamaye svāminnityādikamuktvā tena spṛṣṭā satī punarmohanaṃ yātā ityanvayaḥ /
bhaṅgurāṇāmalakānāṃ vikīrṇatvāt punarbhaṅgurīkaraṇāya preraṇā /
atra svāminnityājñākaraṇāt nāyikākrāntaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
madhyāpragalbhayorbhedāntarāṇyāha--
te dhīrā cāpyadhīrā ca dhīrādhīreti ṣaṅvidhe /
Locanā:
(lo, ā) ṣaḍvidhe pratyekaṃ trividhatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
te madhyāpragalbhe /
tatra--
priyaṃ sotprāsavakroktyā madhyā dhīrā daheduṣā
dhīrādhīrā tu ruditairadhīrā paruṣoktibhiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) priyaṃ sotpraseti---utprāsaḥ samanāk smitam /
Locanā:
(lo, i) priyaṃ dahedityasya ruditaiḥ paruṣoktibhirityābhyāṃ sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra madhyā dhīrā yathā--
"tadavitathamavādīryanmama tvaṃ priyeti priyajanaparibhuktaṃ yaddukūlaṃ dadhānaḥ /
madadhivasatimāgāḥ kāmināṃ maṇḍanaśrīr- vrajati hi saphalatvaṃ vallabhālokanena" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) tadavitathamityādi--tvaṃ mama priyeti yadavādīstadavitathaṃ satyam /
yad yasmāt priyajanena upanāyikayā sapatnyā vā paribhuktaṃ dukūlaṃ vastraṃ vasānaḥ dadhānaḥ san madadhivasatiṃ mama gṛhamāgāḥ āgato 'si /
nanu etāvatā kathaṃ priyetyukteḥ satyatvamityata āha--kāmināmiti /
vallabhāyā ālokanenetyarthaḥ /
priyajanaparibhuktavastradhāraṇamevātra maṇḍanaśrīḥ saphalatvaṃ vrajati /
seyaṃ sotprasavakroktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
madhyaiva dhīrādhīrā yathā--
"bāle ! nātha ! vimuñca mānini ! ruṣaṃ, roṣānmayā kiṃ kṛtaṃ, khedo 'smāsu, na me 'parādhyati bhavān sarve 'parādhā mayi /
tatkiṃ rodiṣi gadradena vacasā, kasyāgrato rudyate, nanvetanmama, kā tavāsmi, dayitā, nāsmītyato rudyate" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) bāle iti---kāmukasya māninyāśca ime uktipratyuktī na me 'parādhyatītyādi mametyantaṃ nāyikayā uktiḥ, nanvetanme ityatrāpi agrata ityasyāpyanuṣaṅgaḥ /
dayitā patnī /
nāyikoktau dayitāviṣayaḥ /
Locanā:
(lo, ī) bāle ajñe /
dhīramadhyāyā vakroktyā priyatāpanam dhīrādhīrāyāstu sopahāsavacaneneti bhāvaḥ /
sarvatra madhyāpragalbhayoḥ samanantarokteṣu bhedeṣu /
********** END OF COMMENTARY **********
iyamevādhīrā yathā--
"sārdhaṃ manorathaśataistava dhūrta ! kāntā saiva sthitā manasi kṛtrimahāvaramyā /
asmākamasti nahiṃ kaścidihāvakāśa- rastasmātkṛtaṃ caraṇaṇataviḍambanābhiḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) iyameveti madhyaiva ityarthaḥ /
sārddhaṃ manoratheti--caraṇapatitaṃ kāmukaṃ prati māninyā adhīramadhyamāyā uktiriyam /
dhūrteti kāntasambodhanam /
saiva upanāyikaiva kṛtrimabhāvaḥ parastrītvena mithyānurāgaḥ /
iha manasi /
kṛtaṃ vyartham, kṛtaṃśabdayoge svārthe tṛtīyā /
viḍambanābhiḥ pratāraṇābhiḥ ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
pragalbhā yadi dhīrā syācchannakopākṛtistadā
udāste surate tatra darśayantyādarān bahiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) tatretyasya vyākhyā darśayantyādaramiti /
bahirādaraṃ darśayantītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra priye /
yathā--
"ekatrāsanasaṃsthitiḥ parihṛtā pratyudramāddūrata- stāmbūlānayanacchalena rabhasāśleṣo 'pi saṃvighnitaḥ /
ālāpo 'pi na miśritaḥ parijanaṃ vyāpārayantyāntike kāntaṃ pratyupacārataścaturayā kopaḥ kṛtārthokṛtaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) ekatrāsaneti---caturayā nāyikayā upacārato 'thavārthakriyātaḥ kāntaṃ prati kopaḥ kṛtārthokṛtaḥ, samvaraṇena tadvañcanāt sārthokṛta ityarthaḥ /
kopasamvaraṇahetūn upacārān darśayati--ekatreti--ekatra deśe āsanasaṃsthitirityarthaḥ /
rabhasāśleṣaḥ, kāntena sahasāliṅganam /
antike parijanamarthāt tadupacārārthaṃ gṛhakāryārthaṃ vyāpārayantyetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dhīrādhīrā tu solluṇṭhabhāṣaitaiḥ khedayatyamum
amuṃ nāyakam /
yathā mama--
"analaṅkṛto 'pi sundara ? harasi mano me yataḥ prasabham /
kiṃ punaralaṅkṛtastvaṃ samprati nakhakṣataistasyāḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) solluṇṭheti--solluṇṭhabhāṣitam āpatamadhurakaṭuvacanam /
analaṅkṛtopīti /
yatastvamanalaṅkṛtopi mama manaḥ prasabhaṃ sahasā harasi /
ataḥ kiṃ panarityanvayaḥ /
tasyā upanāyikāyā atra nakhakṣatānāmalaṅkāratvāsambhavāt etadukteḥ kaṭutvasya atisphuṭatvāt tadavitathamavādīrityādi dhīramadhyodāharaṇādasya viśeṣaḥ, tatra dukūlasyālaṅkāratāyā api sambhavāt /
kaṭutvasphuṭatvādeva cāsyāḥ pragalbhatvaṃ, na madhyatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
tarjayettāḍayedanyā--
anyā adhīrā /
yathā-"śoṇaṃ vīkṣya mukhaṃ-" ityatra /
atra ca sarvatra "ruṣā" ityanuvartate /
--pratyekaṃ tā api dvidhā /
kaniṣṭhajyeṣṭharūpatvānnāyakapraṇayaṃ prati
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) śoṇaṃ vīkṣyetyādi vyākhyātm /
tatra pādapraharakathanttāḍanam /
kaniṣṭhajyeṣṭheti--nāyakasya yaḥ kapaṭapraṇayastaṃ prati nyūnādhikyādityarthaḥ /
ṣaḍvidhā iti /
dhīrā adhīrā dhīrādhīrā ceti traividhyāt madhyāpragalbhayoḥ ṣaṭtvam /
********** END OF COMMENTARY **********
tā anantaroktāḥ ṣaḍbhedā nāyikāḥ /
yathā--
"dṛṣṭvaikāsanasaṃsthite priyatame paścādupetyādarā- dekasyā nayane pidhāya vihitakrīḍānubandhacchalaḥ /
īṣadvakritakandharaḥ sapulakaḥ premollasanmānasā- mantarhāsalasatkapolaphalakāṃ dhūrto 'parāṃ cumbati" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kṣa) dṛṣṭvaiketi---ekāsanasaṃsthitaṃ patnidvayaṃ dṛṣṭvā vihitakrīḍānubandhacchalaḥ kṛtakautukotpattiḥ dhūrto nāyakaḥ ādarāt tayoḥ paścāt pṛṣṭhata upetya gatvā ekasyā patnyā nayena pidhāya īṣad vakritakandharaḥ san aparāṃ cumbati /
aparāṃ kīdṛśīṃ sapulakaṃ yathā syāttathā premṇā ullasanmānasāṃ hṛṣyanmanaskāṃ punaḥ kīdṛśīṃ antarhāsena lasatī kapolaphalake gaṇḍayugalaṃ yasyāstām /
atra nāyikānurāgasya nyūnādhikatvaṃ sphuṭameva /
********** END OF COMMENTARY **********
madhyāpragalbhayorbhedāstasmāddvādaśa kītiṃtāḥ /
mugdhā tvekaiva tena syuḥ svīyābhedāstrayodaśa
parakīyā dvidhā proktā paroḍhā kanyakā tathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) dvādaśeti--ṣaṭdvaiguṇyāt /
mugghā tvekaiveti /
tasyāḥ prathamāvatīrṇamadanavikārādyabhāvādekatvam /
itthaṃ svīyāstrayodaśeti uktvā anyā ityuktām anyāṃ vibhajati /
parakīyeti--tatra parakīyāmāha /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
yātrādiniratānyoḍhā kulaṭā galitatrapā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) yātrādīti--yā paroḍhā kulaṭā bhavati sā galitatrapā satī yātrādiniratā bhavatītyarthaḥ /
yātrā abhisāraḥ /
ādinā dūtīpreṣaṇāt nāyakānayanaparigrahaḥ
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"svāmī niḥ śvasite 'pyasūyati, manojighraḥ sapatnījanaḥ, śvaśrūriṅgītadaivataṃ nayanayorīhāliho yātaraḥ /
taddūrādayamañjaliḥ kimadhunā dṛgbhaṅgibhāvena te, vaidagdhīmadhuraprabandharasika ! vyartho 'yamatra śramaḥ" //
Locanā:
(lo, u) niḥ śvasite 'pi--ceṣṭāyāmapītyarthaḥ /
manojighraḥ bhanasā ghṛtamapyanāyāsādanuminoti, iṅgitadaivatam iṅgitajñānaṃ tasyā eva āyattam /
yaḥ khalu yatrādhiṣṭānaṃ tasya tadabhijñānaṃ sukarameva /
īhālihaḥ atraiva ceṣṭagrahaṇaśīlāḥ /
vaidagdhyā cāturyyeṇa madhuro manoharo yaḥ prabandho vyāpārastatra rasiketyanena cāturyyeṇa nirvāhyo yo madabhigamanārthaṃ prabandhastamācareti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra hi mama pariṇotānnācchādanādidātṛtayā svāmyeva na tu vallabhaḥ /
tvaṃ tu vaidagdhīmadhuraprabandharasikatayā mama vallabho 'sītyādivyaṅgyārthavaśādasyāḥ paranāyakaviṣayā ratiḥ pratīyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) svāmīti--upanāyakaṃ prati nāyikāyā uktiriyam /
dīrghaniḥśvāsena virahāśaṅkāyā asūyā /
jighraḥ ghrātā /
īṣalliṅgenāpi paranāyakaviṣayamano 'numāpaka ityarthaḥ /
iṅgitadaivatamiti daivatatvena atyantaṃ tad boddhī /
nayanayoriti--lehanāt sāmastyena tad boddhrītyarthaḥ /
yātaraḥ patibhrātṛpatnyaḥ /
vallabho 'sītyādi--ityatra ādipadāt añjalikaraṇādapītyarthaḥ /
ratiḥ pratīyate iti tatpratītivaśāccāsyā niratatvasiddhiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kanyā tvajātopayamā salajjānavayauvanā /
asyāśca pitrādyāyattatvātparakīyātvam /
yathā mālatīmādhavādau mālatyādiḥ /
dhīrā kalāpragalbhā syādveśyā sāmānyanāyikā
nirguṇānapi na dveṣṭi na rajyati guṇiṣvapi /
vittamātraṃ samālokya sā rāgaṃ darśayedvahiḥ
kāmamaṅgīkṛtamapi parikṣīṇadhanaṃ naram /
mātrā niḥ sārayedeṣā punaḥ saṃdhānakāṅkṣayā
taskarāḥ paṇḍakā mūrkhāḥ sukhaprāptadhanastathā /
liṅginaśchannakāmādyā asyāḥ prāyeṇa vallabhāḥ
eṣāpi madanāyattā kvāpi satyānurāgiṇi /
raktāyāṃ vā viraktāyāṃ ratamasyāṃ sudurlabham
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) sānyā sādhāraṇītyuktāṃ sādhāraṇīmāha--dhīreti /
sāmānyanāyiko sādhāraṇī nāyikā, sā ca veśyā ityarthaḥ /
saiva ca dhīrā, kalāpragalbhā ca ityarthaḥ, kalā vilāsakalā vilāsaḥ vivvokādayaḥ /
mātrā mātṛdvārā /
idamupalakṣaṇam; anyadvārāpi iti bodhyam /
taskarādipracchannakāmādyantā prāyeṇa sukhaprāptadhanāḥ /
ata eva tāsāṃ vallabhā ityarthaḥ /
eṣāpīti--eṣā sādhāraṇī madanāyattā cet tadā kvāpyanurāgiṇī bhavati /
tathāpi dhanamātrasādhyatvādraktāyāṃ viraktāyāṃ vā asyāṃ staṃ dhanaṃ vinā sudurllabhamityarthaḥ /
vātapaṇḍro ratipratibandhakavyādhiviśeṣaḥ /
Locanā:
(lo, ū) sāmānyeti /
sāmānyanāyikā sādhāraṇī strītyuddiṣṭā veśyā /
sāca dhīrā caturā /
na rajyati bahirdarśayate, natvantarvahati /
mātreti-mātrā niṣkāsayet, patvātmanā, punardhanayoge sati mātari doṣaṃ dattvā parigrāhayitum /
sukheti--sukhaprāptadhanaṃ pitrādyarjitadhanam, duḥ khārjitasya vyayitumaśakyatvāt /
liṅginaḥ tapasvibhagavatprabhṛtayaḥ /
madanāyatteti---ayamarthaḥ /
madanaparavaśatvasya strīpuruṣasādhāraṇatvāt tadudbhavastasyāṃ na daṇḍakāriti iti /
pracchannaṃ guptam /
vātapaṇḍro rogaviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
paṇḍako vātapāṇḍvādiḥ /
channaṃ pracchannaṃ ye kāmayante te channakāmāḥ /
tatrarāgahīnā yathā laṭakamelakādau madanamañjaryādiḥ /
raktā yathā mṛcchakaṭikādau vasantasenādiḥ /
punaśca--
avasthābhirbhavantyaṣṭāvetāḥ ṣoḍaśabheditāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) viraktāyāṃ vetyuktāṃ rāgahīnāṃ darśayati--tatreti /
avasthābhiritisvāstrayodaśa, parakīye dve /
sādhāraṇī caikā /
evaṃ ṣoḍaśa nāyikā /
avasthābhiraṣṭagirviśeṣaṇairaṣṭau aṣṭaguṇā bhavanti /
Locanā:
(lo, ṛ) avasthābhiraṣṭau pratyekamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
svādhīnabhartṛkā tadvatkhaṇḍitāthābhisārikā
kalahāntaritā vipralabdhā proṣitabhartṛkā /
anyā vāsakasañjā syādvirahotkaṇṭhitā tathā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) āsāmaṣṭāvasthārūpaviśeṣaṇavauśiṣṭyaṃ darśayati--svādhīneti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
kānto ratiguṇākṛṣṭo na jahāti yadantikam /
vicitravibhramāsaktā sā syātsvādhīnabhartṛkā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) svādhīnabhartṛkālakṣaṇamāha---kānto ratīti /
kanyakāyāstu upanāyaka eva kānto bhartā ca bodhyaḥ /
tadanūḍhatvameva cāsyāḥ /
paroḍhatvamupanāyakānekahetusādhāraṇatvamasyāḥ /
antikātyāgo 'nyasthale na sthitiḥ /
veśyāyāstu nijapaterevaṃ bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) tatra tāsu madhye /
guṇe ratervicitrasuratādiḥ suśrūṣādirvā /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"asmākaṃ sakhi vāsasī--'ityādi /
pārśvameti priyo yasyā anyasaṃyogacihnitaḥ /
sā khaṇḍiteti kathitā dhīrairīrṣyākaṣāyitā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) khaṇḍitālakṣaṇamāha---pārśvametīti---kanyakāyāstu upanāyaka eva priyaḥ /
evaṃ sādhāraṇyā api /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"tadavitathamavādīḥ--" ityādi /
abhisārayate kāntaṃ yā manmathavaśaṃvadā /
svayaṃ vābhisaratyeṣā dhīrairuktābhisārikā
kramādyathā--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) abhisārikālakṣaṇamāha---abhisārayate iti /
naca svīyāyāḥ kathamabhisāraḥ /
upanāyakābhisāre paroḍhatvamiti vācyam /
pitṛgṛhasthāyāḥ svasvāminyapi abhisārasambhavāt /
kramāt yatheti /
prathamaṃ kāntamabhisārayantyā tataḥ kāntamabhisārantyā udāharaṇamiti brūmaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
na ca me 'vagacchati yathā laghutāṃ karuṇāṃ yathā ca kurute sa mayi /
nipuṇaṃ tathainamabhigamya vaderabhidūti kaciditi saṃdidiśe //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) naca me iti /
abhidūti dūtyāṃ kācinnāyikā iti saṃdidiśe /
sandeśamāha---naca me iti /
evaṃ nāyakamabhigamya nipuṇaṃ prakṛṣṭaṃ vadeḥ ityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"utkṣiptaṃ karakaṅkaṇadvayamidaṃ, baddhā dṛḍhaṃ mekhalā, yatnena pratipāditā mukharayormañjīrayormūkatā /
ārabdhe rabhasānmayā priyasakhi ! krīḍābhisārotsave, caṇḍālastimirāvaguṇṭhanapaṭakṣepaṃ vidhatte vidhuḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) kāntamabhisarantīmudāharati---utkṣiptamiti /
tamasvinyāṃ candrodayāt pathi svasyā abhisārabhaṅga sakhyāṃ kathayantyā uktiriyam /
avaguṇṭhanāmācchādanaṃ, tasya kṣepamapasāraṇaṃ vidhatte iti atītasāmīpye vartamānaṃ vyadhādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃlīnā sveṣu gātreṣu mūkīkṛtavibhūṣaṇā /
avaguṇṭhanasaṃvītā kulajābhisaredyadi
vicitrojjvalaveṣā tu raṇannūpukaṅkaṇā /
pramodasmeravadanā syādveśyabhisaredyadi
madaskhalitasaṃlāpā vibhramotphullalocanā /
āviddhagatisaṃcārā syātpreṣyābhisaredyadi
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) āviddhagatisaṃcāreti---āviddhaḥ sabhaṅgīkā pitṛgṛhagatyarthaṃ saṃcāro yasyāstādṛśī /
********** END OF COMMENTARY **********
tatrādye "utkṣiptam" ityādi /
anyayoḥ ūhyamudāharaṇam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) anayorūhyamiti---ādye /
"anaṇuraṇanmaṇinūpuramavirataśiñjānamañjumañjīram /
parisaraṇamaruṇacaraṇe raṇaraṇakamakāraṇaṃ kurute //
"iti iyaṃ hi abhisarantīṃ veśyāṃ prati śāntasya kasyaciduktiḥ /
raṇaraṇakaṃ kāmacintām /
preṣyāyāstu"niḥ śaṅkacyuta"ityādikamudāharaṇam /
madaskhalitādiviśeṣaṇānyasyāṃ candanādiveśādūhyāni /
Locanā:
(lo, ḷ) preṣyābhisārikā yathā--
tāmbūlāktaṃ daśanamasakṛddarśayantīha ceṭī
ghoṭī hreṣād vikṛtaruditaṃ hetuhīnaṃ hasantī /
sthānāsthānaskhalitapadavinyāsamābhāṣamāṇā
yūnāmagre sarati kuṭilaṃ nartitoccairnitambam /
********** END OF COMMENTARY **********
prasaṅgādabhisārasthānāni kathyante--
Locanā:
(lo, e) sthānānīti--aṣṭānāṃ sthānānāṃ maharṣiṇoktatvāt bhinnanirdeśaḥ /
yadāha--
********** END OF COMMENTARY **********
kṣetraṃ vāṭī bhagnadevālayo dūtīgṛhaṃ vanam /
mālāpañcaḥ śmaśānaṃ ca nadyādīnāṃ taṭī tathā
evaṃ kṛtābhisārāṇāṃ puṃścalīnāṃ vinodane /
sthānānyaṣṭau tathā dhvāntacchanne kutracidāśraye
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) mālāmañcamudyānam, kutracidāśraya ityatra vinoda iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
cāṭukāramapi prāṇanāthaṃ rāṣādapāsya yā /
paścāttāpamavāpnoti kalahāntaritā tu sā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) kalahāntaritālaśraṇamāha--cāṭukāramapīti /
kanyakāsādhāraṇyorupanāyaka eva prāṇanāthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mama tātapādānām--
"no cāṭuśravaṇaṃ kṛtaṃ, na ca dṛśā hāro 'ntike vīkṣitaḥ, kāntasya priyahetave nijasakhīvāco 'pi dūrīkṛtāḥ /
pādānte vinipatya tatkṣaṇamasau gacchanmayā mūḍhayā pāṇibhyāmavarudhya inta ! sahasā kaṇṭhe kathaṃ nārpitaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) no cāṭuśravaṇ iti /
hārastat prītyarthaṃ kāntena dattaḥ /
vinipatyetyanantaraṃ mayā nirākṛta iti pūraṇīyam /
********** END OF COMMENTARY **********
priyaḥ kṛtvāpi saṃketaṃ yasyā nāyāti saṃnidhim /
vipralabdhā tu sā jñeyā nitāntamavamānitā
yathā--
"uttiṣṭha dūti, yāmo yāmo yātastathāpi nāyātaḥ /
yātaḥ paramapi jīvejjīvitanātho bhavettasyāḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) vipralabdhālakṣaṇamāha--priyaḥ kṛtveti /
uttiṣṭha iti /
yāmomadāgamanāvadhipraharo yāta ityarthaḥ /
yā nāyikā ataḥ paramapi jīvet tasyā evāsau jīvitanātho bhavet; bhaviṣyatītyarthaḥ, natu mameti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nānākāryavaśādyasyā dūradeśaṃ gataḥ patiḥ //
sā manobhavaduḥkhārtā bhavetproṣitabhartṛkā
yathā--
"tāṃ jānīyāḥ parimitakathāṃ jīvitaṃ me dvitīyaṃ dūrībhūte mayi sahacare cakravākīmivaikām /
gāḍhotkaṇṭhāṃ guruṣu divaseṣveṣu gacchatsu bālāṃ jātāṃ manye śiśiramathitāṃ padminīṃ vānyarūpām" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) proṣitabhartṛkālakṣaṇamāha nānākāryyeti /
atrāpi kanyāparoḍhayorupanāyaka eva patiḥ /
tāṃ jānīyā iti---śāpapratiruddhapriyāsaṃnidhagamanasya yakṣasya meghaṃ saṃbodhya priyāvasthākathanamidam /
jīnīyāḥ jānīhi /
eṣu guruṣu divaseṣu gacchatsugāḍhotkaṇṭhāmata eva śiśiramathitāṃ padminīmivānyarūpāṃ jātāmaham ityarthaḥ /
vāśabda ivārthe /
********** END OF COMMENTARY **********
kurute maṇḍanaṃ yasyāḥ sajjite vāsaveśmani /
sā tu vāsakasajjā syādviditapriyasaṅgamā
yathā rāghavānandānāṃ nāṭake--
"vidūre keyūre kuru, karayuge ratnavalayair alaṃ, gurvo grīvābharaṇalatikeyaṃ kimanayā /
navāmekāmekāvalimayi mayi tvaṃ viracayer na nepathyaṃ bahutaramanaṅgotsavavidhau" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) vāsakasajjālakṣaṇamāha---kuruta iti /
sajjite keliyogyatayā sajjīkṛte vāsaveśmani yasyā maṇḍanaṃ sakhī kuruta ityarthaḥ /
viditapriyasaṃgamā niścitapriyasaṃgamā /
svīyākanyayostu pitṛgṛhasthayorevaṃbhāvo bodhyaḥ /
vidūre iti /
vāsagṛhe nāyakasaṃyogārtham alpabhūṣaṇaracanārthaṃ sakhīṃ prerayantyāstāṃ pratyuktiriyam /
ayi sakhi tvaṃ navīnām ekāmekāvalīṃ hāraṃ mayi viracayeḥ /
yato 'naṅgotsavavidhau bahutaraṃ nepathyaṃ veśaḥ na pathyaṃ na hitam; kaṭhinasaṃyogatvena āliṅgane duḥ khadāyakakṛt atolaṅkārāntaraṃ niṣedhati /
Locanā:
(lo, ai) navāmiti /
ekāvalī ekaguṇamuktāhāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
āgantuṃ kṛtacitto 'pi daivānnāyāti yatpriyaḥ /
tadanāgamaduḥkhārtā virahotkaṇṭhitā tu sā
yathā--
"kiṃ ruddhaḥ priyayā kayāci, dathavā sakhyā mamodvejitaḥ, kiṃ vā kāraṇagauravaṃ kimapi, yannādyāgato vallabhaḥ /
ityālocya mṛgīdṛśā karatale vinyasya vaktrāmbujaṃ dīrghaṃ niḥ śvasitaṃ, ciraṃ ca ruditaṃ, kṣiptāśca puṣpastrajaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) virahotkaṇṭhitālakṣaṇam---āgantumiti /
atrāpi kanyakāparoḍhayorupanāyaka eva pātiḥ /
kiṃ ruddha iti---paroḍhākanyakayorupanāyakasya svīyāyāśca sapatnigṛhaṃ gatasya nāyakasyānāgamanenotkaṇṭhitayā iti pūrvārddhektimālocya vaktrāmbujaṃ karatale vinyasya dīrghaṃ niśvasitamityādi /
sakhyā mayā preṣitayā /
********** END OF COMMENTARY **********
iti sāṣṭāviṃśatiśatamuttamamadhyādhamasvarūpeṇa /
caturadhikāśītiyutaṃ śatatrayaṃ nāyikābhedāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) iti sāṣṭāviṃśatīti ṣoḍaśānāmaṣṭaguṇena sāṣṭāviṃśatiśatam /
tacca uttamamadhyamādhamasvarūpaṃ sat caturadhikāśītiyutaṃ śatatrayam /
nāyikābhidhānam--nāyiketi abhidhānaṃ yasya sāṣṭāviṃśatināyikāśatasya tādṛśamityarthaḥ /
