સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ન કેવલં વાચ્યાદિત્રિવિધ એવ શબ્દસ્યાર્થો ઽપિ તુ વાચ્યાદિત્રયભિન્નઃ પદાર્થસંસર્ગો ઽપિ શબ્દાર્થસ્તદ્બોધકં ચ વાક્યમિત્યાહ--કિં ચેત્યાદિના ।
પદાર્થાન્વયબોધને તદન્વયબોધનિમિત્તમ્ ।
પરે નૈયાયિકાસ્તાત્પર્ય્યાખ્યાં વૃત્તિમાહુઃ ।
તદર્થં તસ્યા વૃત્તેર્વિષયરૂપમર્થં તાત્પર્ય્યાર્થં સંસર્ગરૂપં તદ્વોધકં ચ વાક્યમિત્યાહુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભિધાયા એકૈકપદાર્થબોધનવિરામાદ્વાક્યાર્થરૂપસ્ય પદાર્થાન્વયસ્ય બોધિકા તાત્પય નામ વૃત્તિઃ ।
તદર્થશ્ચ તાત્પર્યાર્થઃ ।
તદ્વોધકં ચ વાક્યમિત્યભિહિતાન્વયવાદિનાં મતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અભિધાયાઃ સંસર્ગબોધને ઽસામર્થ્યં દર્શયન્ વ્યાચષ્ટે--અભિધાયા ઇતિ ।
તદર્થશ્ચેતિ સંસર્ગરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
અભિહિતાન્વયવાદિનાં નૈયાયિકાનાં પદેન પદાર્થે ઽભિહિતે સ્મારિતે તદન્વયબોધો વાક્યાદેવ ॥
ઇતિ ।
ઇતિ શ્રીસાહિત્યદર્પણટીકાયાં દ્વિતીયપરિચ્છેદવિવરણમ્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહિ સાહિત્યાર્પણો વાક્યસ્વરૂપનિરૂપણો નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ
અથ કો ઽયં રસ ઇત્યુચ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વાક્યં રસાત્મકભિત્યુક્તત્વાદ્રસં નિરૂપયિતું પૃચ્છતિ--અથેતિ ।
લોચના:
(લો, અ) રસસ્વરૂપં નિરૂપયિતુકામસ્તસ્યાવસરપ્રપ્તત્વં દર્શયન્નાહ--અથેતિ ।
અથ--કાવ્યસ્વરૂપનિરૂપણાનન્તરં કોયં રસો યદાત્મકં વાક્યં કાવ્યમિત્યર્થઃ ।
ઇત્યપેક્ષાયામુચ્યતે--તત્સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિભાવેનાનુભાવેન વ્યક્તઃ સંચારિણા તથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(ખ) વિભાવો રત્યાદેરાલમ્બનોદ્દીપનકારણદૂયમ્ ।
અનુભાવસ્તસ્ય કાર્યમ્ ।
સઞ્ચારી વ્યભિચારી, નિર્વેદાદિરૂપઃ કાર્યવિશેષઃ ।
તસ્ય પૃથગુપાદાનં ચ ગોવૃષન્યાયાત્ પ્રાશસ્ત્યાર્થમ્, પ્રશસ્ત્યં ચ રત્યાદેઃ શીઘ્રપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
યદ્યપિ વિભાવાદિત્રયસ્ય મિલિતસ્યૈવ રસહેતુતા વક્ષ્યતે, તથાપિ યત્ર શ્લોકે મિલિતા ન સન્તિ તત્રૈકેનાન્યવ્યઞ્જને વ્યભિચારિણામન્યાપેક્ષયા શીઘ્રવ્યઞ્જકત્વભિત્યેતદ્દ્વારા રસસ્યાપિ શીઘ્રપ્રતિપાદકત્વં બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસતામેતિ રત્યાદિઃ સ્થાયીભાવઃ સચેતસામ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(ગ) રત્યાદિઃ સ્થાયી ભાવો રસતામેતીત્યન્વયઃ ।
નનુ રામાદિવૃત્તી રત્યાદિર્વિભાવાદિભિર્વ્યજ્યતે ।
તદ્વ્યઞ્જનાવશાદેવ રસાદેરસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યપરિભાષા, તતશ્ચ ભાવનોપનીતઃ સ રત્યાદિર્વિભાવાદિનિષ્ઠેન સ્વાદનાખ્યવ્યાપારેણ સામાજિકરત્યાદ્યભેદેનારોપ્યમાણઃ સ્વપ્રકાશાનન્દતયા તથા પરિણમતીતિ પરિણામવાદસિદ્ધાન્તેન, તસ્ય સામાજિકે રસતાપ્રાપ્તિઃ ।
એવમેવાગ્રે વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ ।
લોચના:
(લો, આ) વિભાવેનેત્યાદિ--સચેતસાં-સહૃદયાનાં રત્યાદિઃ સ્થાયીભાવઃ ।
ભાવ્યતે-વાસ્યતે ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા અનાદિવાસનાન્તર્લોન ઇત્યર્થઃ ।
તદુક્તમ્---
"વાસનાનાદિકાલીના યાસૌ હૃદિ સચેતસામ્ ।
સ્વસામગ્રીં સમાસાદ્ય વ્યક્તા સૈતિ રસાત્મતામ્" ॥