kulaṭānāṃ pāpitve 'pi uttamatvādikāmakalākauśalatāratamyāt /
yadvā--brāhmaṇadijātitāratamyāt tathātvam /
sāṣṭaviṃśatiśatatnaiguṇyāduktasaṃkhyā /
********** END OF COMMENTARY **********
iha ca "parastriyau kanyakānyoḍhe saṃketātpūrvaṃ virahotkaṇṭhite, paścādvidūṣa kādinā sahābhisarantayāvabhisārike, kuto 'pi saṃketasthānamaprāpte nāyake vipralabdhe, iti tryavasthaivānayorasvādhīṃnapriyayoravasthāntarāyogāt" /
iti kaścit /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) atra parastriyoḥ kanyakoḍhayoravasthātrayasya evāsaṃbhavāt aṣṭaguṇatvābhāvena uktasaṃkhyāna bhaviṣyatīti kaścidāha--tadṛrśayati /
iha ceti /
saṃketāt pūrvamiti saṃketāt hetoḥ pūrvaṃ vilahotkaṇṭhite paścāt vidūṣaketyādyanvayaḥ /
avasthāntarāyogāditi---tathāhi svāpīnabhartṛkātvakhaṇḍitātvakalahāntaritātvaproṣitabhartṛkātvavāsakasajjātvarūpāḥ pañcāvasthāḥ bhartṛghaṭitāḥ, kanyakāparoḍhayostādṛśāvasthābhāvādityarthaḥ /
kaścidityasvarasasūcanasyāyabhiprāyaḥ---sarvatra bhartṛpatipadāni utkaṭānurāgaviṣayakāmukaparāṇi svabhartrupanāyakasādhāraṇani /
atastaddhaṭitāḥ svādhīnabhartṛkadicaturavasthaāḥ saṃbhavantyeva /
vāsakasajjātvāvasthā tu patighaṭitaiva na bhavati ityataḥ kanyakāparoḍhayorapi tāḥ pañcāvasthāḥ saṃbhavantyeva /
evaṃ ca svastriyā api pitṛgṛhasthāyāḥ pitradhīnatvena patyā saha svacchandasambhogāsaṃbhavāt /
patyau abhisāravirahokaṇṭhāvipralambhā bhavantyeva iti yathoktasaṃkhyāḥ /
Locanā:
(lo, o) aṣṭeti---aṣṭāviṃśatiśataṃ ṣoḍaśānāṃ pratyekamaṣṭadhā guṇanāt /
punaśca uttamamadhyamādhamabhedāt tat tniguṇitam /
caturaśītyadhikaṃ śatatrayamityarthaḥ /
kaścidityasaṃtoṣoktiḥ, tathā hi jayadevakṛtagītagovinde mama pitṝṇāṃ kaṃsavadhe parastriyā rādhikāyā
aṣṭāvapyavasthāḥ spaṣṭameva prakāśitāḥ, anyasyāpyātmīyatvena parigṛhītasya
parayoṣidupabhogeṣvavasthocitā /
mṛdurāntaro mānaḥ /
tathāpi mānena kathaṃcid vibhāvadarśanārthamabhimukhaṃ nāyake gate kalahāntaritātvam /
tasyaiva pravāse proṣitabhartṛkātvam /
ekamanyadapi subuddhibhirūhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
kvacidanyonyasāṅkaryamāsaṃ lakṣyeṣu dṛśyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) kvacidanyo 'nyasāṅkaryyamiti---āsāṃ dhīrādhīrādhīraṇām /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"na khalu vayamamuṣya dānayogyāḥ pibati ca pāti ca yāsakau rahastvām /
viṭa ! viṭapamamuṃ dadasva tasyai bhavati yataḥ sadṛśościrāya yogaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) na khalu vayamiti---kusumitaviṭapaṃ ditsuṃ svanāyakaṃ prati kopanāyā uktiriyam "he viṭa ! dhūrtta !amuṣya viṭapasya dānayogyā na khalu vayam /
kintu asakau asau yā upanāyikā tvāṃ cakṣuṣā pibati surate prītijananāt pratipālayati ca tasyai amu viṭapaṃ dadasva yataḥ sadṛśoryogaśacirāya bhavati /
asadṛśostu kṣaṇikakṛt niṣphala ityarthaḥ, sadṛśatvaṃ ca darśitayogārthavaśāt /
sāpi viṭapī ayaṃ ca viṭapa iti sādṛśyam /
Locanā:
(lo, au) na khalviti--pibati sarvato niruddhaprasarīkṛtya svāmatrāyattatāyāṃ praveśayati upabhuṅktevā /
madanaśarapātakātaraṃ pāti rakṣati /
asakāviti karūpataddhitatvena tasyāḥ kutsitatvaṃ prakāśyate /
viṭape 'pi viṭaṃ pāti rakṣatīti vyutpattiyogaḥ /
tasyāmapyuktaprakāreṇa tathātvamiti dvayoḥ sādṛśyam /
evañcānayorviṭapatvena sadṛśayorviṭapayuvayorvā garhitatvena sadṛśayorvā ucito yogo yataḥ tasyaiva viṭapapradānena bhavatīti ubhayathā sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tava kitava kimāhitairvṛthā naḥ kṣitiruhapallavapuṣkarṇapūraiḥ /
nanu janaviditairbhavadvyalīkaiściraparipūritameva karṇayugmam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) tava kitaveti---vṛkṣapallavaṃ karṇapūraṃ dadānaṃ nāyakaṃ prati kopanāyāḥ nāyikāyā uktiriyam /
he kitava ! dhūrta ! āhataiḥ dattaiḥ kṣitiruhāṇāṃ vṛkṣāṇāṃ pallavarūpaiḥ karṇapūraiḥ mama kiṃ prayojanamityarthaḥ /
nanu bhoḥ janaviditaiḥ bhavadvyalīkaiḥ bhavadapakarmabhiḥ mama karṇayugmaṃ ciraparipūritameva /
tathā ca yogārthavaśāt bhavadvyalīkameva me karṇapūra ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
muhurupadasitāvivālinādaivitarasi naḥ kalikāṃ kimarthamenām /
vasatimupagatena dhāmni tasyāḥ śaṭha ! kalireṣa mahāṃstvayādya dattaḥ" //
"iti gaditavatī ruṣā jaghāna sphuritamanoramapakṣmakesareṇa /
śravaṇaniyamitena kāntamanyā samamasitāmburuheṇa cakṣuṣā ca" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) iti gaditeti---pūrvarṇitanāyikāto 'nyā nāyikā iti gaditavatī satī ruṣā amburuheṇa cakṣuṣā ca taṃ nāyakaṃ jaghāna /
kaṣayitacakṣuṣā darśanameva hananam amburuhacakṣuṣordvayoḥ viśeṣaṇamāha---sphuriteti---sphuritaṃ manoharaṃ pakṣmaiva keśaravat yasya tādṛśena cakṣuṣā /
sphuritomanoharapakṣmavat keśaro yasya tādṛśena amburuheṇa, tathā śravaṇaparyantaniyamitena cakṣuṣā śravaṇe niyamitena amburuheṇa ubhayatra sthāpanameva niyamanam /
********** END OF COMMENTARY **********
iyaṃ hi vakroktyā paruṣavacanena karṇotpalatāḍanena ca dhīramadhyatādhīramadhyatādhīrapragalbhatābhiḥ saṃkīrṇā /
ekamanyatrāpyūhyam /
itarā apyasaṃkhyāstā noktā vistaraśaṅkayā
Locanā:
(lo, a) itarā iti asaṃkhyāḥ padminīmṛgyādibhedāt /
********** END OF COMMENTARY **********
tā nāyikāḥ /
athāsāmalaṅkārāḥ--
yauvane sattvajāstāsāmaṣṭāviṃśatisaṃkhyakāḥ /
Locanā:
(lo, ā) atheti /
alaṅkriyate bhūṣyate ebhirityalaṅkārāḥ /
sattvaṃ guṇaviśeṣa /
tāsāṃ nāyikānamīritā uktāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
alaṅkārāstatra bhāvahāvahelāstrayo 'ṅgajāḥ
śobhā kāntiśca dīptiśca mādhuryaṃ ca pragalbhatā /
audārthaṃ dhairyamityete saptaiva syurayatnajāḥ
līlā vilāso vicchittirvivvokaḥ kilakiñcitam /
moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ vibhramo lalitaṃ madaḥ
vihṛtaṃ tapanaṃ maugdhyaṃ vikṣepaśca kutūhalam /
hasitaṃ cakitaṃ kelirityaṣṭādaśasaṃkhyakāḥ
svabhāvajāśca bhāvādyā daśa puṃsāṃ bhavantyapi /
pūrve bhāvādayo dhairyāntā daśa nāyakānāmapi saṃbhavanti /
kiṃtu sarve 'pyamī nāyikāśritā eva vicchittiviśeṣaṃ puṣṇānti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) alaṅkārā iti /
śobhakā dharmā ityarthaḥ /
aṅgajatvāyatnajatvasvabhāvajatvāni paribhāṣāmātrāṇi natu eṣāṃ parasparavailakṣaṇyamasti /
atra bhāvādyāstrayaḥ śobhādyāḥ sapta līlādyā aṣṭādaśa iti aṣṭāviṃśatiḥ /
vicchittiviśeṣaṃ bhaṅgīviśeṣam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra bhāvaḥ--
nirvikārātmake citte bhāvaḥ prathamavikriyā
Locanā:
(lo, i) nirvikāreti--vikāro madanavikāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
janmataḥ prabhṛti nirvikāre manasi udbuddhamātro vikāro bhāvaḥ /
yathā--
"sa eva surabhiḥ kālaḥ sa eva malayānilaḥ /
saiveyamabalā kiṃtu mano 'nyadiva dṛśyate" //
atha hāvaḥ--
bhrūnetrādivikāraistu saṃbhogeñchāprakāśakaḥ /
bhāva evālpasaṃlakṣyavikāro hāva ucyate
yathā--
"vivṛṇvatī śailasutāpi bhāvamaṅgaiḥ sphuradvālakadambakalpaiḥ /
sācīkṛtā cārutareṇa tasthau mukhena paryastavilocanena" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) vivṛṇvatī śailasutāpīti--tapasyato maheśasya samīpe kāmena dhanuṣi āropite pārvalā hāvavarṇanamidam, kvacit tasthāvityanvayaḥ /
aṅgairbhāvaṃ vivṛṇvatītyanvayaḥ /
bālakadambapuṣpatulyatām aṅgānāṃ pulakena mukhena sācīkṛtā vakrīkṛtā; vakramukhavaiśiṣṭyāt tasyā vakratā /
Locanā:
(lo, ī) vivṛṇvatīti atna hāve 'pi bhāvaviśeṣatvāt bhāvaśabdaprayogaḥ mukhena sācīkṛtā na saṃmukhībhūtetyarthaḥ /
paryyastaṃ samantataḥ kṣiptam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha helā--
halātyantasamālakṣyavikāraḥ syāt sa eva tu /
sa eva bhāva eva /
yathā--
"taha te jhatti pauttā vahue savvaṅgavibbhamā saalā /
saṃsai amuddhabhāvā hoi ciraṃ jai sahīṇaṃ pi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) tathā tasyā jhaṭiti pravṛttā vadhvāḥ sarvāṅgavibhramāḥ sakalāḥ /
saṃśayitamugdhabhāvā bhavanti ciraṃ yathā sakhīnāmapi //
iti saṃskṛtam /
nāyakaṃ prati nāyikāyāḥ vibhramonmeṣavarṇanamidam /
mugdhabhāvo bālyāt mūḍhabhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha śobhā--
rūpayauvanalālityabhogādhairaṅgabhūṣaṇam
śobhā proktā--
tatra yauvanaśobhā yathā--
"asaṃbhṛtaṃ maṇḍanamaṅgayaṣṭeranāsavākhyaṃ karaṇaṃ madasya /
kāmasya puṣpavyatiriktamastraṃ bālyātparaṃ sātha vayaḥ prapede" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha)rūpayauvaneti---rūpāticaturbhiraṅgabhūṣaṇam aṅgaśobhā /
asambhṛtaṃ maṇḍanamiti--sā pārvatī atha anantaraṃ bālyāt paraṃ vayaḥ yauvanaṃ prapede /
vayasi rūpakāṇyāha--asambhṛtam iti haritālādi saṃbhārajanitam aṅgayaṣṭermaṇḍanam /
madasya mattatāyāḥ kāraṇaṃ hetuḥ /
anāsavākhyam āsavasya madirāyā yā ākhyā saṃjñā tadrahitamāsavabhinnamitiyāvat /
puṣpabhinnaṃ kāmasya astram aṅgabhūṣaṇam aṅgaśobhā asambhṛtamaṇḍanamiti /
athānantaram /
********** END OF COMMENTARY **********
eva manyatrāpi /
atha kāntiḥ--
saiva kāntirmanyathāṣyāyitadyutiḥ /
manmathonmaṣeṇātivistīrṇā śobhaiva kāntirucyate /
yathā--
"netre khañjanagañjane--" ityatra /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) netre khañjaneti /
idamudāharaṇa prarūḍhayauvanāyāḥ praguktam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha dīptiḥ--
kāntirevātivistīrṇā dīptirityabhidhīyate
yathā mama candrakalānāmanāṭikāyāṃ candrakalāvarṇanam--
"tāruṇyasya vilāsaḥ samadhikalāvaṇyasaṃpado hāsaḥ /
dharaṇitalasyābharaṇaṃ yuvajanamanaso vaśīkaraṇam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) tāruṇyasyeti /
etadādīni candrakalāyā viśeṣaṇāni /
vilāsahāsayorjanikā ityarthaḥ /
śuddhasāropā iyaṃ lakṣaṇā /
********** END OF COMMENTARY **********
atha mādhuryam--
sarvāvasthāviśeṣeṣu mādhuryaṃ ramaṇīyatā /
yathā--
"sarasijamanuviddhaṃ śaivalenāpi ramyaṃ malinamapi himāṃśolarlakṣma lakṣmīṃ tanoti /
iyamadhikamanojñā valkalenāpi tanvī kimi hi madhuraṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) sarasijamiti--iyaṃ śakuntalā valkalenāpi adhikamanojñā /
ato madhurāṇāmākṛtīnāṃ kimiva maṇḍanam, tatra dṛṣṭāntamāha---sarasijamiti--anuviddhaṃ sambaddham /
lakṣma kalaṅkaḥ /
lakṣmīṃ śobhām /
********** END OF COMMENTARY **********
atha pragalbhatā--
niḥsādhvasatvaṃ prāgalabhyam--
yathā--
"samāśliṣṭāḥ samāśleṣaiścumbitāścumbanairapi /
daṣṭāśca daṃśanaiḥ kāntaṃ dāsīkurvanti yoṣitaḥ" //
athaudāryam--
--audāryaṃ vinayaḥ sadā
yathā--
"na brūte paruṣāṃ giraṃ vitanute na bhrayugaṃ bhaṅgaraṃ, nottaṃsaṃ kṣipati kṣitau śravaṇataḥ sā me sphuṭe 'pyāgasi /
kāntā garbhagṛhe gāvākṣavivaravyāpāritākṣyā bahīḥ sakhyā vaktramabhiprayacchati paraṃ paryaśruṇī locane" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) na brūte iti /
prayāyāścaritaṃ sakhyau kathayata utkiriyam /
me mama sphuṭe 'pyāgasi aparādhe s kāntā sakhyā vaktramabhi sakhyā vaktre paryyaśruṇī locane prayacchati /
sakhyāḥ kīdṛśayāḥ sāgasaṃ māṃ draṣṭuṃ gavākṣavivaravyāpāritākṣyāḥ /
mantu paruṣaṃ ruṣā na brūte ityādi spaṣṭam /
kṣitau śravaṇataḥ uttaṃsaṃ kṣipatītyanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha dhairyam--
muktātmaślāghanā dhairyaṃ manovṛttiracañcalā /
yathā--jvalatu gagane rātrau rātrāvakhaṇḍakalaḥ śaśī, dahatu madanaḥ, kiṃvā mṛtyoḥ pareṇa vidhāsyati /
mama tu dayitaḥ ślāghyastāto jananyamalānvayā kulamamalinaṃ na tvevāyaṃ jano na ca jīvitam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) muktātmaślāghaneti---acañcalā manovṛttiryā muktātmaślāghanā sā dhairyyamiti bhāvaḥ /
jvalatu iti gaurikāvivāhe udvejamānāyāstatra saṃmitāyāḥ mālatyā uktiriyam /
mama virahoddīpanāya rātrau akhaṇḍakalaḥ śaśī jvalatu /
madano 'pi māṃ dahatu /
mṛtyoḥ pareṇa karmaṇā kiṃvā tena vidhāsyate /
varaṃ mṛtyureva vidhīyate; tathāpi pitṛmātṛkulakalaṅkaṃ na janayiṣyāmi ityabhiprāyeṇāha---mama tviti /
atastu mayi mama dayitaḥ drayāyogyo yataḥ khlāghyaḥ niṣkalaṅkaḥ /
atastatkalaṅkaṃ na janayiṣyāmītyarthaḥ /
evamamalānvayā mama jananyapi dayitetyarthaḥ /
natvevāyaṃ jano mādhavaḥ dayito jīvitañca na dayitamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha līlā--
aṅgairveṣairalaṅkāraiḥ premibhirvacanairapi
prītiprayojitairlolāṃ priyasyānukṛtiṃ viduḥ /
yathā--mṛṇālavyālavalayā veṇībandhakapardinī /
hāranukāriṇī pātu līlayā pārvatī jagat //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) aṅgairveṣairiti /
prītiprayojitairaṅgādibhiḥ prayasyānukṛtiṃ sadṛśācaraṇaṃ līlāṃ vidurityarthaḥ /
mṛṇāleti /
mṛṇālātmakasarpavalayā /
veṇībandhātmakakapardinī pārvatī sarpavalayasya jaṭāvato harasyānukāriṇī jagat pātvityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vilāsaḥ--
yānasthānāsanādīnāṃ mukhanetrādikarmaṇām
viśeṣastu vilāsaḥ syādiṣṭasandarśanādinā /
yathā--
"atrāntare kimapi vāgvibhavātivṛttavaicitryamullasitavibhramamāyatākṣyāḥ /
tadbhūrisāttvikavikāramapāstadhairyamācāryakaṃ vijayi mānmathamāvirāsīt" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) yānāsaneti /
iṣṭasaṃdarśanādinā yānādīnāṃ viśeṣa ityanvayaḥ /
yānam gamanam /
viśeṣo harṣasūcakaṃ vailakṣaṇyam /
atrāntara iti---vakulavīthyām upaviṣṭaṃ mādhavaṃ vilokya gajena yāntyā mālatyā harṣakriyāṃ makarande kathayataḥ mādhavasyoktiriyam /
atrāntare pūrvakathitavṛttāntamadhye āyatākṣyā mālatyāstanmayānubhūtam; mānmathamācāryyakaṃ manmathācāryyopadiṣṭakriyā'virāsīdityarthaḥ /
kīdṛśaṃ vāg vibhavātikrāntavaicitryaṃ spaṣṭamanyat /
Locanā:
(lo, u) atrāntare iti /
manmathasyācāryakamācāryakatvaṃ bhāvaśikṣāviśeṣaḥ /
manmathadevārādhanena yaṃ yaṃ bhāvaviśeṣamadhigatavatī taṃ taṃ tatra prakāśitavatītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vicchattiḥ--
stokāpyākalparacanā vicchittiḥ kāntipoṣakṛt /
yathā--
"svacchāmbhaḥ snapanavidhautamaṅgamoṣṭastāmbūladyutiviśado vilāsinīnām /
vāsastu pratanu viviktamastvitīyānākalpo yadi kusumeṣuṇā na śūnyaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) stokāpīti /
kāntipoṣikā stokāpi ākalparacanā alpāpi veśaracanetyarthaḥ /
svacchāmbha iti--vilāsinīnāmākalpo veśaḥ kusumeṣuṇā yadi na śūnyaḥ tadā iyānapyastu /
sa ka ityatrāha--svaccheti--svacchāmbhasi snapanena vidhautaṃ vikṣālitamaṅgam /
oṣṭhaśca tāmbūladyutiviśadaḥ /
pratanu sūkṣmaṃ viviktaṃ paricchinnaṃ vāsaśceti /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vivvokaḥ--
vivvokastvatigarveṇa vastunīṣṭe 'pyanādaraḥ
yathā--
"yāsāṃ satyapi sadguṇānusaraṇo doṣānuvṛttiḥ parā, yāḥ prāṇān varamarpayanti, na punaḥ sampūrṇadṛṣṭiṃ priye /
atyantābhimate 'pi vastuni vidhiryāsāṃ niṣedhātmaka- stāstrailokyavilakṣaṇaprakṛtayo vāmāḥ prasidantu te" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) yāsāmiti---satyapi bhāve vāmācaraṇaśīlāsu nāyikāsu anurāgiṇaḥ kasyaciduktiriyam /
doṣānuvṛttiḥ doṣārpaṇam /
tacca garvāt cāṭuṃ kārayituṃ priyeparaṃ kevalaṃ prāṇān arpayantīti anvayaḥ /
na saṃpūrṇadṛṣṭiṃ garvāt kaṭākṣamātram /
atyantābhimate vastuni surate /
Locanā:
(lo, ū) atyantābhimate iti--niṣadhātmako vidhiḥ kimanenāsmākam ityādyanādarayuktamevābhimatavastunaḥ aparigraha ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha kilakiñcitam--
smitaśuṣkaruditahasitatrāsakrodhaśramādīnām /
sāṅkaryaṃ kilākiñcitamabhīṣṭatamasaṅgamādijāddharṣāt
yathā--
"pāṇirodhamavirodhitavāñchaṃ bhartsanāśca madhurasmitagarbhāḥ /
kāminaḥ sma kurute karabhorurhāri śuṣkaruditaṃ ca sukhe 'pi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) pāṇirodhamiti /
karabhorūḥ kāminaḥ pāṇirodhādikamavirodhitetyādi viśiṣṭaṃ yathā syāt tathā kurute sma /
spaṣṭamanyat /
********** END OF COMMENTARY **********
atha moṭṭāyitam--
tadbhāvabhāvite citte vallabhasya kathādiṣu /
moṭṭāyitamiti prāhuḥ karṇakaṇḍūyanādikam
yathā--
"subhaga ! tvatkathārambhe karṇakaṇḍūtilālasā /
ujjṛmbhavanāmbhojā bhinattyaṅgāni sāṅganā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) tad bhāva iti /
vallabhasya kathādiṣu prasaṅgeṣu kenāpyārabhyamāṇeṣu tadbhāvabhāvite tadanurāganiṣovite citte sati karṇakaṇaaḍūyanādikaṃ moṭṭāyitamiti prāhuḥ ityarthaḥ /
kathāsu ityādipadādiṅgitaparigrahaḥ /
kaṇḍūyanādikamityādipadādaṅgabhaṅgīcaraṇabhūmilikhanaparigrahaḥ /
subhagetyādi spaṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha kuṭṭamitam--
keśastanādharādīnāṃ grahe harṣe 'pi sambhramāt /
āhuḥ kuṭṭamitaṃ nāma śiraḥ karavidhūnanam
yathā--
"pallavopamitisāmyasapakṣaṃ daṣṭavatyadharabimbamabhīṣṭe /
paryakūji sarujeva taruṇyāstāralolavalayena kareṇa" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kṣa) pallavopamiti iti---abhīṣṭe priye 'dharabimbaṃ daṣṭavati sati arthāt niṣedhārthaṃ dhūyamānena kareṇa paryyakūjītyanvayaḥ /
kīdṛśena kareṇa tārasvaralolabalayena /
tadutprekṣate--sarujeveti /
dharmiṇo 'dharakṣatameva tadavayavasyāpi karasya ruk itibhāvaḥ /
adharabimbaṃ kīdṛśām ? upamityarthena sāmyena pallavasapakṣam /
Locanā:
(lo, ṛ) pallaveti /
pallavasya upamityā sāmyena sapakṣam /
dvayorapi karādharayoḥ pallavastu upamānatvena nirdiśyate /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vibhramaḥ--
tvarayā harṣarāgāderdayitāgamanādiṣu /
asthāne vibhramādīnāṃ vinyāso vibhramo mataḥ
yathā--
"śrutvāyāntaṃ bahiḥ kāntamasamāptavibhūṣayā /
bhale 'ñjanaṃ dṛśorlākṣā kapole tilakaḥ kṛtaḥ" //
atha lalitam--
sukumāratayāṅgānāṃ vinyāso lalitaṃ bhavet /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) sukumāratayeti---aṅgānāṃ vinyāso vilakṣaṇanyāsaḥ sukumāratayā komalatayā /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"gurutarakalanūpurānunādaṃ salalitanatitavāmapādapadmā /
itaradanatilolamādadhānā padamatha manmathamantharaṃ jagāma" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) gurutaretyādikaṃ narttanakriyāviśeṣaṇam /
lalitaṃ sundaram, natu prakṛtalalitabhāvam, nartanasyaiva tattvāt /
itarat padam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha madaḥ--
mado vikāraḥ saubhagyayauvanādyavalepajaḥ
yathā--
"mā garvamudvaha kapolatale cakāsti kāntasvahastalikhitā mama mañjarīti /
anyāpi kiṃ na khalu bhājanamīdṛśīnāṃ vairī na cedbhavati vepathurantarāyaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) mado vikāra iti /
avalepo garvaḥ /
mā garvamiti--anyanāyikāyāḥ patisaubhagyādhīnagarvaṃ sūcayantyāḥ tatsakhyāḥ tat sapatnyāmuktiriyam /
he sākhi ! mama kapolatale kāntasvahastalikhitā mañjarī puṣpakalikā cakāsti śobhate iti garva mā udvahaṃ /
kathamityata āha--anyāpīti /
anyā tava sapatnī mama sakhī kiṃ kapole tanna likhatītyatrāha /
vairīti--vepathuratra mañjarīlikhanādhikāraṇamalābho nāyikāyā eva patyurbhāvātiśayadarśanena bhāvodayāt--natu lekhakasya patyuḥ pāṇeḥ, tasya garvitanāyikāvikāratvābhāvāt /
Locanā:
(lo, ṝ) mā garvamiti /
vepathuḥ kāntasya hastasambandhī /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vihṛtam--
vaktavyakāle 'pyavaco vrīḍayā vihṛtaṃ matam /
yathā--
"dūrāgatena kuśalaṃ pṛṣṭā novāca sā mayā kiñcit /
paryaśruṇī tu nayane tasyāḥ kathayāmbabhūvatuḥ sarvam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) dūrāgateneti /
sakhyau sakhyuruktiriyam /
mayā kuśalaṃ pṛṣṭetyanvayaḥ sarvamitivirahādhīnaṃ tat tadduḥ khamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha tapanam--
tapanaṃ priyavicchede smaravegotthaceṣṭitam