યદ્યપીહ મિલિતો રત્યાદિઃ પ્રપાનકરસન્યાયેન ચર્વ્યમાણો ઽખણ્ડસ્વરૂપો રસઃ, તથાપિ લોકપ્રસિદ્ધિમાસાદ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ સ્થાયિભાવો રસતામેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિભાવાદયો વક્ષ્યન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઇ) ઇત્યુક્તં વિવૃણોતિ-વિભાવાદય ઇતિ ।
વક્ષ્યતે ઇહૈવ પરિચ્છેદે ।
સામાન્યતસ્તુ--
"કારણાનિ ચ કાર્યાણિ સહકારીણિ યાનિ ચ ।
રત્યાદેઃ સ્થાયિનો લોકે તાનિ ચેન્નાટ્યકાવ્યયોઃ ।
વિભાવા અનુભાવાશ્ચ કથ્યન્તે વ્યભિચારિણઃ" ॥
ત્યુક્તપ્રકારાઃ ।
દણ્ડ્યાદ્યૈરુત્કમ્---
"વિભાવૈરનુભાવૈશ્ચ સાત્ત્વિકૈર્વ્યભિચારિભિઃ ।
આનીય નીતઃ સ્વાદ્યત્વં સ્થાયિભાવો રસઃ સ્મૃતઃ" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાત્ત્વિકાશ્ચાનુભાવરૂપત્વાત્ ન પૃથગુક્તાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) નનુ સાત્ત્વિકભાવો ઽપિ રસાદિવ્યઞ્જકઃ, સ કથં નોક્ત ઇત્યત આહ---સાત્ત્વિકાશ્ચેતિ ।
તે ચાગ્રે વક્ષ્યન્તે ।
લોચના:
(લો, ઈ) તત્કથમત્ર લક્ષણે સાત્ત્વિકાનામનુપાદાનમિત્યાશઙ્ક્યાહ--સાત્ત્વિકાશ્ચેતિ ।
સાત્ત્વિકાઃ સ્તમ્ભસ્વેદાદયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યક્તો દધ્યાદિન્યાયેન રૂપાન્તરપરિણતો વ્યક્તીકૃત એવ રસો ન તુ દીપેન ઘટ ઇવ પૂર્વસિદ્ધો વ્યજ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પરિણામવાદસિદ્ધાન્તં દર્શયતિ---દધ્યદિન્યાયેનેતિ ।
દુગ્ધમેવ યથામ્લદ્રવ્યયોગાદ્ દધ્યાદિરૂપતયા પરિણમતિ; તન્ન્યાયેન રામાદિરત્યાદિરેવ વિભાવાદિનિષ્ઠખાદનાખ્યવ્યાપારેણ સામાજિકરત્યાદૌ અભેદેનારોપ્યમાણઃ સ્વપ્રકાશાનન્દત્મકજ્ઞાનરૂપતયા પરિણમતીત્યર્થઃ ।
વ્યક્ત ઇત્યસ્યાર્થં પરિણત ઇત્યન્તેન દર્શયિત્વા, તાદૃગવસ્થ એવ રસઃ, નતુ અતાદૃગવસ્થ ઇતિ પ્રતિપાદયન્ પુનરાહ---વ્યક્તો વ્યક્તીકૃત એવેતિ ।
ઇદં ચ વ્યક્તીકૃતરસાસ્વાદાખ્યેન વ્યાપારેણ વિભાવાદિનિષ્ઠેન વ્યઞ્જનાભિન્નવ્યાપારાન્તરેણ રામાદિરત્યાદ્યારોપવિષયસામાજિકરત્યાદેઃ સ્વપ્રકાશાનન્દરૂપતયા વિષયીકરણમિત્યગ્રે વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ ।
લોચના:
(લો, ઉ) દધ્યાદીતિ---યથા દુગ્ધં દધિરૂપેણ પરિણમતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદુક્તં લોચનકારૈઃ--
"રસાઃ પ્રતીયન્ત ઇતિ ત્વોદનં પચતીતિવદ્ વ્યવહારઃ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) ઓદનં પચતીતિવદિતિ ।
પાકોત્તરમેવોદનોત્પત્તેસ્તણ્ડુલપાકસ્યૈવ તત્રોપચારઃ વ્યઞ્જનયા, રત્યાદિપ્રતીતેરેવં રસે વ્યઞ્જનયા પ્રતીત્યુપચારઃ ઇત્યર્થઃ ।
અયમુપચારો માનસ એવ; શાબ્દસ્તુ નોપચારઃ ।
કિન્તુ ઓદનપદસ્ય તણ્ડુલે લક્ષણેતિ બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઊ) ઓદનં પચતીતિવત્--ન ખલ્વોદનઃ પૂર્વસિદ્ધો વ્યજ્યતે, કિન્તુ પક્વઃ સન્ ઓદનો ભવતીતિ તથાયમપિ વ્યક્તઃ સન્ રસો ભવતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચ રત્યાદિપદોપાદાનાદેવ પ્રાપ્તે સથાયિત્વે પુનઃ સ્થાયિપદોપાદાનં રત્યાદીનામપિ રસાન્તરષ્વસ્થાયિત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્ ।
તતશ્ચ હાસક્રોધાદયઃ શૃઙ્ગારવીરાદૌ વ્યભિચારિણ એવ ।
તદુક્તમ્--
"રસાવસ્થઃ પરમ્ભાવઃ સ્થાયિતાં પ્રતિપદ્યતે" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) રસતામેતિ રત્યાદિઃ સ્થાયીભાવઃ સચેતસામ્"ઇતિ યદુક્તં તત્ર સ્થાયીત્યસ્ય ઉપાદાનફલમાહ--અત્ર રત્યાદીતિ ।
અસ્થાયિત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ--કિન્તુ વ્યભિચારિભાવત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ બોધ્યમ્, તદાહ--તતશ્ચેતિ ।
રસાન્તરે સ્થાયિત્વાભાવે સંવાદમાહ--તદુક્તં રસાવસ્થ ઇતિ ।
રસ એવ ઉત્તરકાલમ્ અવસ્થા યસ્ય ।
પરં કેવલં તાદૃશો હાસક્રોધાદિભાવઃ સ્થાયિતાં પ્રતિપદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
અતાદૃગવસ્થસ્તુ ન સ્થાયિત્વં પ્રતિપદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો ઋ) કોધાદય ઇત્યાદિશબ્દાત્ જુગુપ્સાદયઃ ।
રસાવસ્થઃ રસરૂપતાપ્રપ્તિયોગ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય સ્વરૂપકથનગર્ભ આસ્વાદનપ્રકારઃ કથ્યતે--
સત્ત્વોદ્રેકાદખણ્ડસ્વપ્રકાશાનન્દચિન્મયઃ ।
વેદ્યાન્તરસ્પર્શશૂન્યો બ્રહ્માસ્વાદસહોદરઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) સત્ત્વોદ્રેકાદિતિ કારિકાર્થં પ્રતિપદં સ્વયમેવ વ્યાખ્યાસ્યતિ ।
ચિન્મય ઇત્યત્ર ચિદ્ જ્ઞાનમ્ ।
સ્વાકારવદભિન્નત્વેનેતિ---અયં રત્યાદિજ્ઞાનરૂપો રસઃ પરિણામવશાદ્રત્યાદ્યભિન્નત્વેન વિશિષ્ટ આસ્વાદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
નત્વભિન્નત્વં તદ્વોધે પ્રકારઃ ।
આરોપ્યમાણરામાદિરત્યાદ્યભેદન અધિકરણીભૂતસામાજિકરત્યાદેરેવ યઃ સ્વપ્રકાશ આસ્વાદઃ તસ્યેવ રસત્વાત્ તત્ર ચાભિન્નત્વાભાવાત્ ।
તત્રાસ્વાદતદ્વિષયરત્યાદેરમભેદે સ્વાકારવાદેક્તં દૃષ્ટાન્તમાહ--સ્વાકારવદિતિ ।
સ્વાકારવાદે હિ વિષયો જ્ઞાનાભિન્નો જ્ઞાનસ્યાકાર એવેતિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) સમ્પ્રતિ કીદૃગસાવાસાદ્યતે યેનૈતદાસ્વાદનલમ્પટઃ કાવ્યે પ્રવર્તિષ્યતે લોકઃ ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તાં સત્ત્વોદ્રેકાદિતિ કારિકામવતારયતિ--અસ્યેતિ ।
આસ્વાદનપ્રકાર ઇતિ ઉપચારપ્રયોગઃ; અસ્યાઽસ્વાદનાતિરિક્તત્વાત્ ।
સત્ત્વોદ્રેકાદિતિ---સ્વાત્મૈવાકારઃ ।
સ યથાભિન્નત્વેનાનુભૂયતે ઉપચારાદિતિ શેષઃ તથાયમાસ્વાદ્યતે ।
વિવૃણોતિ--
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
લોકોત્તરચકત્કારપ્રાણઃ કૈશ્ચિત્ પ્રમાતૃભિઃ ।
સ્વાકારવદભિન્નત્વેનાયમાસ્વાદ્યતે રસઃ

"રજસ્તમોભ્યામસ્પૃષ્ટં મનઃ સત્વમિહોચ્યતે" ઇત્યુક્તપ્રકારો બાહ્યમેયવિમુખતાપાદકઃ કશ્ચનાન્તરો ધર્મઃ સત્ત્વમ્ ।
તસ્યોદ્રેકો રજસ્તમસી અભિભૂય આવિર્ભાવઃ ।
અત્ર ચ હેતુસ્તથાવિધાલૌકિકાવ્યાર્થપરિશીલનમ્ ।
અખણ્ડ ઇત્યેક એવાયં વિભાવાદિરત્યાદિપ્રકાશસુખચમત્કારાત્મકઃ અત્ર હેતું વક્ષ્યામઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વાદ્યપિ વક્ષ્યમાણપરીત્યા ।
ચિન્મય ઇતિ સ્વરૂપાર્થે મયટ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઌ) રજસ્તમોભ્યામિતિ---મનો હિ સત્વરજસ્તમોરૂપં ત્રિગુણાત્મકમ્ ।
બાહ્યમેયા ઘટપટાદયઃ ।
આન્તરો ધર્મઃ સત્ત્વમાત્રાવસ્થિતિરૂપઃ ।
નનુ કથમેવંવિધઃ સત્ત્વોદ્રેકો જાયતે, તતશ્ચ કથમખણ્ડસ્વપ્રકાશાનન્દાદ્ બોધઃ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--તત્ર ચેતિ ।
અયમાશયઃ-"સત્ત્વં સુખે સઞ્જયતિ રજઃ કર્મણિ ભારત ।
પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતો ઽજ્ઞાનમેવ ચ ।
ઇત્યાદિ ભગવદ્વચનાત્ ત્રિગુણાત્મકે મનસિ સત્ત્વાંશસ્ય પ્રકાશે સુખેત્પત્તિઃ સત્ત્વાંશસ્ય પ્રકાશશ્ચ રજસ્તમસોરભિભવાદ્ વૈષયિકં સુખં જનયતિ ।
તથા હિ સત્ત્વાંશપ્રકાશતારતમ્યાદ્ વૈષયિકસુખસ્યાપિ તારતમ્યં દૃશ્યતે ।
તચ્ચ સુખતારતમ્યં સુખકારણતારતમ્યહેતુકમિત્યવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ સુખકારણં યદિ સકલલૌકિકસુખકારણોત્તરં તેન રજસ્તમસોરભિભવઃ સર્વથા શક્યક્રિય એવેતિ ।
તતો ન્યાયાત્ લોકોત્તરકાવ્યાર્થશ્રવણરૂપકારણાત્ સર્વથા રજસ્તમસ્યભિભૂય મનસઃ સત્ત્વાંશસ્યૈવ પ્રકાશસ્તદા તન્માત્રહેતુકો ઽખણ્ડપ્રકાશરૂપ આત્માવબોધઃ પ્રમાણિક એવ ।