yathā mama--
"śvāsānmuñcati bhūtale viluṭhati, tvanmārgamālokate, darghaṃ roditi, vibhipatya itaḥ kṣāmāṃ bhujāvallarīm /
kiñca, prāṇasamāna ! kāṅkṣitavatī svapne 'pi te saṅgamaṃ, nidrāṃ vāñchati, na prayacchati punardagdho vidhistāmapi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi ṅa) śvāsān muñcati iti /
iyaṃ virahaṇyāśceṣṭāṃ nāyake kathayatyā uktiḥ /
he tasyāḥ prāṇasamāna ! tava virahe tava priyā śvāsān muñcatītyādi /
kṣāmāṃ kṣīṇaām ceṣṭāntarakathanārthamāha---kiñceti /
tāmapi nidrāmapi /
Locanā:
(lo, ḷ) kiñceti /
praṇasamāneti priyasya sambodhanam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha maugdhyam--
ajñānādiva yā pṛcchā pratītasyāpi vastunaḥ /
vallabhasya puraḥ proktaṃ maugdhyaṃ tattattvavedibhiḥ
yathā--
ke drumāste kva vā grāme santi kena praropitāḥ /
nātha ! matkaṅgaṇanyastaṃ yeṣāṃ muktāphalaṃ phalam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) ajñānādiveti---pratītasyāpi vastunaḥ ajñānādiva yā vallabhasya puraḥ pṛcchā ityarthaḥ /
ke drumā iti /
yeṣāṃ phalaṃ muktāphalamityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vikṣepaḥ--
bhūṣāṇāmardharacanā mithyā viṣvagavekṣaṇam /
rahasyākhyānamīṣacca vikṣepo dayitāntike
yathā--
"dhammillamardhamuktaṃ kalayati tilakaṃ tathāsakalam /
kiñcidvadati rahasyaṃ cakitaṃ viṣvagvilokate tanvī //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) bhūṣāṇāmiti---viṣvak sarvato vṛthānvekṣaṇamityanvayaḥ /
dayikāntike iti sarvatrānvayaḥ /
dhammillamiti--saṃyatakeśam, arddhamuktam /
tilakamasakalañca tanvī kalayate kurute ityarthaḥ /
atra pūrvārddhaṃ nāyakānurāgoddīpakam, parārddhaṃ lajjayā /
********** END OF COMMENTARY **********
atha kutūhalam--
ramyavastusamāloke lolatā syātkutūhalam /
yathā--
"prasādhikālambitamagrapādamākṣipya kāciddravarāgameva /
utsṛṣṭalīlāgatirāgavākṣādalaktakāṅkā padavīṃ tatāna" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) prasādhikālambitamiti---indumatyā svayaṃ vṛtasya ajasya purīpraveśe didṛkṣoḥ striyāḥ kriyāvarṇanamidam /
prasādhikayā striyā ālambitam agrapādaṃ padāgram dravarāgamaśuṣkālaktakameva kācit purastrī ākṣipya ākṛṣya utsṛṣṭalīlāgatiḥ tyaktalīlāgatiḥ satī padavīmāgavākṣāt gavākṣaparyyantam alaktakāṅkāṃ tatānetyanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha hasitam--
hasitaṃ tu vṛthāhāso yauvanodbhedasambhavaḥ
yathā--
"akasmādeva tanvaṅgī jahāsa yadiyaṃ punaḥ /
nūnaṃ prasūnavāṇo 'syāṃ svarājyamadhitiṣṭhati //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) avasmādeveti---iyaṃ tanvī yat punarakasmādeva jahāsa tena iti pūraṇāduttarārddhānvayaḥ /
svārājyaṃ svargarājatvam iyameva svarga iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha cakitam--
kuto 'pi dayitasyāgre cakataṃ bhayasambhramaḥ /
yathā--
"trasyantī calaśapharīvighaṭṭitorūrvāmorūratiśayamāpa vibhramasya /
kṣubhyanti prasabhamaho vināpi hetorlīlābhiḥ kimu sati kāraṇo taruṇyaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) kuto 'pīti---dayitasyāgre kuto 'pi hetoḥ bhayasaṃbhramaḥ vyākulatā ityarthaḥ /
asyantīti--dayitena saha jalakrīḍhāyāṃ nāyikāyābhayavibhramavarṇanamidam /
vāmorūḥ calaśapharībhirvighaṭṭitorūḥ satī trasyantī vibhramasya vilāsasyātiśayamāpa ityanvayaḥ /
arthāntaranyāsamāha kṣubhyantīti /
aho taruṇyaḥ hetorvināpi līlābhiḥ pratatamatiśayaṃ kṣubhyanti saṃcalanti kāraṇe tu sati kimu ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha keliḥ--
vihāre saha kāntena krīḍitaṃ kolirucyate
yathā--
"vyapohituṃ locanato mukhānilairapārayantaṃ kila puṣpajaṃ rajaḥ /
payodhareṇorasi kācidunmanāḥ priyaṃ jaghānonnatapīvarastanī" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) vyapohitumiti---kācidunnatapīvarastanī unmanāḥ kāmodvignamanāḥ priyamurasi pīvarastanena jaghāna /
kīdṛsaṃ priyam puṣpajaṃ rajaḥ tasyā locanato mukhanilairvyapohitum apākarttum apārayantam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha mugdhākanyayoranurāgeṅgitāni--
dṛṣṭavā darśayati vrīṅāṃ sammukhaṃ naiva paśyati /
pracchannaṃ vā bhramantaṃ vātikrāntaṃ paśyati priyam
bahudhā pṛcchyamānāpi mandamandamadhomukhī /
sagadradasvaraṃ kiñcitpriyaṃ prāyeṇa bhāṣate
anyaiḥ pravartitāṃ śaśvatsāvadhānā ca tatkathām /
śṛṇotyanyatra dattākṣī priye bālānurāgiṇī
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) mugdhākanyayoranurāgeṅgitāni spaṣṭāni /
atha makalanāyikānurāgeṅgitānyāha /
saṃvyānaṃ vastram (uttarīyam)
********** END OF COMMENTARY **********
atha sakalānāmapi nāyikānāmanurāgeṅgitāni--
cirāya savidhe sthānaṃ priyasya bahu manyate /
vilocanapathaṃ cāsya na gacchatyanalaṅkṛtā
kvāpi kuntalasaṃvyānasaṃyamavyapadeśataḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) vāgādyairityādipadāt tāmbūladānādiparigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bāhumūlaṃ stanau nābhipaṅkajaṃ darśayet sphuṭam
ācchādayati vāgādyaiḥ priyasya paricārakān /
viśvasityasya mitreṣu bahumānaṃ karoti ca
sakhīmaghye guṇān brūte svadhanaṃ pradadāti ca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) svadhanaṃ dadāti ca ityatra yācakāya bhatte iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
supte svapiti duḥkhe 'sya duḥkhaṃ dhatte sukhe sukham
sthitā dṛṣṭipathe śaśvatpriye paśyati dūrataḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) priye dūrataḥ paśyati sati iti śaśvat vāramvāram asya dṛṣṭipathe sthitā bhavatīti śeṣaḥ /
Locanā:
(lo, e) sthiteti /
priyasya dṛṣṭipathe sthitā tasmin dūrataḥ paśyati sati /
mugdhasvaravikārādiyuktaparijanābhāṣaṇādīni svādharadaśanaparyyantāni karmmāṇi karoti ityarthaḥ /
yadi ca priyasya kathāṃ kathayati tadādhomukhī satī kathayati /
********** END OF COMMENTARY **********
ābhāṣate parijanaṃ sammukhaṃ smarivikriyam
yatkiñcidapi saṃvīkṣya kurute hasitaṃ mudhā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) samugdhasvaravikriyaṃ madhurasvaravikāraṃ yathā syāttathā /
********** END OF COMMENTARY **********
karṇakaṇḍūyanaṃ tadvatkabarīmokṣasaṃyamau
jṛmbhate sphoṭayatyaṅgaṃ bālamāśliṣya cumbati /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) sphoṭayati līlayā bhaṅgurayati /
bālacumbanaṃ patisammukhe /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāle tathā vayasyāyā racayettilakakriyām
aṅguṣṭhāgreṇa likhati sakaṭākṣaṃ nirīkṣate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) sakaṭākṣamiti /
pūrvaṃ kaṭākṣapūrvakahāsoktiḥ; idānīṃ kaṭākṣamatrasya iti bhedraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
daśati svādharaṃ cāpi brūte priyamadhomukhī
na muñcati ca taṃ deśaṃ nāyako yatra dṛśyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) adharadaṃśanamapi līlāviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
āgacchati gṛhaṃ tasya kāryavyājena kenacit
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) āgacchati gṛhaṃ tasyeti bhinnagṛhasthitasya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dattaṃ kimapi kāntena dhṛtvāṅge muhurīkṣate /
Locanā:
(lo, ai) dattamiti /
kimapi tucchamapi vastu /
********** END OF COMMENTARY **********
nityaṃ haṣyati tadyoge viyoge malinā kṛśā
manyate bahu tacchīlaṃ tatpriyaṃ manyate priyam /
prārthayatyalpamūlyāni suptā na parivartate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) prārthayatyalpamūlānīti--bahumūlyaprārthane tadaprītibhayamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vikārān sāttvikānasya sammukhī nādhigacchati /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) sammukhaṃ nādhigacchati kintu pārśvasthā eva ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāṣate sūnṛtaṃ snigdhāmanuraktā nitambinī
eteṣvadhikalajjāni ceṣṭitāni navastriyāḥ /
Locanā:
(lo, o) eteṣu anurāgeṅgiteṣu madhye /
********** END OF COMMENTARY **********
madhyavrīḍāni madhyāyāḥ straṃsamānatrapāṇi tu
ānyastriyāḥ pragalbhāyāstathā syurvārayoṣitaḥ /
diṅmātraṃ yathā--
"antikagatamapi māmiyamavalokayatīva inta ! dṛṣṭvāpi /
sarasanakhakṣatalakṣitamāviṣkurute bhujāmūlam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) antikagatamapīti /
sakhyau sakyuruktiriyam /
hanta harṣe dṛṣṭvāpi iyaṃ priyāntikagatamapi mām alokayantīva apaśyantīva sarasanakhakṣatena lakṣitaṃ cihnitaṃ bhujāmūlaṃ bāhumūlam āviṣkuruta ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tathā--
lekhyaprasthāpanaiḥ snigdhairvokṣitairmṛdubhāṣitaiḥ
dūtīsampreṣaṇairnāryā bhāvābhivyaktiriṣyate /
dūtyaśca--
dūtyaḥ sakhī naṭī dāsī dhātreyī prativeśinī
bālā pravrajitā kārūḥ śilpinyādyaḥ svayaṃ tathā /
kārū rajakīprabhṛtiḥ /
śilpinī citrakārādistrī /
ādiśabdāttāmbūlikagāndhikastrīprabhṛtayaḥ /
tatra sakhī yathā--
"śvāsānmuñcati--" ityādi /
svayaṃdūtī yathā mama--
"panthia piāsio via lacchīasi jāsi tā kimaṇṇatto /
ṇa maṇaṃ vi vārao idha atthi dhare ghaṇarasaṃ piantāṇaṃ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) svayaṃ tatheti svayamapi dūtī /
panthia iti /
pathika ! pipāsuriva lakṣyase yāsi tat kimanyatra /
na manāgapi vāraka ihāsti gṛhe ghanarasaṃ pibatām //
iti saṃskṛtam manāk alpaḥ /
ghanarasam jalam /
vyaṅgyārthastu tvaṃ pipāsū rasasvādecchuḥ /
ghanarasaṃ sukhena nihitaṃ śṛṅgārarasaṃ pibatām āsvādayatām /
vārako 'lpo 'pi nāstītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, au) panthia iti /
pathika ! pipāsuriva lakṣyase yāsi tat kimanyatra /
na manāgapi vāraka ihāsti gṛhe ghanarasaṃ pibatām //
ghanarasaṃ jalam /
vyaṅgyārthaśca ghanarasāṃ māmanibāritamupabhuṅkṣva /
********** END OF COMMENTARY **********
etāśca nāyikāviṣaye nāyakānāmapi dūtyo bhavanti /
dūtīguṇānāha--
kalākauślamutsāho bhaktiścittajñatā smṛtiḥ
mādhuryaṃ narmavijñānaṃ vāgmitā ceta tadguṇāḥ /
eta api yathaicityāduttamādhamamadhyamāḥ
etādūtyaḥ /
atha pratināyakaḥ--
dhīroddhataḥ pāpakārī vyasanī pratināyakaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) pratināyaka iti vīraraudrarasayorityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā rāmasya rāvaṇaḥ /
atheddīpanavibhāvāḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) itthamālambanavibhāvapradarśanaṃ samāpya uddīpanavibhāvamāha--atheti /
Locanā:
(lo, a) evaṃ saparikaraṃ vibhāvasya ālambanākhyaṃ bhedaṃ nirūpya uddīpanākhyaṃ bhedaṃ nirūpayannāha--athorddāpanetyādi /
********** END OF COMMENTARY **********
uddīpanavibhāvāste rasamuddīpayanti ye
te ca--
ālambanasya ceṣṭādyā deśakālādayastathā /
ceṣṭādyā ityādyaśabdādrūpabhāṣaṇādayaḥ /
kālādītyādiśabdāccandracandanakokilālāpabhramarajhaṃkārādayaḥ /
tatra candrodayo yathā mama--
"karamudayamahīdharastanāgre galitatamaḥ paṭalaṃśuke niveśya /
vikasitakumudekṣaṇaṃ vicumbatyayamamareśadiśo mukhaṃ sudhāṃśuḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) karamudayamahīdhareti---ayaṃ sudhāṃśuḥ amareśasya indrasya diśaḥ prācyāḥ mukhaṃ vicumbati /
kiṃ kṛtvā galitaṃ tamaḥ paṭalarūpam aṃśukaṃ yasmāt tādṛśe udayamahīdhararūpasya stanasyāgre karaṃ raśmimeva karaṃ niveśya /
yadyapyatra candro nāyaka eva na uddīpanavibhāvaḥ /
tathāpi candradiśornāyakanāyikayorvṛttāntadarśanāt uddīptasya vaktṛśṛṅgārasya candra uddṛpakaḥ /
sphuṭamudāharaṇantu--- karpūradhūladhavaladyutipūradhauta-- diṅmaṇḍale śiśirarociṣi tasya yūnaḥ /
līlāśiroṃ'śukaniveśaviśeṣakḷpti-- vyaktastanonnatirabhūnnayanāvanau sā //
iti
Locanā:
(lo, ā) karamudayeti-karaṃ kiraṇaṃ hastaśca kumudānām īkṣaṇaṃ darśanaṃ pakṣe kumudameva īkṣaṇaṃ cakṣuryatra /
evaṃvidhaḥ candraḥ prakaraṇasthaṃ śṛṅgārādirasamuddīpayati /
********** END OF COMMENTARY **********
yo yasya rasamyoddīpanavibhāvaḥ sa tatsvarūpavarṇane vakṣyate /
athānubhāvāḥ--
udbuddhaṃ kāraṇaiḥ svaibahirbhāvaṃ prakāśayan
loke yaḥ kāryarūpaḥ so 'nubhāvaḥ kāvyanāṭyayoḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) itthaṃ vibhāvān samāpya anubhāvānāha /
atha anubhāvā iti /
udbuddhamiti /
svaiḥ svaiḥ kāraṇaiḥ udbuddhaṃ bhāvaṃ ratyādikaṃ bahiḥ prakāśayan ityarthaḥ /
bahirdṛṣṭaḥ san ratyādibhāvaṃ sāmājike prakāśayannityarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) uddeśakamaprāptamanubhāvaṃ nirūpayitumavatārayati /
atheti---udbuddhamiti rāmādervāsanāntarlonasya ratyādibhāvanasya udvodhaṃ bahiḥ prakaṭayannityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yaḥ khalu loke sītādicandrādibhiḥ svaiḥ svairālambanoddīpanakāraṇe rāmāderantarudbuddhaṃ ratyādikaṃ bahiḥ prakāśayan kāryamityucyate, sa kāvyanāṭyayoḥ punaranubhāvaḥ /
kaḥ punarasāvityāha--
uktāḥ strīṇāmalaṅkārā aṅgajāśca svabhāvajāḥ
tadrūpāḥ sāttvikā bhāvāstathā ceṣṭāḥ parā api /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) uktāḥ strīṇamiti---aṅgajāḥ svābhāvikāśca ye strīṇāmaṣṭāviṃśatiralaṅkārāḥ sāttvikā uktāḥ tathā aparā api tāsāṃ puṃsāṃ vā yāḥ ceṣṭāḥ vakṣyamāṇāstāḥ sarvāḥ sāttvikāstadrūpā anubhāvarūpā ityarthaḥ /
Locanā:
********** END OF COMMENTARY **********
tadrūpā anubhāvasvarūpāḥ /
tatra yo yasya rasasyānubhāvaḥ sa tatsvarūpavarṇane vakṣyate /
tatra sāttvikāḥ--
vikārāḥ sattvasaṃbhūtāḥ sāttvikāḥ parikīrtitāḥ
sattvaṃ nāma svātmaviśrāmaprakāśakārī kaścanāntaro dharmaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) ātmaviśrameti---rajastamo 'dhīnavikārarāhityena ātmanaḥ sthitiḥ viśrāmaḥ /
tat prakāśaḥ tadutpattistatkārītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ī) kaścanāntaro dharmmaḥ saca paragataduḥ khaharṣādibhāvanāyāmatyantānukūlāntaḥ karaṇatvam /
tasya ca samāhitamanastvena rāghavādi samānadāntaratvam /
********** END OF COMMENTARY **********
sattvamātrodbhavatvātte bhinnā aṣyanubhāvataḥ /
"gobalīvarddanyayena" iti śeṣaḥ /
ke ta ityāha--
stambhaḥ svedo 'tha lomāñcaḥ svarabhaṅgo 'tha vepathuḥ
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) te bhinnā iti---loke yaḥ kāryarūpaḥ so 'nubhāva ityanena ratyādeḥ kāryamātrasyaivānubhāvatvabhuktam /
uktasātvikabhāvānāmapi tatkāryakṛt anubhāvato bhinnā ityarthaḥ /
nanu kiṃ tarhi sāttvikena pṛthagupādānamityata āha---gobalīvardeti /
gotvena prāptasyāpi balīvardasyaiva kāryatvena prāptanāmipi sāttvikānāṃ prāśastyārthaṃ pṛthagupādānamityarthaḥ /
praśāstyañca anyakāryāpekṣayā ratyādiprakarṣabodhakatvarūpaṃ prādhānyam /
tathā aparā api sāttvikā iti yaduktaṃ tān pṛcchati /
ke te ityaṣṭāviti---ityaṣṭāvapītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, u) gobalīvarddanyāyena tu svarūpeṇa /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
stambhaśceṣṭāpratīghāto bhaharṣāmayādibhiḥ
vapurjalodramaḥ svedo ratigharmaśramādibhiḥ /
harṣādbhutabhayādibhyo romāñco romavikriyā
madasaṃmadapīḍādyairvaisvaryaṃ gadradaṃ viduḥ /
rāgadveṣaśraṇādibhyaḥ kampo gātrasya vepathuḥ
viṣādamadaroṣādyairvarṇānyatvaṃ vivarṇatā /
aśru netrodravaṃ vāri krodhaduḥkhapraharṣajam
pralayaḥ sukhaduḥkhābhyāṃ ceṣṭājñānanirākṛtiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) āmayādibhirityatra āmayo rogaḥ ādipadāt śokaparigrahaḥ /
itidharmmetyatra gharmma ātapaḥ, ādipadāt jvaraparigrahaḥ bhayādibhya ityatra ādipadāt śītaparigrahaḥ /
madasaṃmadetyatra mado mattatā sammado harṣaḥ /
pīḍādyairityādipadāt atyantaruditaparigrahaḥ /
ceṣṭājñānayornirākṛtiranutpādaḥ /
Locanā:
(lo, ū) sammado harṣaḥ /
ceṣṭājñānayornirākṛtirabhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mama--tanusparśādasyā daramukulite hanta ! nayane udañcadromāñcaṃ vrajati jaḍatāmaṅgamakhilam /
kapolau gharmārdrai dhruvamuparatāśeṣaviṣayaṃ manaḥ sāndrānandaṃ spṛśati jhaṭiti brahma paramam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) tanusparśādasyā iti /
asyā nāyikāyāstanusparśānnayanamukulādikapolagharmmāntā jātā ityarthaḥ /
ato dhruvaṃ niścitam uparatāśeṣaviṣayaṃ tyaktasamastaviṣayaṃ manaḥ paramaṃ brahma jhaṭiti spṛśatītyarthaḥ /
atra puso romāñcādayastrayaḥ sāttvikāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyat /
atha vyabhicāriṇaḥ--
viśeṣādābhimukhyena caraṇādvyabhicāriṇaḥ /
sthāyinyunmagnanirmagnāstrayastriṃśacca tadbhidāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kṣa) sthāyinyunmagna iti---sthāyini ratyādau ābhimukhyena ityanvayaḥ ābhimukhyañca āsvādaviśeṣavyañjane sahāyatvam /
kecittu cittaparaṃ sthāyipadam /
tatra unmagnetyādirartha ityāhuḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) atha vyabhicāriṇaḥ uddeśakamapraptyā iti śeṣaḥ /
ityādau tu lavaṇākaraprāye nirvedādayo budbudprāyāḥ /
te tryadhikatniṃśatprakārā vyabhicāriṇa ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sthiratayā vartamāne hi ratyādau nirvedādayaḥ prādurbhāvatirobhāvābhyāmābhimukhyena caraṇād vyabhicāriṇaḥ kathyante /
ke ta ityāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) unmagnetyādayo vyākhyāyante---sthiratayeti /
prādurbhāvetyunmagnatāyāstirobhāveti nirmagnatāyāḥ vyākhyā /
prādurbhāvatirobhāvau cotpattivināśau eva; na tu prakāśāprakāśau /
maraṇādestathātvābhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
nirvedāvegadainyaśramamadajaḍatā augryamohau vibodhaḥ svaṣnāpasmāragarvā maraṇamalasatāmarṣanidrāvahitthāḥ /
autsukyonmādaśaṅkāḥ smṛtimatisahitā vyādhisatrāsalajjā harṣāsūyāviṣādāḥ sadhūticapalatā glānicintāvitarkāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) smṛtimatisahitā ityasya viṣādā ityasyānvayaḥ /
sāhityañca uktāveva natu eṣāṃ parasparasāhityam /
ekaikasya tathātvāt /
Locanā:
(lo, ṝ) ke kimākhyāḥ ? ete ca nirvedādayo vitarkāntā bhāvā uddeśatastrayatriṃśaduktāḥ /
anyāḥ cittasya vṛttaya eṣāmeva vakṣyamāṇavibhāvānubhāvarūpatayā eṣvevāntarbhavitumarhantīlyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra nirvedaḥ--
tattvajñānāpadīrṣyādernirvedaḥ svāvamānanam /
dainyacintāśruniḥ śvāsavaivarṇyocchavasitādikṛt
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) tattvajñāneti---tattvajñānāpadīrṣyāderiti ādipadāt yogābhyāsapravṛtteśca svasyāvamānanamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tattvajñānānnirvedo yathā--
Locanā:
(lo, ḷ) tattveti---ayamarthaḥ /
nirvedākhyasaṃcāribhāvasya svasyātmano 'vamānasvarūpam /
saca tatvajñānādervibhāvādutpadyate /
dainyādikamanubhāvaṃ karoti /
ucchvāso niśvāsa eva muhurutkaṭatayā upalabdhaḥ /
evameṣāñca sarveṣāmapi vyabhicāriṇāṃ svarūpakathanaprastāve vibhāvānubhāvayoḥ kathanaṃ vakṣyamāṇasvaśabdavācyatvadoṣarītyā mahākavibhistadradvāreṇa nirdeśenāpi mahākāvyeṣu svapratipattyartham /
kiṃcaivaṃ svarūpapritijñānamapi atisugamaṃ bhavatītyāśayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"mṛtkumbhavālukārandhrapidhānaracanārthinā /
dakṣiṇāvartaśaṅkho 'yaṃ hanta ! cūrṇokṛto mayā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) mṛtkumbheti sugamam /
anenānyāpadeśena aihikasvalpaduḥ khanivāraṇāya kukarma kurvatā mayādhamena pāratrikātyantasukhaṃ vināśitamiti labhyate /
atra ca svasya kukarmakāritvena nindā svāvamānanameva /
Locanā:
(lo, e) mṛtkumbheti /
atra tucchasaṃsārabhogapravaṇatayā niḥ śreyasasādhanasamartho 'yaṃ deho mayā nāśitaḥ /
tan māṃ dhigiti svāvamānanam /
********** END OF COMMENTARY **********
athāvegaḥ--