અત એવાહુઃ--"સ્વાદઃ કાવ્યાર્થસમ્ભેદાદાત્માનન્દસમુદ્ભવઃ ।
"ઇત્યુક્તપ્રકારઃ ।
સ ચાત્માનન્દાદ્ બોધો યદિ"અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં નિરસ્ય પ્રાણતો યતઃ ।
વીક્ષ્યાસન્નસ્ય કો ઽસ્મીતિ તત્ત્વમિત્યાહ---સૌહૃદાત્"ઇત્યાદિ ।
શાસ્ત્રાનયનહેતુકઃ સ્યાત્ તદા નિરુપહિતં બ્રહ્મ પ્રકાશતે ।
યદિ પુનર્નાદ્યકાવ્યદર્શનશ્રવણાભ્યાં, તદા વિભાવાદિસમ્વલિત-રત્યાદ્યંશકર્બુરિતત્વેન કિંકુર્મઃ ।
કારણવેચિત્ર્યસ્યૈવાયં સહૃદયાનુભવસિદ્ધો ઽનુભાવ ઇતિ તસ્ય ચ રત્યાદ્યંશશવલત્વે ઽપિ યથા સ્વપ્રકાશતમોવિરુદ્ધં તથેહગ્રે દર્શયિષ્યતે ।
એતદેવાહ---સ્વપ્રકાશત્વાદ્યપિ વક્ષ્યમાણરીત્યેતિ ।
રત્યાદ્યંશશવલત્વાદેવ ચાસ્ય બ્રહ્માસ્વાદસ્ય સહોદરત્વં; નતુ તત્ત્વં સૂત્રેણોક્તમ્ ।
સ્વરૂપાર્થ ઇત્યનેન મયટઃ પ્રસ્તુતાર્થસ્ય નિરાસઃ, તેન સ્વપ્રકાશાનન્દચિદભિન્નત્વં રસસ્યોક્તં ભવતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચમત્કારશિચત્તવિસ્તારરૂપો વિસ્મયાપરપર્ય્યાયઃ ।
તત્પ્રાણત્વઞ્ચાસ્મદ્વૃદ્ધપ્રપિતામહસહૃદયગોષ્ઠીગરિષ્ઠકવિપણ્ડિતમુખ્યશ્રીમન્નારાયણપાદૈરુક્તમ્ ।
તદાહ ધર્મદત્તઃ સ્વગ્રન્થે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) તત્ર સત્ત્વમાચષ્ટે--રજસ્તમોભ્યમિતિ ।
બાહ્યમેયવિમુખતાસામાજિકસ્યાવિર્ભાવઃ ઉદ્બોધઃ સહકારિપ્રાપ્ત્યા કાર્યજનકતેતિ યાવત્ ।
સહકારિપ્રાપ્તિં દર્શયતિ--તત્ર ચ હેતુરિતિ ।
એકત્વં ગ્રાહયતિ---વિભાવાદીતિ ।
વિભાવાદિશ્ચ રત્યાદિશ્ચ તદ્વિષયં યત્ સ્વપ્રકાશરૂપં સુખં તત્સહિતઃ ચમત્કાર આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તાદૃશઃ ।
ચમત્કારશ્ચ વિસ્મય ઇતિ વક્ષ્યતે ।
તાદૃશસુખચમત્કારયોરેકદા સ્થિતૌ તત્ર હેતું વક્ષ્યામઃ "વ્યાપારોસ્તિ વિભાવાદેઃ"ઇત્યાદિના ।
વિભાવાદેઃ સ્વાદનાખ્યવ્યાપારસ્ય ચમત્કારહેતુતાયાઃ સામાજિકાનાં રામાદિનાયકાભેદારોપહેતુતાયાશ્ચ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
ચિન્મય ઇતીતિ---સ્વપ્રકાશાનન્દ એવ ચિદ્ જ્ઞાનં તત્ સ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનાનન્દયોરભેદસ્વીકારાત્ ।
લોકોત્તરચમત્કારપદાર્થં વ્યાચષ્ટે---ચમત્કાર ઇતિ ।
ચિત્તસ્ય વિસ્તારઃ આત્મસંયોગવિશેષેણ જનિતં વિલક્ષણં જ્ઞાનમ્ ।
તદેવ દર્શયતિ---વિસ્મયેતિ ।
તત્પ્રાણત્વં ચ તત્સહભાવેનૈવ સ્થિત્યા ।
તદાહેત્યાદિ કિમપિ નારાયણસ્યૈવોક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસે સારશ્ચમત્કારઃ સર્વત્રાપ્યનુભૂયતે ।
તચ્ચમત્કારસારત્વે સર્વત્રાપ્યદ્ભુતો રસઃ ।
તસ્માદદ્ભુતમેવાહ કૃતી નારાયણો રસમ્" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) રસે સાર ઇતિ રસાસ્વાદહેતુત્વાત્ સારઃ ।
તચ્ચમત્કારસારત્વે ઇતિ સતિ સપ્તમીયમ્ ।
ચમત્કારસ્ય વિસ્મયરૂપત્વાત્ તેન સ્વપ્રકાશસુખે ઽતિશયકરણાત્ તસ્ય સારત્વં વિલક્ષણસુખાત્મકરસજનકત્વમ્ ।
તસ્મિન્ સતિ શૃઙ્ગારાદિરસકાવ્યેષ્વપિ અદ્ભુતો રસઃ સમ્ભવતિ ।
તથા ચ સામાન્યતઃ શૃઙ્ગારાદિરસે જાતે ઽદ્ભુતમુત્પાદ્ય વિલક્ષણાસ્વાદરૂપઃ પ્રકૃષ્ટશૃઙ્ગારાદિરસો જન્યત ઇત્યર્થઃ ।
કાવ્યપ્રકાશે તુ આસ્વાદ એવ ચમત્કારઃ નતુ તદ્ભિન્નો વિસ્મયઃ ।
ઇત્યદ્ભુતપ્રવેશો ન સર્વત્ર ।
તસ્માદદ્ભુતમેવેતિ--અતઃ શૃઙ્ગારાદિકાવ્યે પ્રકૃષ્ટશૃઙ્ગારાદિજનકતયા અદ્ભુતમપિ રસમબ્રવીદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) નારાયણદાસૈરપ્યુક્તમિતિ---ચમત્કાર એવ સર્વરસપ્રણભૂતઃ ।
તસ્ય ચ રત્યાદ્યંશશવલત્વેન યથાયથં શૃઙ્ગારાદિવ્યપદેશઃ ।
તદ્ભાવાદદ્ભુતવ્યપદેશ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કૈશ્ચિદિતિ પ્રાક્તનપુણ્યશાલિભિઃ ।