āvegaḥ saṃbhramastatra varṣaje piṇḍitāṅgatā /
utpātaje straratatāṅge, dhūmādyākulatāgnije
rājavidravajādestu śastranāgādiyojanam /
gajādeḥ stambhakampādi, pāṃsvādyākulatānilāt
iṣṭāddharṣāḥ, śuco 'niṣṭājjñeyāścānye yathāyatham /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) āvega iti /
atarkitavastūpasthityā vyākulatā saṃbhramaḥ /
vibhinnakāraṇajanyasya tasya kāryāṇi vibhinnānyāha /
varṣajeti /
varṣaje tasmin sati piṇḍitāṅgatā bhavatītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ai) varṣaje vṛṣṭibhave strastatā anāyattatayā stabdhatā /
śastraiḥ śarādibhiḥ, nāgairgajaiścamiyojanaṃ samantādākramaṇam /
anye etajjanitā lokaprasiddhāḥ śreṣṭā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra śatrujo yathā--
"arghyamarghyamiti vādinaṃ nṛpaṃ so 'navekṣya bharatāgrajo yataḥ /
kṣatrakopadahanārciṣaṃ tataḥ sandhe dṛśamudagratārakam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) aryyamarghyamiti rāmasya śatrubhāvena upasthitaṃ paraśurāmaṃ dṛṣṭavā daśarathasya saṃbhramāduktiḥ /
prathamacaraṇaṃ kathayantaṃ daśarathamanādṛtya bhatāgrajo rāmaḥ yato yasyāṃ diśi varttate tatrodagratārakāṃ dṛśaṃ saṃdadhe sannihitavān /
kīdṛśīṃ dṛśa kṣatrakopadahanasyārcciḥ svarūpām /
atra vidrāvaṇāderityādipadagrāhyamunijanye saṃbhrame sati arghyānayanāditvam /
Locanā:
(lo, o) ardhyamityatra prathamapāde evāvegaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyadūhyam /
atha dainyam--
daurgatyādyairanaujasyaṃ dainyaṃ malinatādikṛt
Locanā:
(lo, au) dairgatyaṃ dāridryam /
anaujasyam ojo hāniḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"vṛddho 'ndhaḥ patireṣa mañcakagataḥ, sthūṇāvaśeṣaṃ gṛhaṃ, kālo 'bhyarṇajalāgamaḥ kuśalinī vatsasya vārtāpi no /
yatnātsañcitatailabindughaṭikā bhagneti paryākulā dṛṣṭvā garbhabharālasaṃ nijabadhūṃ śvaśrūściraṃ roditi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) daurgatyādyairityādi /
ādyapadāt iṣṭālābhena cintayā ca /
anaujasyaṃ durbalatā /
vṛddho 'ndha iti---vṛddhāndhadaridrabharttṛkāyāḥ proṣitaputrāyāḥ tailaghaṭikābhaṅgena rodanasya varṇanamidam /
sthūṇāstambhaḥ uparipaṭalabhaṅgena tadavaśeṣatā /
vatsasya putrasya proṣitasya /
tailabindurnatu bahutailam, tacca vadhūprasavārthaṃ sañcitam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha śramaḥ--
khedo ratyadhvagatyādeḥ śvāsanidrādikṛcchramaḥ /
yathā--
"sadyaḥ purīparisare 'pi śirīṣamṛdvī sītā javātrtricaturāṇi padāni gatvā /
Locanā:
(lo, a) trīṇi ca caturāṇi ca tricaturāṇi /
********** END OF COMMENTARY **********
gantavyamasti kiyadityasakṛdbruvāṇā rāmāśruṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) sadyaḥ purīti---vanavāse calitāyāḥ sītāyāḥ purīvahireva varṇanamidam /
parisareṣu samīpeṣu /
prathamāvatāramiti /
sītāharaṇe tūttarottaraṃ bahvaśrupātaḥ syāt /
********** END OF COMMENTARY **********
atha madaḥ--
saṃmohānandasaṃbhedo mado madyopayogajaḥ
amunā cottamaḥ śete madhyo hasati gāyati /
adhamaprakṛtiścāpi paruṣaṃ vakti roditi
yathā--
"prātibhaṃ trisarakeṇa gatānāṃ vakravākyāracanāmaṇīyaḥ /
gūḍhasūcitarahasyasahāsaḥ subhruvāṃ pravavṛte parihāsaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) sammohānandeti---prakṛtabuddhito 'nyādṛśabuddhiḥ sammohaḥ /
sambhedo milanam /
amuneti---amunā madena uttamādayo madyapātāraḥ /
prātibhamiti trisarakaṃ madhumadirā tena pratibhaṃ pratibhāsamūhaṃ gatānāṃ subhruvāṃ parihāsaḥ pravavṛte /
gūḍhasūcitarahasyavṛttāntaścāsau sahasaśca iti vigrahaḥ /
atra pratibhāsamūhaprāptyā vakravākyena madhumadyopayogavaśāt prakṛtabuddhyādṛśabuddhiḥ parihāsahāsābhyāṃ cānandaḥ /
Locanā:
(lo, ā) sammohānandayoḥ saṃbhedo miśraṇaḥ /
pratibhā eva prātibham /
trividhaḥ sarako madhu "gauḍī mādhvī paiṣṭī'; ca /
********** END OF COMMENTARY **********
atha jaḍatā--
apratipattirjaḍatā syādiṣṭāniṣṭadarśanaśrutibhiḥ /
animiṣanayananirīkṣaṇatūṣṇīṃbhāvādayastatra
yathā mama kuvalayāśvacarite prākṛtakāvye--
"ṇavaria taṃ juajualaṃ aṇṇoṇṇaṃ ṇihidasajalamantharadiṭiṃṭha /
ālekkhaopitrtraṃ via khaṇamettaṃ tattha saṃṭṭhiaṃ muasaṇṇāṃ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) ṇavari tamiti--- kevalaṃ tadyuvayugalamanyo 'nyanihitasajalamantharadṛṣṭi /
ālekhyārpitamiva kṣaṇamātraṃ tatra sthitamāsannakam //
iti saṃskṛtam /
cirapravāsāgatapatigṛhasthitapatnīrūpaṃ tadyuvayugalaṃ ca kevalamālekhyārpitabhiva kṣaṇamātramāsannakaṃ tatra sthitamityarthaḥ /
cirapravāsāgatapatigṛhasthitapatnirūpaṃ tat yuvayugalam /
navariśabdaḥ kevale deśī /
kīdṛśam anyo 'nyanihitasajalamantharadṛṣṭi /
atreṣṭadarśanājjaḍatā /
Locanā:
(lo, i) ṇavarīti--anantaraṃ tat yuvayugalamanyonyanikṣiptasajalamantharadṛṣṭi /
ālekhyārpitabhiva kṣaṇamātraṃ sthitama uktasaṃjñam /
yuvā ca yuvatiśca yuvānau tayoryugalam /
atreṣṭadarśanāt jaḍatā /
evama
********** END OF COMMENTARY **********
athogratā--
śauryāparādhādibhavaṃ bhaveccaṇḍatvamugratā /
tatra svedaśiraḥ kampatarjanātāḍanādayaḥ
yathā--
"praṇayisakhīsalīlaparihāsarasādhigata- rlalitaśirīṣapuṣpahananairapi tāmyati yat /
vapuṣi vadhāya tatra tava śastramupakṣipataḥ patatu śirasyakāṇḍayamadaṇḍa ivaiṣa bhujaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) mālatīṃ chettumudyatamaghoraghaṇṭaṃ prati mādhavasyoktiriyam /
yadasyā mālatyā vapuḥ praṇayinīnāṃ sakhīnāṃ sīlapārahāsarasenādhigatairlalitaśirīṣapuṣpahananairapi tāmyati /
atra vapuṣi vadhāya śastramupakṣipatastava śirasi mama eṣa bhujo 'kāṇḍayamadaṇḍa iva patatu ityarthaḥ /
akāṇḍa ākasmikaḥ /
atra mādhavasya śauryam aghoraghaṇṭasyāparādhaḥ /
caṇḍatvaṃ mādhavasya /
********** END OF COMMENTARY **********
atha mohaḥ--
moho vicittatā bhītiduḥ khāvegānucintataiḥ /
mūrcchanājñānapatanabhramaṇādarśanādikṛt
yathā--
"tivrābhiṣaṅgaprabhaveṇa vṛttiṃ mohena saṃstambhayatendriyāṇām ajñātabhartṛvyasanā muhūrtaṃ kṛtopakāreva ratirbabhūva" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) moha iti /
vicittatā viṣayāt vigatacittatā jñānalopa iti yāvat /
tīvrābhiṣaṅgeti--hareṇa dagdhe kāmadeve ratirmohena jñānalopāt kṣaṇaṃ kṛto
pakāreva babhuva /
upakāraṃ darśayati---ujñāneti /
mohena kīdṛśena tīvreṇābhiṣaṅgeṇa āpadā (patimṛnyunā ) jānitena /
punaḥ kīdṛśena /
indriyāṇāṃ vṛttiṃ grāhakatāṃ saṃstambhayatā pratibaghnatā /
Locanā:
(lo, ī) tīvrati /
abhaiṣaṅgaḥ parābhavaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vibodhaḥ--
nidrāpagamahetubhyo vibodhaścetanāgamaḥ /
jambhāṅgabhaṅganayanamīlanāṅgāvalokakṛt
yathā--
"ciraratiparikhedaprāptanidrāsukhānāṃ caramamapi śayitvā pūrvameva prabuddhāḥ /
aparicalitagātrāḥ kurvate na priyāṇāmaśithilabhujacakrāśleṣabhedaṃ taruṇyaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) ciraratiparikhedeti /
taruṇyaḥ caramaṃ nāyakaśayanataḥ paścād śayitvā tajjāgaraṇāt pūrvameva prabuddhāpyaparicalitagātrāḥ satyaḥ priyāṇāmaśithilabhujacakrasya āśleṣabhaṅgaṃ na kurvate ityarthaḥ /
atra vibodhaḥ vācya eva /
********** END OF COMMENTARY **********
atha svapnaḥ--
svapno nidrāmupetasya viṣayānubhavastu yaḥ /
kopāvegabhayaglānisukhaduḥ khādikārakaḥ
yathā--
"māmākāśapraṇihitabhujaṃ nirdayāśleṣahetor- labdhāyāste kathamapi mayā svapnasandarśanena /
paśyantīnāṃ na khalu bahuśo na sthalīdevatānāṃ muktāsthūlāstarukisalayeṣvaśruleśāḥ patanti" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) māmākāśeti /
meghadvārā yakṣasya priyāyāṃ svapravṛttinivedanamidam /
vapnasaṃdarśaneṣu tava nirdayāśleṣahetorākāśapraṇihitabhujaṃ māṃ paśyantīnāṃ sthalīdevatānāṃ muktātulyasthūlā aśrubindavo bahaśaḥ tarukisalayeṣu na patanti na /
api tu patantyeva ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
athāpasmāraḥ--
manaḥkṣepastvapasmārā grahādyāveśanādijaḥ /
bhūpātakampaprasvedaphenalālādikārakaḥ
"āśliṣṭabhūmiṃ rasitāramuccairloladbhujākārabṛhattaraṅgam /
phenāyamānaṃ patimāpagānāmasāvapasmāriṇamāśaśaṅke" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) āśliṣṭabhūmimiti--asau kṛṣṇa āpagānāṃ nadīnāṃ patiṃ samudram apasmāriṇam āśaśaṅke /
apasmāridharmmānāha---āśliṣṭetyādi /
apasmārī api bhūmau patati /
atra samudre āropyamāṇaḥ puruṣe smaryyamāṇaḥ apasmāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha garvaḥ--
garvo madaḥ prabhāvaśrīrvidyāsatkulatādijaḥ /
avajñāsavilāsāṅgadarśanāvinayādikṛt
tatra śauryagarvo yathā--
"dhṛtāyudho yāvadahaṃ tāvadanyaiḥ kimāyudhaiḥ /
yadvā na siddhamastreṇa mama tatkena sādhyatām" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) garva iti /
avajñā parasmin savilāsāṅgamātmanaḥ /
dhṛtetyādikaṃspaṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha maraṇam--
śarādyairmaraṇaṃ jīvatyāgo 'ṅgapatanādikṛt /
yathā--
"rāmamanmathaśareṇa tāḍitā duḥ sahena hṛdaye niśācarī /
gandhavadrudhiracandanokṣitā jīviteśavasatiṃ jagāma sā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) śarādyairiti /
īdṛśaṃ maraṇaṃ na vyabhicāribhāvaḥ /
kintu maraṇamātrakathanamidam /
rāmamanmathetyādikamapi maraṇamātrasyaiva udāharaṇam /
vyabhicāribhāvarūpamaraṇantu jātaprāyameva varṇanīyam, natu jātamityagre vakṣyate /
rāmamanmatheti--sā niśācarī tāḍakaiva niśācarī abhisārikā jīviteśasya yamasya jīviteśasya prāṇanāthasya upanāyakasya vasatiṃ jagāma /
kīdṛśī rāma eva manmathastasya mārakaḥ tasya śara eva kāmoddīpakaḥ śaraḥ tena hṛdayena tāḍitā /
punaḥ kīdṛśī durgandhavat rudhirameva sugandhidravyaviśiṣṭaṃ raktacandanaṃ tena ukṣitā /
Locanā:
(lo, u) rāmeti /
jīviteśo yamaḥ prāṇeśvaraśca /
********** END OF COMMENTARY **********
athālasyam --
ālasyaṃ śramagarbhādyair jāḍyaṃ jambhāsitādikṛt
yathā--
"na tathā bhūṣayatyaṅga na tathā bhāṣate sakhīm /
jṛmbhate muhurāsīnā bālā garbhabharālasā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) jṛmbhāsmitaṃ jṛmbhāyuktahāsaḥ /
na tathetyādi sugamam /
********** END OF COMMENTARY **********
athāmarṣaḥ--
nindākṣepāpamānāderamarṣo 'bhiniviṣṭatā /
netrarāgaśiraḥ kampabhrūbhaṅgottarjanādikṛt
yathā--prāyaścitaṃ cariṣyāmi pūjyānāṃ vo vyatikramāt /
na tveva dūṣayiṣyāmi śastragrahamahāvratam //
atha nidrā--
cetaḥ saṃmīlanaṃ nidrā śramalkamamadādijā /
jṛmbhākṣimīlanocchvāsagātrabhaṅgādikāraṇam
yathā--
"sārthakānarthakapadaṃ bruvatī mantharākṣaram /
nidrārdhamīlitākṣī sā likhitevāsti me hṛdi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) sārthaketi /
kāñcit nidrāṇāṃ priyāṃ smarata uktiriyam /
********** END OF COMMENTARY **********
athāvahitthā--
bhayagauravalajjāderharṣādyākāraguptiravahitthā /
vyāpārāntarasaktyanyathāvabhāṣaṇavilokanādikarī
yathā--
"evaṃvādini devarṣau pārśve pituradhomukhī /
līlākamalapatrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) vyāpārāntarāsaktiḥ karmmāntarasaṅgaḥ /
anyathābhāṣaṇam anyathālokanañca harṣajanyakriyāto 'nyarūpam /
evaṃ vādinīti /
maheśena pārvatīpariṇayaghaṭanāvākyavādini satītyarthaḥ /
atra padmapatragaṇanamanyathā kriyā /
********** END OF COMMENTARY **********
śrathautsukyam--
iṣṭānavāpterautsukyaṃ kālakṣepāsahiṣṇutā /
cittatāpatvarāsvedadīrghaniḥ śvasitādikṛt
yathā--
"yaḥ kaumāraharaḥ sa eva hi varaḥ --" ityādau
(15 pṛdṛ)
atra yat kāvyaprakāśakāreṇa rasasya prādhānyamityuktaṃ tadrasanadharmayogitvādvyabhicāribhāvasyāpi rasaśabādavācyatvena gatārthaṃ mantavyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) yaḥ kaumārahara ityādi vyākhyātaṃ prāk /
atra utkaṇṭhāpadārthe evamautsukyam /
rasanadharmayogitvāditi--asaṃlakṣyakramatvaṃ rasadharmmaḥ vyabhicāribhāve 'pyastītyarthaḥ /
etanmate śṛṅgārābhāso nātra pradhānam, kintu tathāpi cetaḥ samutkaṇṭhate ityanena vyaṅgye vismaya eva pradhānatay bhāsate /
sa cādbhutarasasya sthāyibhāvo 'pi śṛṅgārābhāsīyaśleke vyabhicāribhāva ityabhiprāyeṇa tasya vyabhicāribhāvatvaṃ yuktam /
tasya cātra nirākāṅkṣyavākyavyaṅgyatvena śṛṅgārābhāsāpekṣayā prādhānyam /
nacaivamadbhuta eva tadātra rasa iti vācyam, lokavilakṣaṇaguṇabandhatulyaviṣayatve eva vismayasyādbhutarasatvaprāptirnānyaviṣayatve adbhutālambanatayā /
vakṣyate hi "vastulokātigam ālambanaṃ matam"iti /
"guṇānāṃ tasya mahimā bhaveduddīpanaṃ punaḥ"iti ca /
atra ca utkaṇṭhāyā ahetureva vismayasya viṣayaḥ /
gatārthamiti avagatārthamityarthaḥ /
vyabhicāribhāva eva tatra rasaśabdārtha ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
athonmādaḥ--
cittasaṃmoha unmādaḥ kāmaśokabhayādibhiḥ /
asthānahāsaruditagītapralapanādikṛt
yathā mama--
"bhratārdvirepha ! bhavatā bhramatā samantā- tprāṇādhikā priyatamā mama vīkṣitā kim ? /
(jhaṃkāramanubhūya sānandam / ) "braṣe kimomiti sakhe ! kathayāśu tanme
kiṃ kiṃ vyavasyati kuto 'sti ca kīdṛśīyam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) bhratardvirepha iti /
dvirephaṃ sambodhya virahonmattasya uktiriyam /
jhaṅkāra ityādi madhye cūrṇakam /
brūṣe kimomiti iti jhaṅkārasyaiva svīkārārtham /
omiti śabdatvenāvagatatvāt /
iyaṃ mama nāyikā kiṃ kiṃ vyavasyati kīdṛśī ca iti kathama ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha śaṅkā--
parakrauryātmadoṣādyaiḥ śaṅkānarthasya tarkaṇam /
vaivarṇyakampavaisvaryapārśvālokāsyaśoṣakṛt
yathā mama--
"prāṇośena prahitanakhareṣvaṅgakeṣu kṣapānte jātātaṅkā racayati ciraṃ candanālepanāni /
dhatte lākṣāmasakṛdadhare dattadantāvaghāte kṣāmāṅgīyaṃ cakitamabhitaścakṣuṣī vikṣipantī" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) parakrauryyaiti /
parasya krūratayā ātmadoṣādinānarthasya cintanaṃ śaṅketyarthaḥ /
prāṇeśeneti--kṣāmāṅgī kṛśāṅgīyam /
cakitamabhitaścakṣuṣī nikṣipantī sakhībhyo jātāśaṅkā satī prāṇeśenārpitanakhareṣvaṅgakeṣu candanālepanāni racayati dattadantāvaghāte 'dhare lākṣāmalaktakam asakṛtdhatte cetyarthaḥ /
atra sakhīnāmupadeśa eva ānandaḥ /
upahāsādihetunakhakṣatāditvameva cātmadoṣaḥ /
Locanā:
(lo, ū) prāṇeśeneti /
aṅgakeṣvatra svārthe kaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha smṛtiḥ--
sadṛśajñānacintādyairbhrūsamunnayanādikṛt /
smṛtiḥ pūrvānubhūtārthaviṣayajñānamucyate
yathā mama--
"mayi sakapaṭaṃ kiṃcitkvāpi praṇītavilocane kimapi namanaṃ prāpte tiryagvijṛmbhitatārakam /
smitamupagatāmālīṃ dṛṣṭvā salajjamavāñcitaṃ kuvalayadṛśaḥ smeraṃ smeraṃ smarāmi tadānanam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) mayi sakapaṭamiti /
sakapaṭaṃ yathā syāttathā kvāpi kiñcit praṇītavilocane nibhiptacakṣuṣi sati mayi nayanaṃ nayanapathaṃ prāpte tiryyak vijṛmbhita (prerita) tārakam /
smeraṃ tadānanaṃ smarami /
punaḥ kīdṛśaṃ smitamupagatāṃ sakhīṃ dṛṣṭvā salajjamavañcitaṃ namitam /
nāyikāmukhasya sakakṣasmeratayā nāyako dhūrta iti buddhvā evaṃ sakhyāḥ smitamapi tat buddhvaiva /
nāyikāmukhanamanaṃ tu svānādarasya sakhyā darśanāt lajjayā /
Locanā:
(lo, ṛ) mayīti---evaṃ sati sa māṃ paśyatu iti sakapaṭaṃ natu tāṃ vinānyatra prahitalocanatvaṃ mama kadācidabhilaṣitamiti bhāvaḥ /
avāñcitamavanatam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha matiḥ--
nītimārganusṛtyāderarthanirdhāraṇaṃ matiḥ /
smeratā dhṛtisaṃtoṣau bahumānaśca tadbhavāḥ
yathā--
"asaṃśayaṃ kṣaaparigrahakṣamā yādaryamasyāmabhilāṣi me manaḥ /
satāṃ hi saṃdehapadeṣu vastuṣu pramāṇamantaḥ karaṇapravṛttayaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) asaṃśayaṃ kṣattraparigraheti--śakuntalāṃ dṛṣṭvā brāhmaṇakanyakābuddhyanantaraṃ prāptāśvāsasya duṣyantasya uktiriyam /
iyam asaṃśayaṃ kṣattreṇa parigrahasya kṣamā yogyā brāhmaṇakanyā naivetyarthaḥ /
kuta ityāha---yadāryymiti /
āryamanucitānabhilāṣitvena uttmaṃ mama mano yadasyām abhilāṣi kṛtābhilāṣam /
atrārthāntaranyāsamāha---satāṃ hīti /
saṃdehapadeṣu vastuṣu satāmantaḥ karaṇapravṛttayo hi prasāṇam sandehanirāsakam /
atra svīyamanaso viśeṣasya niścāyakatvasya satāṃ sāmānyānāṃ manobhiḥ sāmānyaiḥ samarpitatvādarthāntaranyāsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vyādhiḥ--
vyādhirjvarādirvātādyaibhūmīcchotkampanādikṛt /
tatra dāhamayatve bhūmīcchādayaḥ /
śaityamayatve utkampanādayaḥ /
spaṣṭamudāharaṇam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) spaṣṭamudāharaṇamiti---"bhūmau patati tāpārttā viprayuktā vadhūriva /
kadalīvāniloddhūtā jvarārttā kampate priyā'; //
iti
********** END OF COMMENTARY **********
atha trāsaḥ--
nirghātavidyudulkādyaistrāsaḥ kampādikārakaḥ
yathā--
"parisphuranmīnavighaṭṭitoravaḥ surāṅganāstrāsaviloladṛṣṭayaḥ /
upāyayuḥ kampitapāṇipallavāḥ sakhījanasyāpi volokanīyatām" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) parisphuraditi---jalakriḍāyāmūrupraviṣṭamīnakadarthitānāmapsarasāṃ trāsavarṇanamidam /
sakhījanasyāpi vilokanīyatāmupāyayurityanvayaḥ /
mīnaghaṭṭitorutvamajānato 'nyajanasya vilokanīyatā tāvadastu; dināntare 'pi tayā tvaṃ jānataḥ sakhījanasyāpi ityarthaḥ /
taccātitrāsātsarpadaṃśādisambhāvanayeti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vrīḍā--
dhārṣṭyābhāvo vraḍā vadanānamanādikṛddurācārāt /
yathā--
"mayi sakapaṭam--" ityādi ( 173 pṛdṛ) /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) dhārṣṭyābhāva iti---dhārṣṭyamalajjatvam /
mayi sakapaṭamityādikaṃ smṛterudāharaṇam /
yattatra salajjamavāñicitamityanena lajjā /
********** END OF COMMENTARY **********
atha harṣaḥ--
harṣastviṣṭāvāptermanaḥ prasādo 'śrugadgadādikaraḥ
yathā--
"samīkṣya putrasya cirātpitā mukhaṃ nidhānakumbhasya yathaiva durgataḥ /
mudā śarīre prababhūva nātmanaḥ payodhirandūdayamūrcchito yathā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) samīkṣyeti---raghormukhaṃ vīkṣya dilīpasya varṇanamidam---nidhānakumbhasya nidhakumbhasya /
mūrcchito varddhitaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
athāsūyā--
asūyānyaguṇarddhenāmauddhatyādasahiṣṇutā /
doṣoddhoṣabhrūvibhedāvajñākrodheṅgitādikṛt
yathā--
"atha tatra pāṇḍutanayena sadasi vihitaṃ madhudviṣaḥ /
mānamasahata na cedipatiḥ paravṛddhimatsari mano hi māninām" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) asūyānyeti---auddhatyādahaṅkārād anyaguṇasya ṛddhīnāmādhikyānām asahiṣṇutetyanvayaḥ /
atha tatreti---arthānantaraṃ tatra samāyāṃ pāṇḍutanayena yudhiṣṭhireṇa vihitaṃ suradviṣaḥ śrīkṛṣṇasya mānaṃ pūjāṃ cedipatiḥ śiśupālaḥ nāsahata /
tatrārthāntaranyāsamāha--paravṛddhīti /
matsari asahiṣṇuḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha viṣādaḥ--
upāyābhāvajanmā tu viṣādaḥ sattvasaṃkṣayaḥ /
niḥśvāsocchavāsahṛttāpasahāyānveṣaṇādikṛt
yathā mama--esā kuḍilaghaṇona ciurakaḍappeṇa tuha ṇibaddhā veṇī /
maha sahi dārai ḍhaṃsai āasadhaṭṭīvva kālauraivva hiaaṃ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) satvasaṃkṣayo balahāniḥ /
upāyābhāvajanmatvenāsya dainyādbhedaḥ /
eṣā kuḍileti---"eṣā kuṭilaghanena cikurakalāpena tava nibaddhā veṇī /
mama sakhi ! dārayati daśati āyāsayāṣṭiriva kāloragīva hṛdayam'; //
iti saṃskṛtam /
baddhaveṇikāṃ proṣitabhartṛkāṃ dṛṣṭvā sakhyā viṣādoktiriyam /
dāraṇe āyāsayaṣṭirdṛṣṭantaḥ, daṃśane ca kāloragī /
Locanā:
(lo, ṝ) eṣetti---eṣā kuṭilaghanena cikurakalāpena tava nibaddhā veṇī mama sakhi ! dārayati daśati āyasayaṣṭiriva kāloragīva hṛdayam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha dhṛtiḥ--