યદુક્તમ્--
"પુણ્યવન્તઃ પ્રમિણ્વન્તિ યોગિવદ્રસસન્તતિમ્" ।
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) પુણ્યવદ્ભિરિતિ--પુણ્યશાલિભિરિતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
વાસનાયામાસ્વાદનાખ્યવ્યાપારે ચ પુણ્યમેવ હેતુરિત્યર્થઃ ।
"ન જાયતે તદાસ્વાદો વિના રત્યાદિવાસનામ્ઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
"વિલક્ષણ એવાયં કૃતિજ્ઞપ્તિભેદેભ્યઃ સ્વાદનાખ્યઃ કશ્ચિદ્ વ્યાપારઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
લોચના:
(લો, ઓ) પુણ્યવન્ત ઇતિ ।
પ્રમિણ્વન્તીત્યત્રાપિ પૂર્વવદુપચારઃ ।
સ્વપ્રકાશરૂપસ્યાસ્ય પ્રમાવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
યોગિવદિતિ ।
યથા યોગિનઃ શુદ્ધં બ્રહ્મ સ્વપ્રકાશાનન્દચિદ્રૂપતયા સાક્ષાત્કુર્વન્તિ રત્યાદ્યંશકર્બુરિતમપિ તથા પુણ્યવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચોક્તં "વિભાવાદિસંભિન્નાનુદ્રિક્તાઙ્ગરત્યાદ્યંશકર્બુરિતઃ સ્વપ્રકાશાનન્દચમત્કારરૂપો રસઃઽ; ઇતિ ।
કિચિત્તુ રત્યાદિસંભિન્નાનન્દસાક્ષાત્કારાનન્તરં પ્રશાન્તનિખિલપ્રપઞ્ચચિદાનન્દમયબ્રહ્મતત્ત્વાભિવ્યક્તિં સુષુપ્તિદશાવત્ સમાધિવચ્ચેચ્છન્તિ ।
યદાહુઃ---
પાઠ્યાદથ ધ્રુવાખ્યાનાત્તતઃ સંપૂરિતે રસે ।
તદાસ્વાદભરૈકાગ્રો હૃષ્યત્યન્તર્મુખઃ ક્ષણમ્ ॥
તતો નિર્વિષયસ્યાસ્ય સ્વભાવો ઽવસ્થિતો નિજઃ ।
વ્યજ્યતે હ્લાદનિષ્યન્દો યેન તૃપ્યન્તિ યોગિનઃ ।
આચાર્યાસ્તુ શવલિતસ્યૈવાનુભવાત્ સુખમનુભવામીતિ પ્રતિસન્ધાનસ્ય ચ તાવતવોપપત્તેરધિકં નેચ્છન્તિ ।
રસસન્તતિં સન્તન્યમાનં રસમ્ ।
સન્તન્યમાનત્વેન વ્રહ્માસ્વાદસહોદરસ્યાસ્ય નિદ્યયો ઽવિચ્છિન્નપ્રવાહવાહિત્વં સૂચિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદ્યપિ "સ્વાદઃ કાવ્યાર્થસમ્ભેદાદાત્માનન્દસમુદ્ભવઃ" ઇત્યુક્તદિશા રસસ્યાસ્વાદાનતિરિક્તત્વમુક્તમ્,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) કાવ્યાર્થસંભેદાત્ ઇતિ ।

રત્યાદિરૂપો યઃ કાવ્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્તત્સંભેદાત્--તત્પરિશીલનાદિત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ સંભેદાદિતિ લ્યબ્--ગર્ભત્વાત્ પઞ્ચમી તેન વિભાવાદિશવલિત ઇતિ ।
આત્માનન્દેતિ---આત્મનિ ય આનન્દસ્તદ્રૂપેણ સમુદ્ભવો યસ્ય તાદૃશ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ આનન્દાત્મકસ્ય રસસ્ય સ્વાદાનતિરિક્તત્વભિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) કાવ્યાર્થો વિભાવાદિઃ ।
તત્સમ્ભેદાદિતિ લ્યબ્લોપે પચ્ચમી તેન વિભાવાદિશવલિત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાપિ "રસઃ સ્વાદ્યતે" ઇતિ કાલ્પનિકં ભેદમુરરી કૃત્ય કર્મકર્ત્તરિ વા પ્રયોગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) કાલ્પનિકમ્--અભેદે ભેદારોપેણ ભેદમ્ ।
કર્મકર્તરિ વેતિ--"ભિદ્યતે કુશૂલઃ સ્વયમેવ"ઇત્યત્ર એકસ્યૈવ કુશૂલસ્ય કર્મત્વકર્ત્તૃત્વોભયવિવક્ષયા ભેદારોપવદત્રાપિ આસ્વાદ્યાસ્વાદનયોરભેદેપિ ભેદવિવક્ષયા કર્મકર્તરિ પ્રયોગઃ ઇત્યર્થઃ ।
નચ આસ્વાદ્યે આસ્વાદસ્ય વિષયિતાએવ, તત્કથં કર્તૃત્વમિતિ વાચ્યમ્, સ્વપ્રકાશત્વેન તત્ર કર્તૃત્વારોપાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદુક્તમ્-"રસ્યમાનતામાત્રસારત્વાત્ પ્રકાશશરીરાદનન્ય એવ હિ રસઃ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) રસ્યમાનતામાત્રસારત્વાદિતિ--સારપદમત્ર સ્વરૂપાર્થકમ્ ।
તથા ચ રસ્યમાનતાયા આસ્વાદકર્મત્વં દર્શિતમ્ ।