jñānābhīṣṭāgamādyaistu saṃpūrṇaspṛhatā dhatiḥ /
sauhityavacanollāsasahāsapratibhādikat
Locanā:
(lo, ḷ) jñāneti---sauhityaṃ tṛptiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mama--
"kṛtvā dīnanipīḍanāṃ nijajane baddhvā vacovigrahaṃ naivālocya garīyasīrapi cirādāmuṣmikīryātanāḥ /
dravyaughāḥ parisaṃcitāḥ khalu mayā yasyāḥ kṛte sāṃprataṃ nīvārañjalināpi kevalamaho seyaṃ kṛtārthā tanuḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) kṛtvā dīneti---saṃsāraviraktasya tapovanasthasya uktiriyam /
yasāyāstanoḥ kṛte dīnanipīḍanādikaṃ kṛtvā mayā dravyaughāḥ saṃcitāḥ seyaṃ tanuḥ sāmprataṃ nīvārāñjalināpi khalu kṛtārthā ityanvayaḥ /
nijajane iṣṭajane vacovigrahaṃ vākkalaham /
āmuṣmakīḥ pāralaukikīḥ /
cirāccirakālīnāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha capalatā--
mātsaryadveṣarāgādeścāpalyaṃ tvanavasthitiḥ /
tatra bhartsanapāruṣyasvacchandācaraṇādayaḥ
yathā--
"anyāsu tāvadupamardasahāsu bhṛṅga ! lolaṃ vinodaya manaḥ sumanolatāsu /
mugdhāmajātarajasaṃ kalikāmakāle vyarthaṃ kadarthayasi kiṃ navamālikāyāḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) anyāsviti---he bhṛṅga ! upamardasahāsu anyāsu sumanolatāsu puṣpalatāsu lolaṃ mano vinodaya /
navamālikāyāḥ kalikāmakāle kiṃ vyarthaṃ kadarthayāsi kīdṛśīṃ mugdhāṃ mūḍhāṃ vimardasahāmityarthaḥ /
ajātarajasam ājātopāragāñca /
samāsoktivaśācca navoḍhākadarthakanāyakapratītiḥ /
atra ajātarajasam ajātarajoyogāmityarthaḥ /
atra vācyabhṛṅgasya vyaṅgagyanāyakasya ca capalatā /
********** END OF COMMENTARY **********
atha glāniḥ--
ratyāyāsamanastāpakṣutpipāsādisaṃbhavā /
glānirnipprāṇatāmpakārśyānutsāhatādikṛt
yathā--
"kisalayamiva mugdhaṃ bandhanādvipralūnaṃ hṛdayakusumaśoṣī dāruṇo dīrghaśokaḥ /
glapayati paripāṇḍu kṣāmamasyāḥ śarīraṃ śaradija iva gharmaḥ ketakīgarbhapatram" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kṣa) ratyāyāseti---niṣprāṇatā balahāniḥ /
hetuviśeṣādhanitvena dainyaviṣādayo bhedaḥ /
kisalayamiveti /
dāruṇo dīrghaśokaḥ asyāḥ kṣāmaṃ kṣīṇaṃ paripāṇḍu ca śarīraṃ glapayati /
tatropamāmāha /
kisalayamiveti---bandhanāt vṛntāt /
Locanā:
(lo, e) kisayamiveti---śaradija ityaluk samāsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha cintā--
dhyānaṃ cintā hitānāpteḥ śūnyatāśvāsatāpakṛt /
yathā mama--
"kamaleṇa viasieṇaṃ saṃjoentī virohiṇaṃ sasibimbaṃ /
karaalapallatthamuhī kiṃ cintasi sumuhi antarāhiahiaā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) kamaleṇeti /
"kamalena vikasitena saṃyojayantī virodhinaṃ śaśivimbam /
karatalaparyastamukhī kiṃ cintayasi sumukhai ! antarāhitahṛdayā'; //
iti saṃskṛtam /
atra karatalaṃ vikasitakamalaṃ mukhaṃ śaśibimbam /
nāyikāyāścintā /
Locanā:
(lo, ai) kamaleṇeti---"kamalena vikasitena saṃyojayantī virodhinaṃ śaśibimbam /
karatalaparyastamukhī kiṃ cintayasi sumukhai ! antarāhitahṛdayā" //
********** END OF COMMENTARY **********
atha tarkaḥ--
tarkā vicāraḥ saṃdehādbhrūśiro 'ṅgulinartakaḥ
yathā--
"kiṃ ruddhaḥ priyayā--" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) kiṃ ruddha iti---virahotkaṇṭhitāyā udāharaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
ete ca trayastriṃśadvyabhicāribhedā iti yaduktaṃ tadupalakṣaṇamityāha--
Locanā:
(lo, o) ete ceti---etāni ca udāharaṇāni vyabhicārisvarūpasadbhāvadarśanamātraparāṇi /
teṣāṃ kvacit prādhānye kvacit aprādhānye na kācita pratītikṣatiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ratyādayo 'pyaniyate rase syurvyabhicāriṇaḥ /
tathāhi--śṛṅgāre 'nucchidyamānatayāvasthānād ratireva sthāyiśabdavācyā hāsaḥ punarupadyamāno vyabhicāryeva /
vyabhicārilakṣaṇāyogāt /
taduktam--
"rasāvasthaḥ paraṃ bhāvaḥ sthāyitāṃ pratipadyate" /
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) ratyādayo 'pīti--sthāyibhāvānāṃ ye rasā niyatāstadbhinne 'niyate /
vyabhicārilakṣaṇeti---unmagnanirmagnatārūpasya kādācitkatvasya tallakṣaṇatvāt /
sthāyibhāvo 'pi vyabhicāribhāvo bhavatyatra saṃvādaṃ darśayati--rasāvastha iti /
rasa eva uttarakālam avasthā yasya paraṃ kevalaṃ tādṛśa eva bhāvaḥ ratyādisthāyitvam pratipadyate /
atādṛghavasthastu na sthāyitāṃ pratipadyate iti pahaṃ padāllabhyate /
utādṛgavasthastu rasāntara eva sambhavati /
sa ca yadi tatra upakārako bhavati tadā tadīyasthāyini ābhimukhyena caraṇād vyabhicārilakṣaṇākrāntatvena tatrāpi vyabhicāripadasya yogarūḍhatvātso 'pi vyabhicārī bhavati, arthavaśalabhyamimamarthamabhipretya sambandho darśita iti bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatkasya sthāyinaḥ kasmin rase sañcāritvamityāha--
śṛṅgāravīrayorhāso vīre krodhastathā mataḥ
śānte jugupsā kathitā vyabhicāritayā punaḥ /
ityādyanyatsamunneyaṃ tathā bhāvitabuddhibhiḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) ityādyanyatsamunneyamiti---ata eva yaḥ kaumārahara ityatrādbhutarasasthāyibhāvasya vismayasya vyabhicāribhāvatvam /
granthakṛnmate tu sa ślekaḥ vyabhicāribhāvadhvanerevodāharaṇamiti /
rasasyaiva hi prādhānyāt iti kāvyaprakāśalikhane rasapadasya vyabhicāribhāvaparatvaṃ vyākhyānādavasīyate /
********** END OF COMMENTARY **********
atha sthāyibhāvaḥ--
aviruddhā viruddhā vā yaṃ tirodhātumakṣamāḥ /
āsvādāṅkurakando 'sau bhāvaḥ sthāyīti saṃmataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) aviruddhā viruddhā veti--sthāyibhāvasya aviruddhā viruddhā vāvyabhicāribhāvā ityarthaḥ /
tirodhātuṃ buddhyaviṣayīkarttum /
********** END OF COMMENTARY **********
yaduktam--
"straksūtravṛttyā bhāvānāmanyeṣāmanugāmakaḥ /
na tirodhīyate sthāyī tairasau puṣyate param" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) straksūtravṛttyeti /
bhāvānāṃ vyabhicāribhāvānām anugāmukaḥ sambaddhaḥ sthāyī tairbhāvairna tirodhīyate na buddhyaviṣayīkriyate ityarthaḥ /
anugāmitve dṛṣṭāntamāhastraksūtreti /
vṛttyārītyā strajimālāyāṃ yathāsūtramavaśyaṃ sambaddhaṃ bhavatītyarthaḥ /
svasambaddhaiḥ taiḥ kīdṛśaḥ kriyate ityatrāha--tairasāviti /
puṣyate āsvādāṅkurīkriyate ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, au) atheti /
sthāyībhāva uddeśakramaprāptaḥ /
aviruddheti /
viruddhairapi sthāyino 'tirodhānaṃ mahākavikāvyeṣvabhivyaraktameva /
stragiti /
stravasūtraṃ sarveṣāṃ puṣpāṇāṃ muktānāṃ vā yathā anugataṃ tiṣṭati tathetyarthaḥ /
tairbhāvaiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tadbhedānāha--
ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsā vismayaścetthamaṣṭau proktāḥ śamo 'pi ca
Locanā:
(lo, a) śāntirasasthāyibhāvasya śamasya nirākariṣyamāṇavivādasya navatve navamatayā pṛthaṅ nirdeśaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
ratirmano 'nukūler'the manasaḥ pravaṇāyitam /
vāgādivaikṛtaiścetovikāso hāsa iṣyate
iṣṭanāśādibhiścetovaiklavyaṃ śokaśabdabhāk /
pratikūleṣu taikṣṇasyāvabodhaḥ krodha iṣyate
kāryārambheṣu saṃrambhaḥ stheyānutsāha ucyate /
raudraśaktyā tu janitaṃ cittavaiklavyaṃ bhayam
doṣekṣaṇādibhirgarhā jugupsā vismayodbhavā /
vividheṣu padārtheṣu lokasīmātivartiṣu
visphāraścetaso yastu sa vismaya udāhṛtaḥ /
śamo nirīhāsthāyāṃ svātmaviśrāmajaṃ sukham
yathā mālatīmādhave ratiḥ /
laṭakamelake hāsaḥ /
rāmāyaṇo śokaḥ /
mahābhārate śamaḥ /
evamanyatrāpi /
ete hyeteṣvantarā utpadyamānaistaistaiviruddhairaviruddhaiśca bhāvairanucchinnāḥ pratyuta paripuṣṭā eva sahṛdayānubhavasiddhāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) ratirityādi /
pravaṇāyitam utkaṭa āveśaḥ /
sa cānurāge eva paryyavasyati /
vāgādītyādipadāt veśaparigrahaḥ /
cetovikāśo vilakṣaṇacittasaṃyogajanyaṃ jñānamupahāsyatājñānaparyyavasannaṃ yato mukhavikāśarūpaṃ smitaṃ jāyate /
vaiklavyaṃ duḥ khaviśeṣaḥ /
saṃrambhaḥ saharṣatvarā /
stheyān sthāyī /
taikṣṇyasya utkaṭāpacikīrṣayāvabodhaḥ /
raudro 'pakarttuṃ kṣamaḥ; tasya śaktyā sāmarthyena vaikalyaṃ bhāviduḥ khajñānapalāyanahetuḥ /
doṣekṣaṇādibhiriti--doṣaḥ vikṛtaśabdādiḥ īkṣaṇādibhirityādipadāt ghrāṇaparigrahaḥ /
gārhā nindā /
vismayodbhaveti /
kathamasya etādṛśo doṣa ityevaṃ vismayena janitā /
cetovistāro dṛṣṭahetubhyo 'saṃbhavyatvajñānena hetvanusaṃdhānam /
ātmaviśrāntirātmamātraviṣayaṃ jñānam /
eteṣviti /
eteṣu ratyādiṣu satsu ityarthaḥ /
sthāyibhāvavyabhicāribhāvādīnāṃ bhāvasaṃjñāvyutpattimāha---
Locanā:
(lo, ā) ratirityādi /
pravaṇāyitaṃ pravaṇībhāvaḥ /
iyaṃ ratirmadanāviṣṭā /
strīpuṃsāniṣṭaiva /
śṛṅgārasya sthāyī natvānyathā sthāyilakṣaṇāyegāt /
eteṣu samanantaroktagrantheṣu /
********** END OF COMMENTARY **********
kiṃ ca--
nānābhinayasaṃbandhān bhāvayanti rasān yataḥ /
tasmādbhāvā amī proktāḥ sthāyisaṃcārisāttvikāḥ
yaduktam--
"sukhaduḥkhādibhirbhāvairbhāvastadbhāvabhāvanam"
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) kiṃceti /
bhāvayanti jñāpayanti /
sukhaduḥ khādibhiriti /
sukhaduḥ khādibhāvaistadbhāvasya ratyādisattāyāḥ bhāvanam udvodhanam ato ratyādiko bhāva ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) sukheti /
bhāvairātmaniṣṭaiḥ kāvyaniṣṭairvā tasya rāmāderanukāryyasya yo bhāvaḥ svarūpaṃ tasya bhāvanaṃ śravaṇaṃ darśanaṃ vā /
********** END OF COMMENTARY **********
atha rasasya bhedānāha--
śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ /
bībhatso 'dbhuta ityaṣṭau rasāḥ śāntastathā mataḥ
Locanā:
(lo, ī) evaṃ saparikarasya rasasya svarūpamuktadiśā nirūpayitumuddiśati /
atheti /
sāttvikabahulagītavādyādipūrvakapurāṇavṛttānukārābhinayāśrayatvena maharṣiṇā kaṇṭhoktā aṣṭau /
śravye mahākāvyādau śānto 'pi navamo raso 'stīti tasya pṛthaṅ nirdeśaḥ na samyaṅ nāṭyopayogitvābhāvāt /
yadāha dhanikaḥ"puṣṭirnāṭyeṣunaitasyeti" /
evañca niratiśayasukhāsvādanalakṣaṇatvāt eka eva raso na viśeṣāḥ santi iti vādināṃ matamapyapāstam /
ata evoktam"yaktāraṇaṃ ca kāryyañca ye ca syurvyabhicāriṇaḥ /
svarūpaṃ yacca tadbhāvāt śṛṅgārādibhidāḥ smṛtāḥ /
iti"
********** END OF COMMENTARY **********
tatra śṛṅgāraḥ--
śṛṅga hi manmathodbhedastadāgamanahetukaḥ /
uttamaprakṛtiprāyo rasaḥ śṛṅgāra iṣyate
paroḍhāṃ varjayitvā tu veśyāṃ cānanurāgiṇīm /
ālambanaṃ nāyikāḥ syurdakṣiṇādyāśca nāyakāḥ
candracandananarolambarutādyuddīpanaṃ matam /
bhrūvikṣepakaṭākṣādiranubhāvaḥ prakīrtitaḥ
tyaktvaugryamaraṇālasyajuguṣsāvyabhicāriṇaḥ /
sthāyibhāvo ratiḥ śyāmavarṇo 'yaṃ viṣṇudaivataḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) tadāgamanehetuka iti /
manmathasyāgamanaṃ prāptiḥ tadeva heturyasya tādṛśaḥ, kāmina eva śṛṅgārarasodvodhāt /
veśyāṃ ceti /
veśyānūḍhā; ūḍhāyāḥ paroḍhatvena eva prāpteḥ /
evamanurāgiṇī svastrī kanyakā ca /
dakṣiṇādyā iti /
dakṣiṇadhṛṣṭānukūlaśaṭhā ityarthaḥ /
te ca svanāyakā eva paranāyakasya tu paroḍhāvat śṛṅgārabhāsālambanameva /
rolambā bhramarāḥ /
augryāṃ śasya tyāgaḥ /
sambhoga eva maraṇasya jātaprāyamātrasyaiva varṇanīyatvāt vāstavamaraṇasyaiva tyāgaḥ /
Locanā:
(lo, u) śṛṅgamiti---manmathodbhedasya śṛṅgamiti nāmantaram /
tasyāgamanaṃ ramādiṣvāvirbhāvaḥ /
āṅpūrvāt ṛgatau ityasya dhātoḥ ghañantāt āraśabdasya vyutpāditatvāt tatra manmathodbhedasya viśeṣanirddeśādubhayorapyetadrasaprakṛtibhūtayoḥ strīpuṃsayoḥ parasparaṃ prauḍhatarānurāgahetukatvamasya sūcitam /
anurāgasya ekaniṣṭatve hi rasābhāso vakṣyate /
dakṣiṇādyāścatvāraḥ /
eṣāṃ rasānāṃ varṇadaivatakathanaṃ nāṭakādiṣu vidheyāvighnahetukeṣu naṭasaṃpādyapūjādiṣu pratyūhyate /
vivṛṇoti---atra ityādi /
ihoddīpanavibhāvād ekadeśato darśitam /
vistarataḥ prathamaparicchedato boddhavyam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"śūnyaṃ vāsagṛham--" ityādi /
atroktasvarūpaḥ patiḥ, uktasvarūpā ca bālā ālambanavibhāvau /
śūnyaṃ vāsagṛhamuddīpanavibhāvaḥ /
cumbanamanubhāvaḥ /
lajjāhāsau vyabhicāriṇau /
etairabhivyaktaḥ sahṛdayaviṣayo ratibhāvaḥ śṛṅgārarasarūpatāṃ bhajate /
tadbhedāvāha-
vipralambho 'tha saṃbhoga ityeṣa dvividho mataḥ
tatra--
yatra tu ratiḥ prakṛṣṭā nābhīṣṭamupaiti vipralambho 'sā /
abhīṣṭaṃ nāyakaṃ nāyikāṃ vā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) nābhīṣṭamupaitīti---nāyakasya nāyikā /
nāyikāyāśca nāyako 'bhīṣṭaḥ /
abhīṣṭatā ca anukūlatayā /
tena māninyāmanukūlatāyāṃ prāptāyāmapi nāyakasya vipralambha eva /
Locanā:
(lo, ū) yatra tviti---ratiruktaṇṭhā prakṛṣṭā prakṛṣṭatāṃ yātiratiprakarṣasya nāyikāniṣṭatve nāyakaṃ nāyakapakṣe ca nāyikāṃ nopaiti na prāptotītyarthaḥ /
sa ca vipralambhaḥ---
********** END OF COMMENTARY **********
sa ca pūrvarāgamānapravāsakaruṇātmakaścaturdhā syāt
tatra--
śravaṇāddarśanādvāpi mithaḥ saṃrūḍharāgayoḥ /
daśāviśeṣo yo 'prāptau pūrvarāgaḥ sa ucyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) daśāviśeṣo yajjanya iti śeṣaḥ /
daśāviśeṣo virahakālīnadaśadaśāḥ /
viśeṣa ityekavacanaṃ viśeṣatvaikyamāśritya /
pūrvarāgo 'bhīṣṭaprāpteḥ pūrvaṃ rāgaḥ /
sa ca śravaṇāt darśanāt vā bhavatītyuktatvāt śravaṇadarśanayorupāyamāha---
********** END OF COMMENTARY **********
śravaṇaṃ tu bhavettatra dūtavandīsakhīmukhāt /
indrajāle ca citre ca sākṣātsvaṣne ca darśanam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) śravaṇaṃ tviti---dūtādimukhāt śravaṇam indrajālasvaprābhyāṃ cakṣuṣā vā darśanamityarthaḥ /
sākṣātpadamatra taddhetucakṣuḥ param /
********** END OF COMMENTARY **********
abhilāṣaścintāsmṛtiguṇakathanodvegasaṃpralāpāśca /
unmādo 'tha vyādhirjaḍatā mṛtiriti daśātra kāmadaśāḥ
abhilāṣaḥ spṛhā cintā prāptyupāyādicintanam /
unmādaścāparicchedaścetanācetaneṣvapi
alakṣyavākpralāpaḥ syāccetaso bhramaṇādbhṛśam /
vyādhistu dīrghaniḥ śvāsapāṇḍutākṛśatādayaḥ
jaḍatā hīnaceṣṭatvamaṅgānāṃ manasastathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) aparicchedaḥ cetanācetaneṣvapīti---cetanatvādyapariccheda ityarthaḥ /
tena vṛkṣādāvacetanatvāpratisandhānt kātaroktiḥ /
saṃlāpasya pralāpaparyyāyatvāt pralāpalakṣaṇamāha---alakṣyeti /
alakṣye 'nāśraye ākāśādau vāk /
idamupalakṣaṇamanarthakavācāpi /
dīrghaniśvāseti /
tathā ca vyādhijvarāditi yaduktaṃ prāk tadīyādipadagrāhyamidaṃ muktamiti bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
śeṣaṃ spaṣṭam /
krameṇodāharaṇāni--
"premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudrāḍharāgodayā- stāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśceṣṭā bhaveyurmayi /
yāsvantaḥ karaṇasya bāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇā- dāśaṃsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro layaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) premārdrā iti---mādhavasya vacanamidam /
mukhadṛśo mālatyāstāstāḥ anyādṛśaḥ ceṣṭā mayi bhaveyuḥ /
ceṣṭaviśeṣaṇāni---premārdrā ityādīni /
ārdratvaṃ nispandatvena sajalatvam /
praṇayo vātsalyam /
tatsūcikā ityarthaḥ /
paricayo vāraṃ vāraṃ darśanam /
yāsu ceṣṭāsu āśaṃsāyāmicchāyāṃ parikalpitāsvapi antaḥ karaṇasya ānandena sāndro vyāpto layaḥ līnatā kṣaṇādbhavati /
antaḥ karaṇamānandavyāptaṃ bhavatītyarthaḥ /
layaḥ kīdṛśaḥ---bāhyakaraṇasya vyāpārasya rodhī pratibandhakaḥ /
atra dṛkceṣṭā'śaṃsādvārā mālatyāmevābhilāṣaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) premārdrā iti---darśanādigato bhāvavyañjakaḥ kaścana cittavṛttiviśeṣaḥ prema tatpūrvako vaśīkāraḥ praṇayaḥ /
rahasyasamvedanam paricayaḥ /
layaḥ tanmayatvameva /
********** END OF COMMENTARY **********
atra mālatīsākṣāddarśanaprarūḍharāgasya mādhavasyābhilāṣaḥ /
"kathamīkṣe kuraṅgākṣīṃ sākṣāllakṣmīṃ manobhuvaḥ /
iti cintākulaḥ kānto nidrāṃ naiti niśīthinīm" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) kathamīkṣe ityādikaṃ spaṣṭam /
niśīthinīṃ vyāpya naiti prāpnoti /
********** END OF COMMENTARY **********
atra kasyāścinnāyikāyā indrajāladarśanaprarūḍharāgasya nāyakasya cintā /
idaṃ mama /
"mayi sakapaṭam'--ityādau nāyakasya smṛtiḥ /
netre khañjanagañjane'--ityādau guṇakathanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) netre ityādau saundaryameva guṇaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"śvāsānmuñcati'--ityādau udvegaḥ /
"tribhāgaśeṣāsu niśāsu ca kṣamaṃ nimīlya netre sahasā vyabudhyana /
kvaḥ nīlakaṇṭha ! vrajasītyalakṣyavāgasatyakaṇṭhārpitabāhubandhanā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) tribhāgaśeṣāsu iti /
pārvatīsakhyā vijayāyā jaṭilaveśapracchannaṃ maheśa prati uktiriyam /
bhāgatraye jāgaritatvāt śeṣāvaśiṣṭāsu niśāsu netre nimīlya mīlayitvā iyaṃ sahasā vyabudhyata /
kīdṛśī asatye harasya kaṇṭhe 'rpitabāhubandhanā satī he nīlakaṇṭha ! kva vrajasi ityevam alakṣyavāk anāśrayavāk /
********** END OF COMMENTARY **********
atra pralāpaḥ /
"bhrātardvirepha'--ityādau unmādaḥ /
"pāṇḍu kṣāmaṃ vadanaṃ hṛdayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ /
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi ! hṛdantaḥ" //
Locanā:
(lo, ṝ) pāṇiḍvati---parakṣetre na chedanīyo rogaḥ kṣetriyarogaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra vyādhiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) pāṇḍukṣāmāmiti---mālatyāṃ tadvirahāvasthāṃ pṛcchantyā lavaṅgikāyā uktiriyam /
he sakhi ! tava hṛdantaḥ kṣetriyarogam asmin kṣetre śarīre acikitsyaṃ rogaṃ pāṇḍukṣāmavadanādikaṃ karttṛ āvedayatītyanvayaḥ /
kṣāmaṃ kṣīṇam /
sarasaṃ strahārdram /
********** END OF COMMENTARY **********
"bhisaṇīalasaaṇīe nihiaṃ savvaṃ suṇiccalaṃ aṅgaṃ /
dīho ṇīsāsaharo eso sāhei jīaitti paraṃ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) bhisiṇīti---"bisinīdalaśayanīye nihitaṃ sarvamapi niścalamaṅgam /
dīrgho niḥ śvāsabhara eṣa sādhayati jīvatīti param /
'; iti saṃskṛtam /
sarvamapyaṅgaṃ niścalam /
ato dīrghaniśvāsa eva iyaṃ jīvati sādhayati ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra jaḍatā /
idaṃ mama /
rasavicchedahetutvānmaraṇaṃ naiva varṇyate
jātaprāyaṃ tu tadvācyaṃ cetasākāṅkṣitaṃ tathā /
varṇyate 'pi yadi pratyuñjīvanaṃ syādaḍhūrataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) cetasākāṅkṣitamiti---maraṇākāṅkṣā eva varṇanīyā na maraṇamityarthaḥ /
varṇyate 'pīti /
punaravyavahite jīvane sati maraṇamapi varṇanīyamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatrādyaṃ yathā--
"śephālikāṃ vidalitāmavalokya tanvī prāṇān kathaṃcidapi dhārayituṃ prabhūtā /
ākarṇya saṃprati rutaṃ caraṇāyudhānāṃ kiṃ vā bhaviṣyati na vedmi tapasvinī sā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) śephālikāmiti---vidalitāṃ patitakusumāṃ kiñcidavaśiṣṭāyāṃ rātrau tadvidalanāt, kadācittadānīmapi nāyakāgamanasaṃbhāvanayā prāṇadhāraṇam /
cāraṇāyudhānāṃ kukkuṭānāṃ rutam /
prātaḥ kāla eveti tatra maraṇasaṃbhāvanayā sakhyā viṣādoktiriyam /
tapasvinī duḥ khitā /
Locanā:
(lo, ḷ) śephālikāmiti---śephālikāvidalanena niśīthakālaḥ sūcitaḥ tapasvinī śocyā /
********** END OF COMMENTARY **********
dvitīyaṃ yathā--
"rolambāḥ paripūrayantu harito jhaṃkārakolāhalair mandaṃ mandamupaitu candanavanījāto nabhasvānapi /
mādyantaḥ kalayantu cūtaśikhare kelīpikāḥ pañcamaṃ prāṇāḥ satvaramaśmasārakaṭhinā gacchantu gacchantvamī" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) rolambā iti /
aprāptanāyakadarśanāyā nāyikāyā uktiriyam /
paripūrayantu ityasya haritaḥ iti karmma /
harito diśaḥ /