પ્રકાશશરીરત્વેન આસ્વાદકર્તૃત્વં ચ દર્શિતમ્ ।
તથા ચ કર્મકર્તૃત્વમુપપાદિતમ્ ।
સ્વપ્રકાશસ્ય પ્રકાશકોભયરૂપત્વાત્ તાભ્યામનન્ય એવેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, અ) કાલ્પનિકમૌપચારિકમ્ ।
કર્મકર્તરિ વેતિ ।
સ્વાદ્યતે-આસ્વાદ્યતે પ્રમાણાન્તરોપનીતરત્યાદિતાદાત્મ્યેન સમુલ્લિખ્યત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યત્રાપ્યેવંવિધસ્થલેષૂપચારણ પ્રયોગો જ્ઞેયઃ ।
નન્વેતાવતા રસસ્યાજ્ઞેયત્વમુક્તં ભવતીતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) એવમન્યત્રાપીતિ--સઃ પ્રતીયત ઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
નન્વેતાવતેતિ--રસસ્યાસ્વાદાભિન્નત્વકથનેનેત્યર્થઃ ।
અજ્ઞેયત્વં સ્વભિન્નજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્વેનૈવ સ્વસ્વગ્રાહ્યત્વેન ઘટાદિવત્ જ્ઞેયત્વાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યઞ્જનાયાશ્ચ જ્ઞાનવિશેષત્વાદ્ દ્વયોરૈક્યમાપતિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) નનુ વિભાવાદિજન્યેન વ્યઞ્જનાધીનજ્ઞાનેનૈવ વિષયીકરણાત્ સ્વભિન્નજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વમસ્ત્યેવેત્યાશઙ્કાયામાહ--અઙ્કાયામાહ---વ્યઞ્જનાયાશ્ચ જ્ઞાનવિશેષત્વાદિતિ ।
વ્યઞ્જનાયાઃ વ્યઞ્જનાધીનજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનવિશેષત્વાત્ આસ્વાદરૂપજ્ઞાનવિશેષત્વાત્ ।
તથા ચ તદ્દશાયાં તદ્ભિન્નજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વાદજ્ઞેયત્વમિત્યર્થઃ ।
તથા ચ રસરૂપાસ્વાદવ્યઞ્જનાધીનજ્ઞાનયોરૈક્યમેવાપતિતમિત્યાહ---દ્વયોરૈક્યમ્ ઇતિ ।
દ્વયોરાસ્વાદાભિન્નરસવ્યઞ્જનાધીનજ્ઞાનયોરિત્યર્થઃ ।
નન્વેતાવતા કિમનિષ્ટમિત્યતો વિભાવાદેર્વ્યઞ્જકત્વાનુપપત્ત્યા રસસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાનુપપત્તિઃ એવાનિષ્ટમિતિવક્તું પ્રથમં વિભાવાદેર્વ્યઞ્જકત્વાનુપપત્તિં ઘટવ્યઞ્જકદીપવૈલક્ષણ્યેન સાધયતિ---તતશ્ચેતિ ।
ઘટાદેર્વ્યઞ્જકો યથા દીપો વિભાવાદેસ્તથાત્વાભાવાદ્ ઘટવ્યઞ્જકદીપતો વિભાવાદેઃ પાર્થક્યં પૃથગ્ભાવો વૈલક્ષણ્યમિતિ સમુદાયાર્થઃ ।
યથાશ્રુતાક્ષરાર્થેન ત્વયમર્થો ન ઘટતે, સ્વવિષયજ્ઞાનેન સ્વજન્યજ્ઞાનેન વા ઘટધિયો હેતોર્દેપસ્ય ઘટવ્યઞ્જકભાવપ્રસક્ત્યા "યથા દીપઽ; ઇતિ દૃષ્ટાન્તાનુપપત્તેઃ ।
અતો ઽત્રજ્ઞાનેનેતિ ।
તૃતીયાભેદે ।
"અર્થેનૈવ વિશેષો હિ નિરાકારતયા ધિયામ્ઽ; ઇતિવત્ ।
તથા ચ સ્વજન્યજ્ઞાનાભિન્નાયા અન્યસ્ય જ્ઞાનદન્યસ્ય ધિયો હેતુર્યઃ સ એવ સિદ્ધે જ્ઞાનં વિનાપિ સિદ્ધે અર્થે વ્યઞ્જકો મતો યથા દીપ ઇત્યર્થઃ વિભાવાદિસ્તુ સ્વજન્યવ્યઞ્જનાધીનજ્ઞાનભિન્નસ્યાઽસ્વાદાત્મકરસાદેર્જનક એવ ન દીપવત્ વ્યઞ્જક ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથાભાવે અન્યથાત્વે સ્વજન્યં પ્રત્યપિ સ્વસ્વવ્યઞ્જકત્વે ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ય વિભાવાદેઃ કારકાત્ કો વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
ઘટપ્રતીપવત્ દ્વૌ યૌ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકૌ તયોઃ સકાશાદનયોઃ રસવિભાવાદ્યોઃ પાર્થક્યં વૈલક્ષણ્યમેવેત્યર્થઃ ।
ન તુ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોઃ પરસ્પરં પાર્થક્યં ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
તદા પ્રત્યુત રસસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વસ્યૈવ સિદ્ધેરાશઙ્કાનુપપત્તેઃ ।
લોચના:
(લો, આ) એતાવતેત્યત્ર પ્રબન્ધેનેતિ શેષઃ ।
રસસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેન નિરૂપ્યમાણસ્યૈકં જ્ઞાનત્વાવિશેષાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તતશ્ચ--
"સ્વજ્ઞાનેનાન્યધીહેતુઃ સિદ્ધેર્ઽથે વ્યઞ્જકો મતઃ ।
યથા દીપો ઽન્યથાભાવે કો વિશેષો ઽસ્ય કારકાત્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) વ્યઞ્જનાસ્વાદયોરાશઙ્કિતમૈક્યં નિરસ્ય રસાવસ્થસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વાભાવં સિદ્ધાન્તયન્ આહ---"ચેત્ સત્યમિતિ" ।
લોચના:
(ઇ) અન્યધીહેતુર્વ્યઙ્ગ્યબુદ્ધેઃ કારણમ્ ।
સિદ્ધે નતુ સાધ્યે વ્યઞ્જકો મતઃ શબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
યથા દીપ ઇતિ ।
ન ખલુ દીપો ઘટાદિકં કરોતિ ।
કિન્તુ સ્વપ્રકાશેન સિદ્ધમેવ તં પ્રકાશયતિ ।
અન્યથાભાવે-અસિદ્ધસ્ય સાધને ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યુક્તદિશા ઘટપ્રદીપવદ્વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોઃ પાર્થક્યમેવેતિ કથં રસસ્ય વ્યઙ્ગ્યતેતિ ચેત્, સત્યમુક્તમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઈ) ઉક્તદિશા ધ્વનિકારાદ્યુક્તમાર્ગેણ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોઃ પાર્થક્યમિત્યનેન વ્યઞ્જનાયા વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ પાર્થક્યં ન્યાયસિદ્ધમેવ ઇતિ ભાવઃ ।
ન ખલુ ઘટસ્ય દીપપ્રકાશેનૈક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત એવાહુઃ--
"વિલક્ષણ એવાયં કૃતિજ્ઞપ્તિભેદેભ્યઃ સ્વાદનાખ્યઃ કશ્ચિદ્વ્યાપારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) કૃતિજ્ઞપ્તિભેદેભ્ય ઇતિ--કૃતિરુત્પાદકો વ્યાપારઃ દણ્ડદેર્ભ્રમ્યાદિઃ ।
જ્ઞાપ્તિઃ જ્ઞાપકો વ્યાપારઃ, અભિધાલક્ષણાવ્યઞ્જનાઃ; તેભ્યો વ્યાપારેભ્યો ભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
સ્વાદનાખ્યઃ આસ્વાદરૂપઃ સ્વપ્રકાશજ્ઞાનજનકો વૃત્તિવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ તદ્ વિષય એવ રસઃ ।
વ્યઞ્જનાધીનજ્ઞાનં તુ રત્યદિવિષયઃ તતો ભિન્નમેવ ઇત્યતો રસવ્યઞ્જનાધીનજ્ઞાનયોર્નૈક્યમિત્યુક્તમ્ ।
સ ચ વિભાવાદિર્નિષ્ટો વ્યઞ્જનાભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ વ્યઞ્જનયા રત્યાદિજ્ઞાનમેવ, સ્વાદનાખ્યવ્યાપારેણ તુ રસાસ્વાદ ઇત્યન્વયઃ ।
નનુ કથં તર્હિ રસો વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યુચ્યતે ઇત્યત આહ---અભિધાદીતિ ।
વિલક્ષણો વ્યાપારો વ્યઞ્જના રસો વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ વ્યહ્ગ્યરામાદિરત્યાદ્યારોપાધિકરણસામાજિકરત્યાદેઃ રસરૂપતયા પરિણામાત્ પરમ્પરયા વ્યઙ્ગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અત એવેતિ--; આહુરિત્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વમુક્તં ભવતીત્યત્ર દૂરસ્થેનેતિશબ્દેનાન્વયઃ ।
અત એવ-યતો જ્ઞાનરૂપ એવ રસ ઇત્યર્થઃ ।
આહુર્ન્યાયવિદઃ પ્રાચીનાચાર્યા ઇતિ શેષઃ ।
કૃતિઃ કરણં; જ્ઞપ્તિર્જ્ઞાનમ્; સ્વાદનં સ્વાદઃ"સ્વાદઃ કાવ્યાર્થસંભેદાદાત્માનન્દસમુદ્ભવ"ઇત્યુક્તપ્રકારઃ ।

કશ્ચિદિત્યલૌકિકઃ ।
વ્યાપારઃ--વ્યાપારવિષયાદ્રસાદભિન્નઃ ।
વિલક્ષણો વ્યઞ્જકાદિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત એવ હિ રસનાસ્વાદનચમત્કરણાદયો વિલક્ષણા એવ વ્યપદેશાઃ" ઇતિ ।