nabhasvān pavanaḥ /
kelīpikāḥ /
pālitakokilāḥ /
bhramarajhaṅkārādayaḥ tāvaduddīpakāḥ santu /
kaṭhināḥ prāṇā api yāntu ityarthaḥ /
kalayantu gāyantu /
Locanā:
(lo, e) rolambāḥ bhramarāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
mamaitau /
tṛtīyaṃ yathā--
kādambaryāṃ mahaśvetāpuṇḍarīkavṛttānte /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) tṛtīyamiti---tṛtīyaṃ maraṇottaraṃ jīvanam /
********** END OF COMMENTARY **********
eṣa ca prakāraḥ karuṇaḥ vipralambhaviṣaya iti vakṣyāmaḥ /
Locanā:
(lo, ai) mahāśvetāpuṇḍarīkavṛttānte puṇḍarīkastyaktaprāṇaḥ punarjovanamala bhata /
karuṇavipralambhasya viṣayaḥ, natu pūrvarāgapravāsayoḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kecittu--
"nayanaprītiḥ prathamaṃ cittāsaṅgastato 'tha saṃkalpaḥ /
nidrācchedastanutā viṣayanivṛttistrapānāśaḥ //
unmādo mūrcchā mṛtirityetāḥ smaradaśā daśaiva syu" /
ityāhuḥ /
tatra ca--
ādau vācyaḥ striyā rāgaḥ puṃsaḥ paścāttadiṅgitaiḥ /
Locanā:
(lo, o) ādāviti---tadiṅgitaiḥ tadiṅgitāni dṛṣṭvā ityarthaḥ /
iṅgitāni anurāgaceṣṭitāni /
aktānyatraiva"dṛṣṭā darśayati vrīḍām"ityādinā /
********** END OF COMMENTARY **********
iṅgitānyuktani /
yathā ratnāvavalyāṃ sāgarikāvatsarājayoḥ /
ādau puruṣānuroge saṃbhavatyapyevamadhikaṃ hṛdayaṅgamaṃ bhavati /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) iṅgitānyuktānīti--anurāgakathanameva taduktiḥ /
ādau stryanurāgaṃ darśayati---ratnāvalyāmiti--atra sāgarikāyāḥ praganurāgaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nīlī kusumbhaṃ mañjiṣṭhā pūrvarāgo 'pi ca tridhā
Locanā:
(lo, au) nīlī nīlirāgaḥ "kusumbharāgaḥ'; mañjiṣṭārāgaścetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
na cātiśobhate yannāpaiti prema manogatam /
tannīlīrāgamākhyātaṃ yathā śrīrāmasītayoḥ
kusumbharāgaṃ tatprāhuryadapaiti ca śobhate /
mañjiṣṭhārāgamāhustad yannāpaityatiśobhate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) na cātiśobhate iti---avispaṣṭatvāt na cātiśobhate ityarthaḥ /
śrīrāmasītayoriti---śrīrāmasya dhīrodāttatvāt purūvasa ivātyantapralāpābhāvena nātiśobhate ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha mānaḥ--
mānaḥ kopaḥ sa tu dvedhā praṇayerṣyāsamudbhavaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) pūrvarāgānantaraṃ mānamāha--atheti---praṇayerṣyeti /
praṇayena īrṣyayā vā samudbhavo yasya tādṛśa ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dvayoḥ praṇayamānaḥ syāt pramode sumahatyapi
premṇaḥ kuṭilagāmitvāt kopo yaḥ kāraṇaṃ vinā /
dvayoriti nāyakasya nāyikāyāśca ubhayośca praṇayamāno varṇanīyaḥ /
udāharaṇam /
tatra nāyakasya yathā--
"aliapasuttaa ṇimiliaccha desu suhaa majjha oāsaṃ /
gaṇḍapariumbaṇāpulaiaṅga ! ṇa puṇo cirāissaṃ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) alīapasuttaa iti /
alīkaprasupta vinimīlatākṣa te subhaga mamāvakāśaḥ /
gaṇḍaparicumbanāt pulakitamaṅgaṃ na punaścirayiṣyāmi //
iti saṃskṛtam /
praṇayamānena alīkaprasuptaṃ nāyakaṃ cumbitvā tenāślādhitāyā nāyikāyāstaṃ pratyuktiriyam /
he alīkaprasupta ! he vinimīlitākṣa ! he subhaga ! mayā te tava gaṇḍaparicumbanayā pulakitamarthāt tavāṅgameva mamāvakāśo mama sthityavakāśaḥ /
idānīmapi unmīlanābhāvena tadabhāvaniścayāt /
ato na cirayiṣyāmītyarthaḥ /
atra ca"prāgāmantritamasakṛdi"ti sūtreṇa te ityasya asambhavo nāśaṅkanīyaḥ /
avyavahitapūrvasya āmantraṇapadasyaivāsattāyāstadarthatvāt /
upapūrvāmantraṇapadottaraṃ tu bhavatyeva te ityādeśaḥ /
Locanā:
(lo, a) mānaḥ uddeśakamaprāpta ityarthaḥ /
praṇayaḥ prema /
alia iti /
alīkaprasuta ! nimīlatākṣa ! dehi subhaga ! mahyavakāśam /
gaṇḍapiracumbanātpulakitāṅga ! na punāścirāyiṣye //
etaccirāyitāyāṃ nāyikāyāṃ sakalāmapi śayyāmāvṛtya mithyāprasuptasya nāyakasya gaṇḍaṃ paricumbya tasyā vacanam /
********** END OF COMMENTARY **********
nāyikāyā yathā kumārasaṃbhave saṃdhyāvarṇanāvasare /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) kumārasaṃbhava iti /
atra pārvatīṃ tyaktvā sandhyāvandanāya gate maheśe pārvatyā māne tasya tadbhaṅgapravṛttau tatra hi "sandhyayā kamalayonikanyayā yā tanuḥ sutanu ! pūrvamujjhitā /
seyamastamudayañca sevate tena mānini ! mamātra gauravam //
'; ityādi maheśoktau /
********** END OF COMMENTARY **********
ubhayoryathā--
"paṇaakuviāṇaṃ deṇha viṃ aliasuttāṇāṃ māṇaillāṇaṃ /
ṇiccalaṇiruddhaṇīsāsadiṇṇaaṇṇāṇaṃ ko mallo" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) paṇaakuvideti---"praṇayakupitayordvayorapyalīkaprasuptayormānavijñayoḥ /
niścalaniruddhaniḥ śvāsadattakarṇayoḥ ko mallaḥ //
"iti saṃskṛtam ko mallaḥ ko mānarakṣaṇasamarthaḥ /
Locanā:
(lo, ā) paṇatra iti---
"praṇayakupitayordvayorapyalīkaprasuptayormānavatoḥ /
niścalaniruddhaniḥ śvāsadattakarṇayoḥ ko mallaḥ" //
atra ko mallaḥ kaściraṃ soḍhuṃ samarthaḥ na jñāyate iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anunayaparyantāsahatve tvasya na vipralambhabhedatā, kintu saṃbhogasañcāryākhyabhāvatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) na vipralambhabhedatā na vipralambhaprabhedatā /
bhrūbhaṅge iti mānarakṣaṇāsamarthāyā nāyikāyāḥ sakhyāmuktiriyam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"bhrūbhaṅge racite 'pi dṛṣṭiradhikaṃ sotkaṇṭhamudvīkṣate ruddhāyāmapi vāci sammitamidaṃ dagdhānanaṃ jāyate /
kārkaśyaṃ gamite 'pi cetasi tanū romāñcamālambate dṛṣṭe nirvahaṇaṃ bhaviṣyati kathaṃ mānasya tasmiñjane" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) mayā bhrūbhaṅge racite 'pi mama dṛṣṭistaṃ priyaṃ sotkaṇṭhamudvīkṣate /
ityādirītyā tasmin jane priyatame dṛṣṭe sati kathaṃ mānasya nirvahaṇaṃ nirvāho bhaviṣyatītyanvayaḥ /
dagdhānanaṃ garhitaṃ mamānanam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā--
"ekasmiñśayane parāṅmukhatayā vītottaraṃ tāmyator anyonyasya hṛdi sthite 'pyanunaye saṃrakṣatorgauravam /
daṃpatyoḥ śanakairapāṅgabalanānmiśrībhavaccakṣuṣor bhagno mānakaliḥ sahāsarabhasavyāsaktakaṇṭhagrahaḥ" //
pratyuranyapriyāsaṅge dṛṣṭe 'thānumite śrute
īrṣyā māno bhavetstrīṇāṃ tatra tvanumitistridhā /
utsvaṣnāyitabhogāṅkagotraskhalanasaṃmbhavā
Locanā:
(lo, i) īrṣyeti---īrṣyākhyabhāvatvaṃ saṃcārilakṣaṇayogāt /
utsvanpāyitamiti---utsvaprāyitaṃ svapre ceṣṭā /
svaprasyodramanakāla eva tatkathanāya utthānam /
gotraskhalanaṃ saṃbodhane tannāmagrahaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra dṛṣṭe yathā--
"vinayati sudṛśo dṛśoḥ parāgaṃ praṇayini kausumamānanānilena /
tadahitayuvaterabhīkṣṇamakṣṇordvayamapi roṣarajobhirāpurūre" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) utsvaprāyitaṃ patyuranyanāyikāsaṅgasya svapne darśanam /
yathā mama---"sakhi ! tvaṃ kiṃ brūṣe na bhavati madanyatra nirataḥ patirme dhūrtto 'sāvṛjurasi na jānāsi tamimam /
samudratyāgārādaparayuvatīsaṅganirato mayā dṛṣṭaḥ svapne tadalamiha saṃprītikathayā //
"patyuranyapriyāsaṅge dṛṣṭe udāharati---vinayatīti /
sapatnīrūpāyāḥ sudṛśo dṛśaḥ /
īrṣyāmānaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃbhogacihnenānumite yathā--
"navanakhapadamaṅgaṃ gopayasyaṃśukena sthagayasi punaroṣṭhaṃ pāṇinā dantadaṣṭam /
pratidiśamaparastrīsaṅgaśaṃsī visarpannapavarimalagandhaḥ kena śakyo varītum" //
evamanyadapi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) navanakheti---anyanāyikāsaṅgacihnakhapadādimaṃśukādinā yadyapi gopāyituṃ śaknoṣi tathāpi vimardetthāṅgarāgagandhaḥ kena prakāreṇa vārayituṃ śakya iti vākyārthaḥ /
evamanyatreti /
utsvapnāyite udāhṛtameva /
gotraskhalite yathā---"ekasmin śayane vipakṣaramaṇīnāmagrahe mugdhayā sadyaḥ kopaparāṅmukhaṃ śayitayā cāṭūni kurvannapi /
āvegādavadhīritaḥ priyatamaḥ tūṣṇīṃ sthitaḥ tat kṣaṇād mābhūt supta ivetyamandavalitagrīvaṃ punarvokṣitaḥ //
"yathā vā mama /
"parasaktāsaktaḥ sakhi ! mama sa yat cāṭu kurute samasto 'sau vyājapraṇaya iti jānīhi niyatam /
tadā tāṃ tu dhyāyan sa khalu kitavaḥ kelisamaye muhustasya nāmnā nanu rahasi sambodhayati mām //
"iti /
********** END OF COMMENTARY **********
sāma bhedo 'tha dānaṃ ca natyupekṣe rasāntaram /
tadbhaṅgāya patiḥ kuryāt ṣaḍupāyāniti kramāt
tatra priyavacaḥ sāma bhedastatsakhyupārjanam /
dānaṃ vyājena bhūṣādeḥ pādayoḥ patanaṃ natiḥ
sāmādau tu parikṣīṇo syādupekṣāvadhīraṇam /
rabhasatrāsaharṣādeḥ kopabhraṃśo rasāntaram
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kṣa) natyupekṣe /
natiśca upekṣā ca iti /
tat sakyupārjanamiti /
tasyāḥ māninyāḥ sakhyā upārjanamāptīkaraṇamityarthaḥ /
vyājena bhūṣāderdānaṃ dānamityarthaḥ /
ekamevātra dānapadamuddiśya vidheyobhayātmakam /
rabhasatrās ākasmikatrāsaḥ harṣāderityādipadāt utkaṭakāryayatipātaparigrahaḥ /
Locanā:
(lo, ī) prasaṅgāt mānabhaṅgopāyānāha /
sāmeti /
pravāsa udveśakamaprāpta /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
"no cāṭuśravaṇaṃ kṛtam'--ityādi (129 pṛdṛ) /
atra sāmādayaḥ pañca sūcitāḥ /
rasāntaramūhyam //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) no cāṭviti /
kalahāntaritodāharaṇam /
atra nocāṭvityatra sāma /
naca dṛśetyatra dānam /
nijasakhīvāca ityatra bhedaḥ sakhīnāmāptikaraṇarūpaḥ /
āptibhāvādeva kāntasya prayahetuvākyakathanāt /
pādānta ityatra natiḥ /
gacchannityatra upekṣā etāḥ pañca sūcitā ityarthaḥ /
ebhirupāyairasya mānabhaṅgābhāve 'pi na tadupāyahīniḥ tasyāmajātodvegarūpasahakāriviraheṇa phalānutpādanāt /
paścāttu tatprāptyāṃ bhagna eva mānaḥ /
rasāntarantūhyamiti--harṣād yathā---"cirapravāsāt suhṛdi prayāte yastatra harṣo mithunasya jātaḥ /
tanmānimīmānavighātahetuḥ sa eva yātaḥ caṭulāvimānī //
"atra tanmāninī tanmithunīyamāninī /
atra harṣa eva vyabhicāribhāvo rasāntaram /
bhayād yathā---"pravṛtte mānabhaṅgāya patyau nāga upāgataḥ /
taṃ dṛṣṭvā sahasā kaṇṭhe patiṃ jagrāha māninī //
"iti /
atra bhayānako rasāntaram /
********** END OF COMMENTARY **********
atha pravāsaḥ--
pravāso bhinnadeśitvaṃ kāryācchāpācca saṃbhramāt /
tatrāṅgacelamālinyamekaveṇīdharaṃ śiraḥ
niḥ śvāsocchvāsaruditabhūmipātādi jāyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) vipralambhasya pūrvarāgamānapravāsakaruṇarūpacāturvidhyasya uktatvāt pūrvarāgaṃ mānñca samāpya pravāsamāha---atha pravāsa iti /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñca--
aṅgeṣvasauṣṭhavaṃ tāpaḥ pāṇḍutā kṛśatāruciḥ
adhṛtiḥ syādanālambastamanayonmādamūrcchanāḥ /
mṛtiśceti kramājjñeyā daśa smaradaśā iha
asauṣṭhavaṃ malāpattistāpastu virahajvaraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) aṅgāsauṣṭhavāderlakṣaṇamāha---asauṣṭhavamanāyattiriti /
anāyattirasvādhīnatā /
********** END OF COMMENTARY **********
arucirvastuvairāgyaṃ sarvatrārāgitādhṛtiḥ
anālambanatā cāpi śūnyatā manasaḥ smṛtā /
tanmayaṃ tatprakāśo hi bāhyābhyantaratastathā /
śeṣaṃ spaṣṭam /
ekadeśato yathā mama tātapādānām --
"cintābhiḥ stimitaṃ manaḥ, karatale līnā kapolasthalī, pratyūṣakṣaṇadeśapāṇḍu vadanaṃ śvāsaikakhinno 'dharaḥ /
ambhaḥ śīkarapadminīkisalayairnāpaiti tāpaḥ śamaṃ, ko 'syāḥ prārthitadurlabho 'sti sahate dīnāṃ daśāmīdṛśīm" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) cintābhiḥ stimitamiti /
patyau pravāsasthe karatale gaṇḍaṃ kṛtvā cintayantīṃ prati kasyaciduktiriyam /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāvī bhavanbhūta iti tridhā syāttatra kāryajaḥ
kāryasya buddhipūrvakatvāttraividhyam /
tatra bhāvī yathā mama--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) pravāsasya kāryyāt śāpāt ityādi traividhyasyoktatvāt kāryyajameva trividhamāha--bhāvīti /
kāryyānurodhena pravāsastrividha ityarthaḥ /
tasya buddhīti /
buddhiḥ kāryyajñānam /
********** END OF COMMENTARY **********
"yāmaḥ sundari, yāhi pāntha, dayite śokaṃ vṛthā mā kṛthāḥ, śokaste gamane kuto mama tato vāṣpaṃ kathaṃ muñcasi /
śīghraṃ na vrajasīti māṃ gamayituṃ kasmādiyaṃ te tvarā, bhūyānasya saha tvayā jigamiṣorjovasya me saṃbhramaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) yāmaḥ sundarīti /
dvayoruktipratyuktī ime /
tatra sundarītyantaṃ patyuḥ /
yāhi pāntheti priyāyāḥ /
mā kṛthā ityantaṃ patyuḥ /
śoka ityādikaṃ mametyantaṃ priyāyāḥ /
tata ityādi muñcasītyantaṃ patyuḥ /
śīghraṃ na vrajasītyantaṃ priyāyāḥ /
tvaretyantaṃ patyuḥ /
bhūyānityādi priyāyāḥ /
tvayā saha jigamiṣoḥ asya me jīvasya bhūyān saṃbhramastvaretyarthaḥ /
Locanā:
(lo, u) yāma iti /
tava gamane mama kutaḥ śokaḥ jīvanābhāvāditi bhāvaḥ /
śīghranaṃ na vrajasīti /
tvāmagre paśyantyā mama tavāgamanasyapyaśaṅkā /
tayā dhārayantyā nāsya mocanamityāśayaḥ /
mayi kṛtakapremakavastaba na khalu kadācid gamanam /
tataśca durāśayāndolitatvena prāṇānāmākulībhāvo 'yamasahanīya iti /
tatrāvaśyaṃbhāvini
gamane hasasotpanne eṣāmapi niryāṇa ākulībhāvo nivarttatāmiti /
********** END OF COMMENTARY **********
bhavan yathā--
"prasthānaṃ vabayaiḥ kṛtaṃ, priyasakhairastraijastraṃ gataṃ, dhṛtyā na kṣaṇamāsitaṃ, vyavasitaṃ cittena gantuṃ puraḥ /
yātuṃ niścitacetasi priyatame sarve samaṃ prasthitā gantavye sati jīvita ! priyasuhṛtsārthaḥ kimu tyajyate" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) prasthānaṃ valayaiḥ kṛtamiti /
svajīvitaṃ sambodhya priyāyā uktiriyam /
he jīvita ! priyatame yātuṃ niścitacetasi sati tavāpi gantavye gatatve sati valayādipriyasuhṛtsārthaḥ /
kimu tyajyate tenaiva saha gamyatāmityarthaḥ /
valayādayaḥ sarve 'pi samaṃ prasthitāścalitāḥ /
teṣāṃ prasthānamāha---prasthānamiti /
prasthānaṃ yātrā bahudinavyāpakatadvārttayā kārśyena valayabhraṃśaḥ gataṃ calitam /
atra pṛthak priyasuhṛttvopādānam atyantapriyatvapratipādanāya /
tacca maraṇahetuśokādiduḥ khe 'pyaśrupātena tadduḥ khasya kiñcidupaśamāt /
jīvanarakṣā bhavatyataḥ svarakṣākaritvenātyantaṃ priyatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
bhūto yathā--
"cintābhiḥ stimitam-'ityādi (200 pṛdṛ) śāpadyathā--
"tāṃ jānīyāḥ--'ityādi (130 pṛdṛ) saṃbhramo divyamānuṣanirghātotpātādijaḥ /
yathā--vikramorvaśyāmurvaśīpurūravasoḥ /
atra pūrvarāgoktānāmabhilāṣādīnāmatroktānāṃ cāṅgāsauṣṭhavādīnāmapi daśānānubhayeṣāmapyubhayatra sambhave 'pi cirantanaprasiddhyā vivicya pratipādanam /
atha karuṇavipralambhaḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) urvaśīpurūravasoriti /
tayorvṛttānte ityarthaḥ /
purūravasa eva vipralambhāt /
tatra ca devena urvaśyā haraṇameva daiva utpātaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yūnorekatarasmingatavati lokāntaraṃ punārlabhye /
vimanāyate yadaikastadā bhavet karuṇavipralambhākhyaḥ
yathā--kādambaryāṃ tuṇḍarīkamahāśvetāvṛttānte /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) puṇḍarīketi /
tatra mahāśvetāyā maraṇe ākāśasarasvatyāḥ punarlabhyatvamuktam /
tathā ca tatra vipralambha eva ityuktvā prathamaṃ karuṇaḥ paścāttu vipralambha ityabhiyuktānāṃ mataṃ darśayitumāha--kiñceti /
maraṇaviśeṣasambhavāditi /
yathā pūrvarāgamānapravāsarūpā viśeṣāstathā maraṇasyāpi viśeṣasya sambhavādetadbhedena pravāsabhinnamapītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ū) karuṇavipralambhākhyaḥ karuṇākhyo vipralambhaḥ /
kādambaryāṃ puṇḍarīke mṛte mahāśvetāyā vilāpaḥ /
etadgranthakṛtaḥ kuvalayāśvacarite ca yuvatermadālasāyastathābhāve kuvalayāśvasya śarīrāntareṇa labhye ajendumatīvṛttāntavat /
ākāśasarasvatībhāṣāntare tvayāsau punarlabhye iti /
********** END OF COMMENTARY **********
punaralabhye śarīrāntareṇa bālabhye tu karuṇākhya eva rasaḥ /
kiñcātrākāśasārasvatībhāṣānantarameva śṛṅgāraḥ, sagamapratyāśāyā raterudbhavāt /
prathamaṃ tu karuṇa eva, ityabhiyuktā manyante /
yaccātra "saṅgamapratyāśānantaramapi bhavato vipralambhaśṛṅgārasya pravāsākhyo bheda eva" iti kecidāhuḥ, tadanye "maraṇarūpaviśeṣasaṃbhavāttadbhinnameva" iti manyante /
Locanā:
(lo, ṛ) yaccātretyādi /
ayamāśayaḥ---yathā bhavadbhirekadeśasthayorviyogo virahākhyaḥ videśasthayoḥ pravāsākhya iti īṣadbhinnadharmayoge 'pi bhedaḥ svīkṛtaḥ /
asmābhistasminneva śarīre viyogaḥ--pravāsākhyaḥ, śarīrāntare tu karuṇa iti bahutarabhinnayoge iti kā kṣatiḥ /
yattu kaiścid abhilāṣapravāserṣyāvirahaśāpahetukatvena pañcadhā vipralambhaityuktam tatra saṅgamaprāgabhāvarūpo 'bhilāṣaḥ pūrvarāga eva /
ekadeśasthayorapi gurvādivaśād saṅgamoparodhasvarūpaḥ virahaśca; yadi kanyāviṣayastadā pūrvarāga eva /
yadā tu paroḍhāviṣayaḥ tadā rasābhāvasattvāt na śṛṅgararasabhedaḥ, yadi tūpabhuktanāyikāviṣayastadāsa prāvāsākhyabhedāntaḥ pātaḥ /
evameva ca śāpato 'pyantarāye svadeśasthayorapi pravāsākhyabhedamevācakhyate /
atra eva maharṣiṇā pravāsadaśadaśālakṣaṇe"pūrvānubhava jā jñeyā daśa smaradaśā iha"iti pūrvānubhavatvamuktam /
pūrvānubhāvaḥ pūrvopabhogānubhavaḥ /
evaṃ ca pūrvarāgo 'nupabhukta iti viṣayaḥ /
tathā ca ekadeśasthayorbhinnadeśasthayorvā pūrvarāgapravāsau bhavataḥ /
yattu pravāsalakṣaṇe bhinnadeśatvamuktaṃ tadvyavahitatvamātraviṣayam /
yadi caikadeśasthayorna pravāsastat kathaya kiyati yojane kiyati vā kośe 'sau maharṣibhirnirūpitaḥ /
kathaṃ vā dūradeśasthayornaladamayantyoḥ pradyumnaprabhāvatyorhaṃsamukhā guṇaśravaṇānantaraṃ purvaṃrāgastayā cakavākayostṛṇamātravyavadhāne 'pi śāpravāsā khyaśṛṅgārābhāsa iti sarvaṃ sustham /
********** END OF COMMENTARY **********
atha saṃbhogaḥ--
darśanasparśanādīni niṣevete vilāsinau /
yatrānuraktāvanyonyaṃ saṃbhogo 'yamudāhṛtaḥ
Locanā:
(lo, ṝ) saṃbhoga iti---saṃbhogaḥ sambhogākhyo bhedaḥ /
vilāsī cāvālāsinī ca vilāsinau /
********** END OF COMMENTARY **********
ādiśabdādanyonyādharapānacumbanādayaḥ /
yathā--
"śūnyaṃ vāsagṛham--" (22 pṛdṛ) ityādau /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) darśanasparśanādīnīti---anyo 'nyamityasyāyamarthaḥ /
kadācit ekaikena kadācittūbhayena nāpi darśanādikaṃ kriyata ityarthaḥ /
tena ekaikasya darśanādau api sambhogo boddhyaḥ /
"śūnyaṃ vāsagṛha'; mityādau ubhayoreva /
"yāntyā muhurvalitakandharamānanaṃ tadāvṛttavṛntaśatapatranibhaṃ vahantyā /
digdho 'mṛtena ca viṣeṇa ca pakṣmalākṣyā gāḍhaṃ nikhāta iva me hṛdaye kaṭākṣaḥ //
"ityatra gajopari sthitāyā mālatyā darśanam /
mādhavasya tu vipralambha eva /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃkhyātumaśakyatayā cumbanaparirambhaṇādivahubhedāt /
ayameka eva dhīraiḥ kathitaḥ saṃbhogaśṛṅgāraḥ
tatra syādṛtuṣaṭkaṃ candrādityau tathodayāstamayaḥ /
jalakelivanavihāraprabhātamadhupānayāminīprabhṛtiḥ
anulepanabhūṣādyā vācyaṃ śuci medhyamanyacca /
tathā ca bharataḥ--
"yatkiñcilloke śuci medhyamujjvalaṃ darśanīyaṃ vā tatsarvaṃ śṛṅgāreṇopamīyate (upayujyate ca)" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) vācyaṃ śucimedhyamiti---śuci śuddhaṃ vastrādi, medhyaṃ pavitram anyad vā yat taduddīpanavibhāvarūpatayā vācyamityarthaḥ /
śṛṅgāreṇopamīyate iti /
śṛṅgāreṇa hetunā upamīyate taduddīpanatayā upamīyate upasthāpyate ityarthaḥ /
varṇyate iti yāvat /
yujyate iti śrṛṅgāre tadupayogāt /
Locanā:
(lo, ḷ) saṃkhyātumiti---parirambhaṇādityādiśabdāt vibhāvānubhāvavaicitryam /
tatra syādityanantaraṃ yathāsaṃbhavaṃ vibhāvādirūpeṇeti boddhavyam /
yat kiñcit darśanīyaṃ śayyāgṛhādi /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñca--
kathitaścaturvidho 'sāvānantaryāttu pūrvarāgādeḥ
yaduktam--
"na binā vipralambhena saṃbhogaḥ puṣṭimaśnute /
kaṣāyite hi vastrādau bhūyān rāgo vivardhate" //
iti /
tatra pūrvarāgānantaraṃ saṃbhogo yathā kumārasambhave pārvatīparameśvarayoḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) sambhogaśṛṅgārasya evavidhatvamuktvā pūrvarāgādyānantaryeṇa tasya cāturvidhyaṃ vaktumāha--kiñceti /
kaṣāyite prathamaṃ kiñcidraktīkṛte /
pārvatīparameśvarayoriti---atrāpi tayorvṛttānte ityarthaḥ /
pūrvarāgasaṃbhogo madanadāhānantaraṃ vivāhe sati pārvatīparameśvarayoḥ /
evaṃ mālatīmādhavayorapi bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
pravāsānantaraṃ sambhogo yathā mama tātapādānām--
"kṣemaṃ te nanu pakṣmalākṣi !- kisaaṃ khemaṃ mahaṅgaṃ diḍhaṃ, etādṛkkṛśatā kutaḥ tuha puṇo puṭṭhaṃ sarīraṃ jado /
kenāhaṃ pṛthulaḥ praye !- paṇaiṇīdehassa sammelaṇāt, tvattaḥ subhru ! na kapi me, jai idaṃ khemaṃ kudo pucchasi" //
Locanā:
(lo, e) kisaamiti---kṛśakaṃ kṣemaṃ mamāṅgaṃ dṛḍham /
tuheti--tava punaḥ puṣṭaṃ śarīraṃ yataḥ /
paṇaiṇīti---praṇayinīdahasya saṃbhiśraṇāt /
jai iti--- yadi idaṃ kṣemaṃ kutaḥ pṛcchasi /
ayamarthaḥ---yadāhameva praṇayinī kimiti māṃ parihṛtya dūraṃ gato 'si yaddhetukastavāyaṃ praśraḥ /
sambhogaḥ saṃyuktanāyakaviṣayaḥ /
saṃyogaviyogau ca parasparāyattatārūpau tena dūtipraṣaṇādeḥ saṃbhogaviṣayatvam /
īrṣyāmānādeśca vipralambhaviṣayatvamaviruddham /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyatrāpyūhyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) kṣemaṃ te nanu ityādi---ime dampatyoruktipratyuktī /
tatra pravāsādagatasya patyuḥ saṃskṛtoktiḥ; tat patnyāḥ prākṛtoktiḥ /
prathamasaṃskṛtena pṛcchā nāyakasya; prākṛtenottaraṃ priyāyāḥ /
evamuttarottaram /
kīdṛśam kṣemaṃ mamāṅgaṃ dṛḍhamityarthaḥ /
puṭṭhamiti---tava punaḥ śarīraṃ puṣṭaṃ yata ityarthaḥ /
paṇaiṇīti---praṇayinyā mama dehasya saṃbhiśraṇāt saṃkocāt kṛśīkaraṇādityarthaḥ /
etāvat kālaṃ tava vaideśyāt, niścitena tavānurāgeṇa yato 'haṃ kṛśā; ato māṃ kṛśāṃ kṛtvā manmāsena tava śarīraṃ puṣṭamityarthaḥ /
tvatta iti /
he subhru ! tvattaḥ kāpi na me kāpi puṣṭiḥ ityarthaḥ /
jai idamiti yadīdaṃ tadā kṣemaṃ kutaḥ pṛcchasi /
svānurāgaviṣayasyaiva kṣemapṛcchā /
matkārśye 'pi tava paṣṭyā ca mayi tavānurāgābhāvenaiva puṣṭiḥ /
anurāgasattve tu madvirahāt kārśyaṃ syāditi bhāvaḥ /
evamanyatreti---karuṇavipralambhānantaraṃ sambhoga ityarthaḥ /
tatra ca maraṇānantaraṃ jīvane mahāśvetāpuṇḍarīkayoḥ sambhoge /
********** END OF COMMENTARY **********
atha hāsyaḥ--
vikṛtākāravāgveṣaceṣṭādeḥ kuhakādbhavet /
hāsyo hāsasathāyibhāvaḥ śvetaḥ prathamadaivataḥ
vikṛtākāravākceṣṭaṃ yamālokya hasejjanaḥ /
tamatrālambanaṃ prāhustacceṣṭoddīpanaṃ matam
anubhāvo 'kṣasaṅkocavadanasmeratādayaḥ /
nidrālasyāvahitthādyā atra syurvyabhicāriṇaḥ
jyeṣṭhānāṃ smitahasite madhyānāṃ vihasitāvahasite ca /
nīcānāmapahasitaṃ tathātihasitaṃ tadeṣa ṣaḍbhedaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) jyeṣṭhānāmiti---uttamānāṃ nāyakānāmityarthaḥ /
smitahasita iti---kasyāciduttamanāyakasya smitaṃ kasyacittu hasitam ityarthaḥ /
evamuttarottaramapi ekaikasya ekaikamiti ṣaḍbhedā /
Locanā:
(lo, ai) hāsya iti---vikṛtād vikiyāyuktāda vāgveśaceṣṭādeḥ kuhakākhyavañcanāprayogācca hāsyaraso bhavediti sambandhaḥ /
pramathāḥ śivagaṇaviśeṣāḥ /
yadvastu /
jyeṣṭānāmuttamaprakṛtīnām /
********** END OF COMMENTARY **********
īṣadvikāsinayanaṃ smitaṃ syāt spanditādharam /
kiñcillakṣyadvijaṃ tatra hasitaṃ kathitaṃ budhaiḥ
madhurasvaraṃ vihasitaṃ sāṃsaśiraḥ kampamavahasitam /
apahasitaṃ sāstrākṣaṃ vikṣiptāṅgaṃ ca bhavatyatihasitam
yathā--
"gurogiraḥ pañcadinān adhītya vedāntaśāstrāṇi dinatrayaṃ ca /
amī samāghrāya ca tarkavādānsamāgatāḥ kukkuṭamiśrapādāḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) smitādilakṣaṇamāha /
īṣaditi /
gurorgira iti---kukkuṭamiśrapādopahāsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
asya laṭakamelakaprabhṛtiṣu paripoṣo draṣṭavyaḥ /
Locanā:
(lo, o) atra kukkuṭamiśrapādā ālambanam /
teṣāṃ ca pañcadinādhyayanādaya uddīpanāni /
kāyocchvasanadṛṣṭisaṅkocādayo harṣāvahitthādayaśca anubhāvavyabhicāriṇaḥ anuktā api sāmarthyāllabhyāḥ /
evamanyatrāpi /
********** END OF COMMENTARY **********
atra ca--
yasya hāsaḥ sa ceta kvāpi sākṣānnaiva nibadhyate /
tathāṣyeṣa vibhāvādisāmarthyādupalabhyate
abhedena vibhāvādisādhāraṇyātpratīyate /
sāmājikaistato hāsyaraso 'yamanubhūyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) atra cottamādiṣu ya upahāsakastasya smitādikamunneyam /
sākṣānneva nibadhyata iti /
naśabdena vācya ityarthaḥ /
abhedeneti---sa upahāsakaḥ sāmājikaiḥ vibhāvādisādhāraṇyāt yataḥ abhedena pratīyate tato hāsyaraso 'yamanumīyata ityarthaḥ /
vibhāvādisādhāraṇyañca upahāsakasya yo vibhāvādirūpo hasanīyavaikṛtyādiḥ, tatra sāmājikasyāpi svopahasanīyatvādyāropyaḥ /
sa ca svātmani upahāsakābhedārepāt /
tataśca svaniṣṭhahāse upahāsakahāsābhedāropaḥ vibhāvādīnāṃ sādhāraṇīkaraṇavyāpārāt /
tataśca svādanākhyena vyāpāreṇa hāsyarasa āsvādyata iti pūrvāparagranthaniṣkarṣaḥ /
evameva rasāntare 'pi rītiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyeṣvapi raseṣu boddhavyam /
atha karuṇaḥ--
iṣṭanāśādaniṣṭāpteḥ karuṇākhyo raso bhavet /
dhīraiḥ kapotavarṇo 'yaṃ kathito yamadaivataḥ
śoko 'tra sthāyibhāvaḥ syācchocyamālambanaṃ matam /
tasya dāhādikāvasthā bhaveduddīpanaṃ punaḥ
anubhāvā daivanindābhūpātakranditādayaḥ /
vaivarṇyocchvāsaniḥ śvāsastambhapralapanāni ca
nirvedamohāpasmākhyādhiglānismṛtiśramāḥ /
viṣādajaḍatonmādacintādyā vyabhicāriṇaḥ
śocyaṃ vinaṣṭabandhuprabhṛti /
yathā mama rāghavavilāse--
"vipine kva jaṭānibandhanaṃ tava cedaṃ kva manoharaṃ vapuḥ /
anayorghaṭanā vidheḥ sphuṭaṃ nanu khaḍgena śirīṣakarttanam" //
atra hi rāmavanavāsajanitaśokārttasya daśarathasya daivanindā /
evaṃ bandhuviyogavibhavanāśādāvapyudāhāryam /
paripoṣastu mahābhārate strīparvaṇi draṣṭavyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) vipine kveti spaṣṭam /
evaṃ bandhuviyogeti /
tatra bandhuviyoge yathā---"hā mātastvaritāsi kutra kimidaṃ hā devatāḥ kvāśiṣaḥ dhik prāṇān patito 'śanirhutavahaste 'ṅgeṣu dagdhe dṛśau /
itthaṃ ghargharamadhyaruddhakaruṇāpaurāṅganānāṃ giraḥ citrasthānapi rodayanti śatadhā kurvanti bhittīrapi //
"idaṃ madālasāyāṃ mṛtāyāṃ purastrīṇāṃ rodanasya kenāpi kathanam /
vittanāśe yathā-"kiṃ karomi kka gacchāmi śaraṇaṃ kka vrajāmyaham /
cireṇoparjjitaṃ vittaṃ dasyunāpahṛtaṃ mama" //
iti /
********** END OF COMMENTARY **********
asya karuṇavipralambhād bhedamāha--
śokasthāyitayā bhinno vipralambhādayaṃ rasaḥ /
vipralambhe ratiḥ sthāyī punaḥ saṃbhogahetukaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) punaḥ sambhogahetuka iti /
pūrvarāgamānapravāsahetukatve karuṇasāṅkaryyaśaṅkaiva nāsti /
maraṇe satyeva tatsāṅkaryasambhāvanā /
tatra punaḥ sambhogasambhāvanāsattve vipralambhaḥ /
punaḥ sambhogahetukaḥ punaḥ sambhogasambhāvanāhetuka ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha raudraḥ--
raudraḥ krodhasthāyibhāvo rakto rudrādhidaivataḥ /
ālambanamaristatra tacceṣcoddīpanaṃ matam
muṣṭiprahārapātanavikṛtacchedāvadāraṇaiścaiva /
saṃgrāmasaṃbhramādyairasyoddīptirbhavet prauḍhā
bhravibhaṅgauṣṭhanirdeśabāhusphoṭanatarjanāḥ /
ātmāvadānakathanamāyudhotkṣepaṇāni ca
anubhāvāstathākṣepakrūrasaṃdarśanādayaḥ /
ugratāvegaromāñcasvedavepathavo madaḥ
mohāmarṣādayastatra bhāvāḥ syurvyabhicāriṇaḥ /
yathā--
"kṛtamanumataṃ dṛṣṭaṃ vā yairidaṃ gurupātakaṃ manujapaśubhirnirmaryādairbhavadbhirudāyudhaiḥ /
narakaripuṇā sārdhaṃ teṣāṃ sabhīmakirīṭinā- mayamahamasṛṅmedomāṃsaiḥ karomi diśāṃ balim" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) kṛtamanumatamiti /
arjunaṃ sambodhya kruddhasya aśvatthāmna uktiriyam /
idaṃ svayaṃ mṛtasya mama pituḥ śiracchedarūpaṃ gurupātakaṃ yairudāyudhairmanujapaśubhirnirmayādairbhavaddhiḥ kṛtamanumataṃ dṛṣṭaṃ vā narakāsurasya ripuṇā śrīkṛṣṇena sārddhaṃ sabhīmakirīṭināṃ teṣāṃ medomāṃsaiḥ diśāṃ diksthitabhūtānāṃ balimayamaham etatkṣaṇavartto ahaṃ karomītyarthaḥ /
kirīṭī arjunaḥ /
medastailam /
narakaripupadopādānāt narakahetupātakahantāraṃ gurupātakakāriṇañca haniṣyāmīti sūcanāt matkrodhe jagadeva naṅkṣyati iti sūcitam /
Locanā:
(lo, au) kṛtamanumatamiti /
teṣāṃ bhavatām /
********** END OF COMMENTARY **********
asya yuddhavīrādbhedamāha--
raktāsyenetratā cātra bhedinī yuddhavīrataḥ
atha vīraḥ--
uttamaprakṛtirvora utsāhasthāyibhāvakaḥ /
mahendradaivato hemavarṇo 'yaṃ samudāhṛtaḥ
ālambanavibhāvāstu vijetavyādayo matāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) dharmavīradānavīrayuddhavīradayāvīrarūpatayā vīrarasasya cāturvidhyaṃ vakṣyate /
teṣāmālambanādibhedo vijetavyādaya ityādi sarvagrahārthamādipadam /
********** END OF COMMENTARY **********
vijetavyādiceṣṭādyāstasyoddīpanarūpiṇaḥ /
anubhāvāstu tatra syuḥ sahāyānveṣaṇādayaḥ
sañcāriṇāstu dhṛtimatigarvasmṛtitarkaromāñcāḥ /
sa ca dānadarmayuddhairdayayā ca samanvitaścaturdhā syāt
sa ca vīro dānavīro dharmavīro yuddhavīro dayāvīraśceti caturvidhaḥ /
tatra dānavīro yathā paraśurāmaḥ--
"tyāgaḥ saptasamudramudritamahīnirvyājadānāvadhiḥ" iti /
atra paraśurāmasya tyāge utsāhaḥ sthāyibhāvaḥ, saṃpradānabhūtabrāhmaṇairālambanavibhāvaiḥ sattvādhyavasāyādibhiścoddīpanavibhāvaivibhāvitaḥ, sarvasvatyāgādibhiranubhāvairanubhāvito, harṣadhṛtyādibhaiḥ saṃcāribhiḥ puṣṭiṃ nīto dānavīratāṃ bhajate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) tyāgaḥ saptasamudreti---saptasamudrāvṛttayā mahyā nirvyājadānaparyyantaḥ tyāga ityarthaḥ /
sattvādhyavasāyaḥ sātvikakriyābhāvitaḥ /
pūrvoktaprakāreṇa jñāpitaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dharmavīro yathā yudhiṣṭhiraḥ--
"rājyaṃ ca vasu dehaśca bhāryā bhrātṛsutāśca ye /
yacca loke mamāyattaṃ tad dharmāya sadodyatam" //
yuddhavīro yathā śrīrāmacandraḥ--
bho laṅkeśvara ! dīyatāṃ janakajā rāmaḥ svayaṃ yācate ko 'yaṃ te mativibhramaḥ smara nayaṃ nādyāpi kiṃcidratam /
naivaṃ cet kharadūṣaṇatriśirasāṃ kaṇṭhāsṛjā paṅkilaḥ pattrī naiṣa sahiṣyate mama dhanurjyābandhabandhūkṛtaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) bho laṅkeśvara iti /
rāmo rāmanāmnā khyāto vālihantā svayaṃ yācate /
nayaṃ nītiṃ smara /
nādyāpīti /
mayā saha sandherupāyaḥ ko 'pi na gata ityarthaḥ /
naivaṃ cet sītā na dīyate cet tadā mama dhanuḥ jyābandhasya bandhūkṛta eṣa patrī vāṇo na sahiṣyate /
kīdṛśaḥ kharādīnāmasṛjā raktena paṅkilaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dayāvīro yathā jīmūtavāhanaḥ--
"śirāmukhaiḥ syandata eva raktamadyāpi dehe mama māṃsamasti /
tṛptiṃ na paśyāmi tavāpi tāvat kiṃ bhakṣaṇāttvaṃ virato garutman ! /
eṣvapi vibhāvādayaḥ pūrvodāharaṇavadūhyāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) śirāmukhairiti /
garuḍena bhakṣyamāṇaṃ nāgaṃ paritrātuṃ tadbhakṣaṇāya ātmadehamarpitavatastadbhakṣitabahumāṃsasya jīmūtavāhanasyātṛptaṃ pratyuktiriyam /
he garutman ! adyāpi mama dehe māṃsamasti /
atra hetumāha---mama kīdṛśasya śirāmukheṃ raktaṃ syandata eva /
ato yadyapi bahūni māṃsāni bhakṣitāni tathāpi tṛptimātmani na paśyāmi /
atastvaṃ kiṃ bhakṣaṇād viratosītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha bhayānakaḥ--
bhayānako bhayasthāyibhāvo bhūtādhidaivataḥ" /
strīnīcaprakṛtiḥ kṛṣṇo matastattvaviśāradaiḥ
yasmādutpadyate bhītistadatrālambanaṃ matam /
ceṣṭā ghoratarāstasya bhaveduddīpanaṃ punaḥ
anubhāvo 'tra vaivarṇyagadradasvarabhāṣaṇam /
pralayasvedaromāñcakampadikprekṣaṇādayaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) bhayānakānubhāveṣu pulakaḥ kiñcid aṅgeṣu romāñcaḥ /
romāñcastu sarvāṅgeṣu iti bhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
juguṣsāvegasaṃmohasaṃtrāsaglānidīnatāḥ /
śaṅkāpasmārasambhrāntimṛtyvādyā vyabhicāriṇāḥ
yathā--
"naṣṭaṃ varṣavaraiḥ--" ityādi (105 pṛdṛ) atha bībhatsaḥ--
juguṣsāsthāyibhāvastu bībhatsaḥ kathyate rasaḥ /
nīlavarṇo mahākāladaivato 'yamudāhṛtaḥ
durgandhamāṃsaruṃdhiramedāṃ syālambanaṃ matam /
tatraiva kṛmipātādyamuddīpanamudāhṛtam
niṣṭhīvanāsyavalananetrasaṅkocanādayaḥ /
anubhāvāstatra matāstathā syurvyabhicāriṇaḥ
moho 'pasmāra āvego vyādhiśca maraṇādayaḥ /
yathā--
"utkṛtyotkṛtya kṛttiṃ prathamamatha pṛthūcchothabhūyāṃsi māṃsāny aṃsasphikpṛṣṭhapiṇḍādyavayavasulabhānyugrapūtīni jagdhvā /
ārttaḥ paryastanetraḥ prakaṭitadaśanaḥ pretaraṅkaḥ karaṅkādaṅkasthādasthiṃsthaṃ sthapuṭagatamapi kravyamadhyagramatti" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) tadvyabhicāribhāveṣu--jugupsābhayahetupretādidarśanāt /
saṃtrāsaśca bhayādbhinnaḥ /
utkṛtyeti---karālārādhanāya gatasya mādhavasya śavaṃ bhuñjānaṃ pretaṃ dṛṣṭvā uktiriyam /
ayaṃ pretaraṅgaḥ /
preteṣu daridraḥ /
aṅkasthāt śavāt asthisaṃsthaṃ sthapuṭagatamapi kravyaṃmāṃsaṃ prakaṭitadaśanaḥ sannavyagraṃ yathā syāttathātti /
kiṃ kṛtvā prathamaṃ kṛttiṃ carmma utkṛtyokṛtya /
athānantaraṃ aṃse bhujamūle sphici nitambe pṛṣṭe ca /
ādinā urau ca /
piṇḍe 'vayave sulabhāni māṃsāni jagdhvā bhakṣayitvā /
īdṛśakrameṇa bhakṣaṇād avyagratā /
māṃsāni kīdṛśāni pṛthunā ucchothena tatphullatayā bhūyāṃsi bahūni tathā atidurgandhīni /
Locanā:
(lo, a) utkṛtyeti-ucchotha ucchūnatā /
piṇḍo jaṅghorddhvabhāgaḥ /
raṅkaściradurlabhāhāraḥ /
karaṅko 'sthiśeṣaṃ śiraḥ /
sthapuṭaṃ vikaṭagabhīrabhāgaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
athādbhutaḥ--
adbhuto vismayasthāyibhāvo gandharvadaivataḥ
pītavarṇo vastu lokātigāmālambanaṃ matam /
guṇānāṃ tasya mahimā bhaveduddīpanaṃ punaḥ
stambhaḥ svedo 'tha romāñcagadradasvarasaṃbhramaḥ /
tathā netravikāsādyā anubhāvāḥ prakīrtitāḥ
vitarkāvegasaṃbhrāntiharṣādyā vyabhicāriṇaḥ /
yathā--
"dordaṇḍāñcitacandraśekharadhanurdaṇḍāvabhaṅgodyata--
ṣṭaṃkāradhvanirāryabālacaritaprastāvanāḍiṇḍimaḥ /
drākparyastakapālasaṃpuṭamiladbrahmāṇḍabhāṇḍodara- bhrāmyatpiṇḍitacaṇḍimā kathamaho nādyāpi viśrāmyati" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) adbhutavyabhicāribhāveṣu saṃbhrāntiḥ; bhramaṇaṃ capalatā /
tenānubhāvatvena uktasaṃbhramādbhedaḥ /
dordaṇḍeti--rāmeṇa dhanuṣi bhagne tacchabdaṃ śrutvā lakṣmaṇasya uktiriyam /
dordaṇḍenāñcitasya utkṣiptasya candraśekharadhanurdaṇḍasyāvabhaṅgena udgato jhaṅkāradhvaniḥ aho 'dyāpi na viśrāmyati /
kīdṛśaḥ /
āryyasya rāmasya bālacaritānāṃ prastāvanāyāḥ prakhyāpanāyāḥ ḍiṇḍimo vādyaviśeṣaḥ /
punaḥ kīdṛśaḥ--drāksahasā paryyastābhyāmutkṣiptābhyāṃ kapālasaṃpuṭābhyāṃ punarmilito brahmāṇḍabhāṇḍasya caṇḍaśabdāt utphulya punarmilitaṃ brahmāṇḍakapāladvayaṃ tadudare bhrāmyan ityarthaḥ /
atra rāmo lokātigaṃ vastu /
dhanurbhaṅge guṇaḥ /
Locanā:
(lo, ā) dordaṇḍeti /
āryyorāmaḥ drākjhaṭiti /
paryyāptau saṃpūrṇo kapālasaṃpuṭau yasya /
evaṃ viśeṣaṇaviśiṣṭatayā milati jāyamāne brahmaṇḍabhāṇḍodare bhrāmyan piṇḍitaḥ piṇḍībhūtaḥ caṇḍimā caṇḍatvaṃ yasyeti jhaṅkāradhvanorviśeṣaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha śāntaḥ--
śāntaḥ śamasthayibhāva uttamaprakṛtirmataḥ
Locanā:
(lo, i) uktarūpaḥ śamaḥ sthāyibhāvo yasya /
yattu nirvedasya sthāyibhāvatāvalambanena śāntarasasvīkāraḥ gṛtastadayuktam , tasya svādyamānarūpatvāt saṃcāribhāvasyaiva nāṭyatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
kundendusundaracchāyaḥ śrīnārāyaṇadaivataḥ /
anityatvādināśeṣavastuniḥ sāratā tu yā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) anityatvādinā ityatra ādipadāt iṣṭaviyogādinā vairāgyaparigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
paramātmasvarūpaṃ vā tasyālambanamiṣyate /
puṇyāśramaharikṣetratīrtharamyavanādayaḥ
mahāpuruṣasaṅgādyāstasyoddīpanarūpiṇaḥ /
romāñcādyāścānubhāvāstathā syurvyabhicāriṇaḥ
nirvedaharṣasmaraṇamatibhūtadayādayaḥ /
yathā--
"rathyāntaścaratastathā dhṛtajarat kanthālavasyādhvagaiḥ satrāsaṃ ca sakautukaṃ ca sadayaṃ dṛṣṭasya tairnāgaraiḥ /
nirvyājīkṛtacitsudhārasamudā nidrāyamāṇasya me niḥśaṅkaḥ karaṭaḥ kadā karapuṭībhikṣāṃ viluṇṭhiṣyati" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) rathyānta iti /
saṃsāraviraktasyoktiriyam /
nirbojīkṛtayā citsudhārasamudā jñānāmṛtaharṣeṇa nidrāyamāṇasya me kadā karapuṭībhikṣāṃ karaṭaḥ kāko viluṇṭhiṣyati /
kāmanābhāvāt nirbojatā /
mama kīdṛśasya, bhikṣāviluṇṭhanādibhayābhāvāt niḥ śaṅkaṃ carataḥ rathyāntaḥ nagararājamārgamadhye carataḥ /
dhṛtajaratkanthālavasya /
ataḥ taiḥ rathyāsthaiḥ adhvagairnāgaraiḥ kanthādiviparītadarśanāt satrāsañca sakautukañca daridrāvasthādarśanāt sadayañca dṛṣṭasya /
atra samastasukhahetūpakṣepaṇāt labdhāśeṣavastuniḥ sāratā ālambanam /
nāgarairuktarūpeṇa darśanāni uddīpanāni /
bhikṣāviluṇṭhanāśaṃsālabhyau romāñcaharṣāvanubhāvavyabhicāriṇau /
Locanā:
(lo, ī) rathyetiṃ---lavo leśaḥ /
chidramayatvāt vikṛtākāratvātsatrāsam /
tathādbhutasyādṛṣṭapūrvakatvātsakautukam /
akiñcanatvāt sadayam /
nirbojīkṛto yo 'sau citjñānameva sudhārasaḥ tena prakāśena yā mut prītiḥ sukhaikamayatā tayā nidrāyamāṇasya paśyato 'pi prameyajātamapaśyataḥ citsudhārasasya /
nirbojīkṛtasyāyamarthaḥ-- nirgataṃ bījaṃ saṃsārakāraṇam avidyākhyaṃ yasmāt prakāśādityarthaḥ /
nirgataṃ bījam ātmaprakāśajñānakāraṇaṃ mano yatra sa nirbojaḥ /
brahmākāraṃ vṛttimutpādya manasaḥ sattvāṃśasyāpi vināśābhyupagamāt /
********** END OF COMMENTARY **********
puṣṭistu mahābhāratādau draṣṭavyā /
asya dayāvīrādeḥ sakāśād bhedamāha--
nirahaṅkārarūpatvād dayāvīrādireṣa no
dayāvīrādau hi nāgānandadau jīmūtavāhanāderantarā malayavatyādyanurāgāderante ca vidyādharacakravatitvādyāpterdarśanādahaṅkāropaśamo na dṛśyate /
śāntastu sarvākāreṇāhaṅkārapraśamaikarūpatvānna tatrāṃntarbhāvamarhati /
tataśca nāgānandādeḥ śāntarasapradhānatvamapāstam /
nanu--
"na yatra duḥkhaṃ na sukhaṃ na cintā na dveṣarāgau na ca kacidicchā /
rasaḥ sa śāntaḥ kathito manīndraiḥ sarveṣu bhāveṣu samapramāṇaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) dayāvīrasya bhedamāha---nirahaṅkāreti /
nāgānandeti---jīmūtavāhananāyake nāgānande nāṭake kāvyaprakāśe śāntasya jīmūtavāhanasya yuktimākṣipatiataśca iti /
sarveṣu bhāveṣviti---sarveṣu kāntādisakalapadārtheṣu satsvapītyarthaḥ /
atra ca iti---mokṣāvasthīyaśāntaḥ sa evayato rasatāmetīti kāvyanāṭyasamarpitaḥ sanniti śeṣaḥ /
Locanā:
(lo, u) nirahamiti---dayāvīrādītyādiśabdāt dharmavīrādiḥ /
nāgānandākhyaṃ nāma nāṭakam /
sarveṣu loṣṭrāśmakāñcanādiṣu bhāveṣu padārtheṣu gamaṃ tulyaṃ pramāṇaṃ jñānaṃ yatra /
********** END OF COMMENTARY **********
ityevaṃrūpasya śāntasya mokṣāvasthāyāmevātmasvarūpāpattilakṣaṇāyāṃ prādurbhāvāttatra sañcāryādīnāmabhāvāt kathaṃ rasatvamityucyate--
Locanā:
(lo, ū) ātmeti---ātmasvarūpasya āpattiḥ prāptiḥ lakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yuktaviyuktadaśāyāmavasthito yaḥ śamaḥ sa eva yataḥ /
rasatāmeti tadasmin sañcāryādeḥ sthitiśca na viruddhā
yaścāsminsukhābhāvo 'pyuktastasya vaiṣayikasukhaparatvānna virodhaḥ /
uktaṃ hi-
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) na viruddheti---nirvedarūpasaṃcāristhitiḥ atrāstyeva ityarthaḥ /
vaiṣayikasukhaparatvāditi /
tena śāntasya vaiṣayikasukhabhinnaṃ tṛṣṇākṣayādhīnaṃ sukhamastyeva ityuktam /
Locanā:
(lo, ṛ) yukteti---tatra viṣayebhyaḥ parāvṛtya sākṣāt kartavye brahmaṇi mano nidhāya varttamānatvacintāsantānavān yuktaḥ, yasya ca yogajadharmasahakṛtena manasā, jijñāsitavastusākṣātkāro jāyate, yaśca bhūtvendriyajayī aṇimādyaḥ kāyasiddhīrdūraśraṇādyā hyatīndriyāṇi sve sve viṣaye sahattvasannikarṣādisahakāranirapekṣāṇi varttante, evaṃ yuktaviyuktāvasthāyāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham /
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām" //
"sarvākāramahaṅkārāhitatvaṃ brajanti cet /
atrāntarbhāvamarhanti dayāvīrādayastathā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) tatra ca samvādamāha /
utkaṃ hīti---ete kāmasukhadivyasukhe /
Locanā:
(lo, ṝ) atreti---atra mahāviṣaye dayāvīrādayaḥ svalpaviṣayāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ādiśabdāddharmavīradānavīradevatāviṣayaratiprabhṛtayaḥ /
tatra devatāviṣayā ratiryathā--
kadā vārāṇasyāmiha suradhunīrodhasi vasan vasānaḥ kaupīnaṃ śirasi nidadhāno 'ñjalipuṭam /
aye gaurīnātha ! tripurahara ! śaṃbho ! trinayana ! prasīdeti krośan nimiṣamiva neṣyāmi divasān" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) devatāviṣayaratiryatheti---śāntāntarbhāvamāpannā devatāviṣayaratiryathetyarthaḥ /
kadā vārāṇasyāmiti--iha vārāṇasyāṃ suradhunyā gaṅgāyā rodhasi tīre pulin vā vasan ahaṃ kaupīnadvayañca vasānaḥ śirasyañjalipuṭaṃ dadhānaśca aye gaurīnāthetyādinā'krośan ca kadā divasān nimeṣamiva neṣyāmītyarthaḥ /
atra kaupīnādiviśeṣaṇaiḥ sukhādirāhityaprāptyā sarvāhaṅkārarāhityalābhād devaviṣayaraterapi śāntarasatvaprāptiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha munīndrasaṃmato vatsalaḥ--
sphuṭaṃ camatkāritayā vatsalaṃ ca rasaṃ viduḥ /
sthāyī vatsalatāsnehaḥ putrādyālambanaṃ matam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) vatsalatāsneha iti---na caivaṃ dayāvīratvaprasaktiriti vācyam , ātmāpakāreṇāpi paropacikīrṣāprayojakadharmaviśeṣasya dayātvāt sukhasambandhini anurāgaviśeṣasya ca snehatvāt iti anayorbhedāt /
Locanā:
(lo, ḷ) sphuṭamiti---cakatkārasyātroktaprakāreṇa rase sāratvānnardeśaḥ /
tasya ca vibhāvādiśavālitasvaprakāśānandramayatvaṃ daivasiddhamityuktam /
camatkāri tayeti /
vatsalatārūpaḥ strehaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
uddīpanāni tacceṣṭā nidyāśauryadayādayaḥ /
āliṅganāṅgasaṃsparśaśiraścumbanamīkṣaṇam
pulakānandavāṣpādyā anubhāvāḥ prakīrtitāḥ /
sañcāriṇo 'niṣṭaśaṅkāharṣagarvādayo matāḥ
padmagarbhacchavirvarṇo daivataṃ lokamātaraḥ /
yathā--
"yadāha dhātryā prathamoditaṃ vaco yayau tadīyāmavalambya cāṅgalīm /
abhūcca namraḥ praṇipātaśikṣayā piturmudaṃ tena tatāna sor'bhakaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kṣa) yadāha dhātryeti---uditasya uccāritasya prathamaṃ prathamoditamiti"rājadantādisamāsāt" /
dātryā uditaśca nārāyaṇetyādiśabdaśca prathamaṃ"nā"ityādi yadvacaḥ raghurāha tadīyāṃ dhātrīyām aṅgulimavalambya yacca yayau praṇipātaśikṣayā yacca namno 'bhūt, tena karmaṇā piturdilīpasya mudaṃ tatāna ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
eteṣāṃ ca rasānāṃ parasparavirodhamāha--
ādyaḥ karuṇabībhatsaraudravīrabhayānakaiḥ
bhayānakena karuṇonāpi hāsyo virodhabhāk /
karuṇo hāsyaśṛṅgārasābhyāmapi tādṛśaḥ
raudrastu hāsyaśṛṅgarabhayānakarasairapi /
bhayānakena śāntena tathā vīrarasaḥ smṛtaḥ
śṛṅgāravīrarādrākhyahāsyaśāntairbhayānakaḥ /
śāntastu vīraśṛṅgāraraudrahāsyabhayānakaiḥ
śṛṅgāreṇa tu bībhatsa ityākhyātā virodhitā /
ādyaḥ śṛṅgāraḥ /
eṣāṃ ca samāveśaprakārā vakṣyante /
kuto 'pi kāraṇātkvāpi sthiratāmupayannapi
unmādādirna tu sthāyī na pātre syairyameti yat /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) pātre na---svabhāvata iti śeṣaḥ /
Locanā:
(lo, e) nanūnmādānāṃ sthāyitvamavalambya kathamanye 'pi rasā noktāḥ ityāśaṅkyāha--kuto 'pīti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vikramorvaśyāṃ caturthe 'ṅke purūravasa unmādaḥ /
rasabhāvau tadābhāsau bhāvasya praśamodayau
sandhiḥ śabālatā ceti sarve 'pi rasanādrasāḥ /
rasanadharmayogitvādbhāvādiṣvapi rasatvamupacārādityabhiprāyaḥ /
bhāvādaya ucyante--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) praśamodayo nāśotpattī /
rasanādrasā iti---rasanam āsvādanaṃ tadrūpasādṛśyāt gauṇyā lakṣaṇayā rasapadārtha ityarthaḥ /
tasya rasasya sādṛśyaṃ vyācaṣṭe--rasanadharmmeti--
Locanā:
(lo, ai) nanu yadi rasātmakaṃ vākyameva kāvyaṃ tāha bhāvādipradhānamakāvya syādityaśaṅkyāha---rasābhāvāditi /
tadābhāsau rasābhāso bhāvābhāsaśca /
rasanaṃ svādanamuktaprakāram /
********** END OF COMMENTARY **********
sañcāriṇaḥ pradhānāni devādiviṣayā ratiḥ
udbuddhamātraḥ sthāyī ca bhāva ityabhidhayate /
"na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavajitaḥ /
parasparakṛtā siddhiranayo rasabhāvayoḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) pradhānānīti /
nirākāṅkṣavākyavyaṅgyatvameva prādhānyam /
pradhānabhūtā devādiviṣayā ratiśceti cārtho bodhyaḥ /
udvuddhamātraḥ jñātamātraḥ; natu viśiṣya niścita ityarthaḥ /
sthāyī sthāyibhāvavad vācyo natu sthiratāmāpanna ityarthaḥ /
nanu sañcāriṇastāvadrasanadharmasambandhina eva, tataśca sañcārisattve 'vaśyaṃ rasasattvam /
tathā ca dhvanireva rasa ityataḥ kathaṃ tatra bhāvadhvanitvamityata āha---na bhāvo raseti /
atra bhāvapadaṃ sañcāriparaṃ, devādiratibhāvasya rasahīnatvād /
tatra yathāpradhānatayā rasastiṣṭhati evaṃ rase 'pi apradhānatayā bhāvastiṣṭhatītyāha---na bhāvahīna iti /
********** END OF COMMENTARY **********
ityuktadiśā paramālocanayā paramaviśrāntisthānena rasena sahaiva vartamānā api rājānugatavivāhapravṛttabhṛtyavadāpātato yatra pradhānyenābhivyaktā vyabhicāriṇo devamunigurunṛpādivaṣayā ca ratirudbuddhamātrā vibhāvādibhiraparipuṣṭatayā rasarūpatāmanāpadyamānāśca sthāyino bhāvā bhāvaśabdavācyāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) rājānugateti /
svavivāhadine bhṛtya eva pradhānam /
rājā ca tadanugaḥ /
evaṃ pradhānamapi raso nirākāṅkṣavākyavyaṅgyasya bhāvasya pradhānasya anuga ityarthaḥ /
udvuddhamātrā ityādikaṃ sthāyino bhāvā ityasya viśeṣaṇam /
teṣāṃ rasatānāptau hetuḥ vibhāvādiriti, tairaparipoṣaśca tasya viśiṣyāniścitatvāt /
taccagre udāharaṇe darśayiṣyate /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra vyabhicārī yathā--
"evaṃvādini devarṣau--'ityādi(170 pṛ.) /
atrāvahitthā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) evaṃ vādinīti /
devarṣo hareṇa pārvatīghaṭanārthavākyavādini sati ityarthaḥ /
adhomukhatvaṃ lajjayā /
kamalapatragaṇanamanavadhānasūcanād harṣākāragopanāya /
avahitthā ākāraguptiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
devaviṣayā ratiryathā mukundamālāyām--
"divi vā bhuvi vā mamāstu vāso narake vā narakāntaka ! prakāmam /
avadhīritaśāradāravindau caraṇau te maraṇo 'pi cintayāmi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) divi vā bhuvi veti---he narakāsurāntaka maraṇe jāte mama divi bhuvi vā narake vā vāso 'stu /
tathāpi tava caraṇau smarāmi ityārthaḥ /
maraṇakāle 'pi smarāmīti bahavaḥ /
tadā ca divi vā ityādikam asambaddhaṃ syāt /
nahi tvaccāraṇasmaraṇāt narakavāsaprasaktiḥ; yena tatsahitoktiḥ /
caraṇau kīdṛśau śobhayāvadhīritaśaratkālapadmau /
********** END OF COMMENTARY **********
muniviṣayā ratiryathā--
"vilokanenaiva tavāmunā mune ? kṛtaḥ kṛtārtho 'smi nibarhitāṃhasā /
tathāpi śuśraṣurahaṃ garīyasīrgiro 'thavā śreyasi kena tṛpyate" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) vilokanenaiveti /
nāradaṃ prati śrīkṛṣṇasyoktiriyam /
he mune tava amunā vilokanenaiva kṛtārthaḥ kato 'smi /
kṛtārthatāṃ darśayati--nibarhiteti /
nabarhitaṃ nāśitam aṃhaḥ pāpaṃ yena tādṛśena /
tathāpi tava garīyasīḥ giraḥ śuśrūṣuḥ śrotu micthurammi /
hetuṃ vinaiva śravaṇecchāmuktvā hetumapi vaktumāha---athaveti /
kena janena śreyasi maṅgale tṛpyate; api tu na kenāpītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rājaviṣayā ratiryathā mama--
"tvadvājirājinirdhūtadhūlīpaṭalapaṅkilām /
na dhatte śirasā gaṅgāṃ bhūribhārabhiyā haraḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) tvadvājirājīti /
tava vājirājyā nirdhūtaṃ yad dhūlipaṭalaṃ tena paṅkilām /
paṅkilatvāt paṅkajalābhyāṃ bhūrirbhāraḥ /
bhiyeti---voḍhumasāmarthyena uttarotraṃ bhāviduḥ khadveṣarūpeṇa bhayenetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyat /
udbuddhamātrasthāyibhāvo yathā--
"harastu kiṃcitparivṛttadhairyaścandrodayārambha ivāmburāśiḥ /
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe vyāpārayāmāsa vilocanāni" //
atra pārvatīviṣayā bhagavato ratiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) sthāyina iti /
sthāyibhāvasya bhāvatvaprapteryathā ityarthaḥ /
kvacittu sthāyī yathetyeva pāṭhaḥ /
harastviti /
kandarpeṇa dhanuṣi āropite ākālike vasante jāte tapasyato maheśasya pārvatīṃ dṛṣṭvā kiṃcid dhairyyaparāvṛttivarṇanamidam /
candrodayasyārambhe prāthamikadaśāyāṃ tadānīmeva tasya dhairyyaparāvṛtteḥ /
kiṃcittvāt bhagavato ratiratrabhavatāṃ prāptā ityarthaḥ /
dhairyyaparāvṛtteḥ kiñcid udbhāvena rasatāmanāptatvena bhāvatvasyaiva prāpterityarthaḥ /
Locanā:
(lo, o) ratirityanantaraṃ paripoṣaṃ na nīteti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanūktaṃ prapāṇakarasavadvibhāvādīnāmeko 'trābhāso rasa iti /
tatra sañcāriṇaḥ pārthakyābhāvātkathaṃ prādhānyenābhivyaktirityucyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) saṃcāriṇaḥ pradhānāni ityanena pradhānībhūtasyaiva vyabhicāribhāvasya bhāvatvaprāptiruktā /
vibhāvādīnāṃ sarveṣāmeva rasādibodhe ekībhāvena viṣayatoktā /
nanu tatra vyabhicāribhāvasya pārthakyena prādhānyamavagamyate /
atra eva kathamevaṃvādinītyatrāvahitthāyāḥ prādhānyamevāśaṅkate--nanūktamiti /
rasa ityatra bhāva eva rasaḥ /
bhāvasyaivāprādhānyaśaṅkayā bhāvatvābhāvasyaiva śaṅkitatvāt, pārthakyābhāvāt pṛthak prādhānyābhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā maricakhaṇḍāderekībhāve prapāṇake
udrekaḥ kasyacitkvāpi tathā sañcāriṇo rase /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) tathā sañcāriṇa iti /
udreka iti anuṣaṅgaḥ /
raso bhāva udrekaniyamaśca nirākāṅkṣavākyavyaṅgyatvena /
Locanā:
(lo, au) rasāsvādanantaraṃ vikāreṇānubhūyamānaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha rasābhāsabhāvābhāsau--
anaucityapravṛttatva ābhāso rasabhāvayoḥ
anaucityaṃ cātra rasānāṃ bhāratādipraṇītalakṣaṇānāṃ sāmagrīrahitatve ekadeśayogitvopalakṣaṇaparaṃ bodhyam /
tacca bālavyutpattaye ekadeśato darśyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) anaucityapravṛtteti /
rasānāmanaucityapravṛttatve ityanvayaḥ /
bharatādipraṇīteti /
bharatādimunipraṇītāni yāni lakṣaṇāni teṣāṃ sāmagrīsamagratvam /
tadrāhitye sati tadekadeśayogitvopalakṣaṇamanaucityamityarthaḥ /
tallakṣaṇākteṃ yat kiñcid sattve ekadeśayogitā ityarthaḥ /
bharatādyuktalakṣaṇaṃ vakṣyamāṇānaucityamālāyāṃ yad yadālambanādikamuktaṃ tadrasāderbodhyam /
Locanā:
(lo, a) sāmagrīti /
na khalu sāmagrī sarvathā nāsti /
kintvekadeśayogitve sati ābhāsatvamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
upanāyakasaṃsthāyāṃ munigurupatnīgatāyāṃ ca /
bahunāyakaviṣayāyāṃ ratau tathānubhayaniṣṭhāyām
pratināyakaniṣṭhatve tadvadadhamapātratiryagādigate /
śṛṅgāre 'naucityaṃ raudre gurvādigatakope
śānte ca hīnaniṣṭhe, gurvādyalambane hāsye /
vrahmavadhādyutsāhe 'dhamapātragate tathā vāre
uttamapātragatatve bhayānake jñeyamevanyatra /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) upanāyaketi /
upanāyakaviṣayāyāmityarthaḥ /
idaṃ priyāratau /
munigurviti /
idaṃ munigurvoreva svapatnyāṃ ratau /
anyasyāṃ tu paroḍhāvarjanādeva ābhāsasyāsiddhiḥ /
bahunāyaketi /
anūḍhaveśyāyā ratau tasyā upanāyakābhāvāt /
anubhāvaniṣṭhāyāmiti /
nāyakanāyikayorekataramātraniṣṭhatve ityarthaḥ /
pratināyaketi /
idaṃ vīrarase; tatra jatavyaḥ pratināyakaḥ /
tanniṣṭhatve gurvādigate gurvādiviṣaye /
evamuttarottaraṃ gataparaṃ kvacit tadviṣayaparaṃ kvacit tadviśiṣṭaparaṃ yogyatayā bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra raterupanāyakaniṣṭhatve yathā mama--
"svāmī mugdhataro vanaṃ ghanamidaṃ bālāhamekākinī kṣoṇīmāvṛṇute tamālamalinacchāyā tamaḥ santatiḥ /
tanme sundara ! muñca, kṛṣṇa ! sahasā vartmeti gopyā giraḥ śrutvā tāṃ parirabhya manmathakalāsakto hariḥ pātu vaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) sandhyākāle panthānamāvṛtya tiṣṭhantaṃ śrīkṛṣṇaṃ prati gopyā uktiriyam /
mugdhataro bhadrānabhijñaḥ, avicāreṇaiva krodhakārītyarthaḥ /
atraṃ kṛṣṇaviṣayā gopyā ratiḥ /
tathā hi mugdhataro mūḍhataro mama tava āsaṅgaṃ tarkayitumasamarthaḥ /
ghanavanādikaṃ ratihetuḥ /
munigurupatnīgatatvenodāhṛtam /
tatra gurupatnīgatatve yathā--- madhau prabhūte pikanādadūte mandāniloddhūtavikāśicūte /
priyāmukhālokanamātrakarmmā gururna dharmmāya na pāṭhanāya //
munipatnīgatatve yathā--- tapovibhāvasaṃbhavātulavibhūtikaḥ saubhari- rmunirnṛpatikanyakāśataparigrahaḥ kāmataḥ /
pracumbati muhurmuhuḥ kucanipīḍamāliṅgati smitottaramudīkṣate parihasatyajastraṃ priyām //
Locanā:
(lo, ā) svāmīti /
iha hi svāmīti mughdhatara iti ca padābhyāṃ bhayadatvaṃ pakṣe priyatvābhāvo ratināgaratvābhāvaśca, vanasya ghanatve gṛhagamanadurghaṭatvam , bālye bhayaṃ yovanaṃ ca, yauvanena yauvanena ca etādṛśi vayasi anurūpapatirnāsti, ekākinītyanena andhakārāvarāṇakathanena ca svairayānāsahatvaṃ gopyarasaprakāśābhāvaśca, sundareti sambodhane parityāgarthaṃ cāṭuḥ, svābhilaṣaṇīyatvañca /
locanī samāptā /
********** END OF COMMENTARY **********
bahunāyakaniṣṭhatve yathā--
"kāntāsta eva bhuvanatritaye 'pi manye yeṣāṃ kṛte sutanu ! pāṇaḍurayaṃ kapolaḥ" /
anubhayaniṣṭhatve yathā--mālatīmādhave nandanasya mālatyām /
"paścādubhayaniṣṭhatve 'pi prathamamekaniṣṭhatve raterābhāsatvam" iti śrīmallocanakārāḥ /
tatrodāharaṇaṃ yathā--ratnāvalyāṃ sāgarikāyā anyonyasaṃdarśanātprāgvatsarāje ratiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) kāntāsta eva iti /
kāntāḥ kamanīyapuruṣāḥ /
atra vahuvacanādanūḍhanāyikāyā veśyāyā nāyakabahutvalābhaḥ /
vatsarāja iti /
atra vatsarājasyeti kvacid aprāmāṇikaḥ pāṭhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
pratināyakaniṣṭhatve yathā--iyagrīvava dhe hayagrīvasya jalakrīḍāvarṇane /
adhamapātragatatve yathā--
"jaghanasthalanaddhapatravallī girimallīkusumāvani kāpi bhillī /
avacitya girau puro niṣaṇṇā svakacānutkacayāñcakāra bhartrā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) jaghanasthaleti---kāpi bhillī kirātī jaghanasthale naddhā dhṛtā patravalliḥ patralatā yathā sā tathā /
girimallīkusumāni kuṭajapuṣpāṇi avacitya girau puro niṣaṇṇā satī bhartrā svaprayojyena svakacān arthādavacitakusumaiḥ utkacayāñcakāra uddīptāṃścakāretyarthaḥ /
dīptyarthakacadhātoḥ idaṃ rūpam /
atra ca valli ityatra hrasvāntavalliśabdasya rūpam /
dīrghāntatve kapratyayaprasaṅgāt /
atrādhamasya bharttūratiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tiryagādigatatve yathā--
"mallīmatallīṣu vanāntareṣu vallyantare vallabhamāhvayantī /
cañcadvipañcīkalanādabhaṅgīsaṃgītamaṅgīkurute sma bhṛṅgī" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) mallīmatallīṣviti /
matallī puṣpaviśeṣaḥ /
valyantare sthitvetyarthaḥ /
cañcadvipañcīkalanādabhaṅgīsaṅgītaṃ cañcantyā vipañcyā vīṇāyāḥ kalanādabhaṅgyā saṅgītam /
********** END OF COMMENTARY **********
ādiśabdattāpasādayaḥ /
raudrābhāso yathā--
"raktotphullaviśālalolanayanaḥ kampottarāṅgo muhur- muktvā karṇamapetabhīrdhṛ tadhanurbāṇo hareḥ paśyataḥ /
ādhmātaḥ kaṭukoktibhiḥ svamasakṛddovikramaṃ kīrtaya- nnaṃsāsphoṭapaṭuryudhiṣṭhiramasau intuṃ praviṣṭor'junaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) tāpasādaya iti /
atra ca tāpasasya jīmūtavāhanasya nṛpasya malayavatyāṃ ratau bodhyam /
raktotphulleti /
karṇāt prāptāpamānasya yudhiṣṭhirasya kaṭukoktibhirādhmātaḥ kupitor'junaḥ yudhyamānaṃ karṇaṃ tyaktvā yudhiṣṭhiraṃ hantuṃ pravṛttaḥ /
apetabhīrguruhananabhayarahito hareḥ kṛṣṇasya paśyataḥ iti---paśyantaṃ harimanādṛtya ityatrānādare ṣaṣṭhī /
svaṃ svīyam /
aṃso bhujamūlaṃ, tasya āsphoṭe paṭuḥ /
hīnaniṣṭhe śānte gurvādyālambane hāsye brahmavadhādyutsāhe 'dhamapātragate vīre ca nodāhṛtam /
krameṇa yathā caṇḍālayonāviha janma labdhaṃ dvijātijanmāpi na kāṅkṣitaṃ me /
puṇye vane kkāpi vapurvihāsyan punarbhavacchedamahaṃ samīhe // 1 //
apānavāyuṃ satataṃ vimuñcan asaṃyamavyagrakapūrvakeśaḥ /
adhyāpayatveṣa guruḥ sadā me lālāktavaktro maladigdhavāsāḥ // 2 //
anivṛttapipāsā hi kṣudravīrajaśoṇitaiḥ /
droṇasya rudhireṇādya tṛpyantu mama sāyakāḥ // 3 //
naredraputrān mṛgayā pravṛttān viddhaṃ mṛgaṃ netumupāttavegāḥ /
amī kirātāḥ śarapūrṇacāpā dhāvanti matvā tṛṇavattameva // 4 //
********** END OF COMMENTARY **********
bhayānakābhāso yathā--
"aśaknuvan soḍhumadhīralocanaḥ sahastraraśmeriva yasya darśanam /
praviśya hemādriguhāgṛhāntaraṃ nināya vibhyaddivasāni kauśikaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) aśaknuvanniti---kauśiko vāsavo yasyāsurasya sahastraśmeriva darśana soḍhumaśaknuvan bibhyat hemādriguhāṃ praviśya dināni nināya /
adhīralocanaḥ kātarāt cañcalalocanaḥ /
śabdaśaktimūla upamādhvaniriyam /
tathā hi kauśikaḥ pecakaḥ sahastraraśmerdarśanaṃ soḍhumaśaknuvan adriguhāṃ praviśya yathā dināni nayati, adhīrabuddhiralocano divāndhatvāt, tathā ca pecaka iva indra ityupamādhvaniḥ /
atra idamavadheyam /
rasabhāvatadābhāsādīnāmasaṃlakṣyakramavyaṅgyatvaṃ vakṣyate /
tacca sthāyibhāvasya vyaṅgyasya bodhakramāparicayādeva /
atra śloke bhayasya sthāyibhāvasya bibhyadiyetadvācyatvāt vyaṅgyatvameva nāsti, kathaṃ vyaṅgyakramāparicayādhīnamasaṃlakṣyakamavyaṅgyatvam atoyaṃ na rasābhāsadhvaniḥ, kintūpamādhvanireva /
tadudāharaṇaṃ tu jātiduṣṭo 'pi saṃślāghyaḥ sa kālayavano nṛpaḥ /
yuddhodyuktaṃ yamālokya śrīkṛṣṇo 'pi palāyitaḥ //
********** END OF COMMENTARY **********
strīnīcaviṣayameva hi bhayaṃ rasaprakṛtiḥ /
evamanyatra /
bhāvābhāso lajjādike tu veśyādiviṣaye syāt
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) veśyādiviṣaye /
veśyādiniṣṭhe yathā--- līlānamramukhī śiroṃ'śukamavākṛṣyānayantī puro netropāntavilokanena parito yūnāṃ dhayantī manaḥ /
dṛṣṭā vāravilāsinī nanu sakhe ! kasyāpi puṇyātmanaḥ puṇyaughaṃ paripākamāśamayituṃ līlottaraṃ gacchati //
atra veśyālajjāmiśritatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
spaṣṭam /
bhāvasya śāntāvudaye saṃdhimiśritayoḥ kramāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) sandhiruttarottaraviruddhabhāvamiśraṇam /
saiva śabalatā /
tatra uttarottarabhāvasya pūrvapūrvāpekṣayā balavattvāt /
sandhistu dvayostulyakakṣatve /
sutanviti spaṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāvasya śāntirudayaḥ saṃdhiḥ śabalatā matā
Original text: Sāhityadarpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0