અભિધાદિવિલક્ષણવ્યાપારમાત્રપ્રસાધનગ્રહિલૈરસ્માભી રસાદીનાં વ્યઙ્ગ્યત્વમુક્તં ભવતીતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(ઊ) વ્યઙ્ગ્યત્વમુક્તં, પ્રકાશનમાત્રોપચારાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ તર્હિ કરુણાદીનાં રસાનાં દુઃ ખયત્વાદ્રસત્વં (તદુન્મુખત્વં ) ન સ્યાદિત્યુચ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) રસત્વં ન સ્યાદિતિ---સ્વપ્રકાશાનન્દરૂપત્વાદ્રસસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કરુણાદાવપિ રસે જાયતે યત્પરં સુખમ્ ।
સચેતસામનુભવઃ પ્રમાણં તત્ર કેવલમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) રસે ઇતિ--કરુણાદૌ રસ ગ્રાહ્યે કરુણાદિરસસ્વરૂપમેવ યત્ સુખં જાયત ઇત્યર્થઃ ।
રસાતિરિક્તસુખાભાવાત્ ।
સચેતસામનુભવ ઇતિ ।
રસાદીનામેવ શોકદુઃ ખં તજ્જ્ઞાતૄણઆં, સામાજિકાનાં તુ સુખમેવ જાયત ઇત્યત્ર સચેતસામનુભવઃ પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(ઋ) નન્વિતિ ।
તર્હિ યદિદૃશાનન્દસ્વરૂપો રસ ઇત્યર્થઃ ।
રસે સુખમિત્યુપચારઃ ।
સચેતસાં સહૃદયાનામ્ ।
તેષુ કરુણાદિષુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદિશબ્દાદ્બીભત્સભયાનકાદયઃ ।
તથાપ્યસહૃદયાનાં મુખમુદ્રણાય પક્ષાન્તરમુચ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) અસહૃદયાનામપિ પરદુઃ ખજ્ઞાનાદપિ દુઃ ખમેવ જાયતે ઇત્યેવંહૃદયાનામપીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ તેષુ યદા દુઃખં ન કો ઽપિ સ્યાત્તદુન્મુખઃ ।
નહિ કશ્ચત્ સચેતા આત્મનો દુઃખાય પ્રવર્ત્તતે ।
કરૂણાદિષુ ચ સકલસ્યાપિ સાભિનિવેશપ્રવૃત્તિદર્શનાત્ સુખમયત્વમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ)કિઞ્ચ તેષ્વિતિ---દુઃ ખહેતુત્વે અનુપપત્ત્યન્તરમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) સાભિનિવેશા, નતુ રાજાદિકારિતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુપપત્ત્યન્તરમાહ--
તથા રામાયણાદીનાં ભવિતા દુઃખહેતુતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) તથા રામાયણેતિ---રામાયણમત્ર કરુણરસવિશિષ્ટતદેકદેશઃ ।
દુઃખહેતુત્વ-પ્રસઙ્ગ ઇતિ--તથા ચ તત્--શ્રવણે ન કોપિ પ્રવર્તતે ।
લોચના:
(લો, ઌ) રામાયણં વાલ્મીકિમહાકાવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કરુણરસસ્ય દુઃ ખહેતુત્વે કરુણરસપ્રધાનરામાયણાદિપ્રબન્ધાનામપિ દુઃખહેતુતાપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
નનુ કથં દુઃખકારણોભ્યઃ સુખોત્પત્તિરિત્યાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) દુઃ ખહેતુભ્ય ઇતિ---પરશોકાદયઃ સ્વદુઃ ખહેતવ એવ, તેભ્યઃ કથમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
હેતુત્વં શોકહર્ષાદેર્ગતેભ્યો લોકસંશ્રયાત્ ।
શોકહર્ષાદયો લોકે જાયન્તાં નામ લૌકિકાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(મ) હેતુત્વમિતિ લોકસંશ્રયાત્---લોકે દૃષ્ટત્વાત્ સ્વીય--શોકહર્ષાદેર્હેતુત્વગતેભ્યઃ પરશોકાદિકારણેભ્યો લૌકિકાઃ શોકહર્ષાદયો જાયન્તાં નામેતિ તુષ્યતુ દુર્જન ઇતિ ન્યાયેન ઉક્ત્વા આહ---અલૌકિકેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અલૌકિકવિભાવત્વં પ્રાપ્તેભ્યઃ કાવ્યસંશ્રયાત્ ।
સુખં સઞ્જાયતે તેભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽપીતિ કા ક્ષતિઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, એ) હેતુત્વમિતિ--હેતુત્વં ગતેભ્યો રામવનવાસાદિભ્યો લોકસંશ્રયાત્; નતુ કાવ્યસંશ્રયાત્ ।
લોકે નતુ કાવ્યે; લૌકિકાઃ; નત્વલૌકિકાઃ ।
તેભ્યઃ--- રામવનવાસાદિભ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યે ખલુ રામવનવાસાદયો લોકે "દુઃખારણાનિ" ઇત્યુચ્યન્તે ત એવ હિ કાવ્યનાટ્યસમર્પિતા અલૌકિકવિભાવનવ્યાપારવત્તયા કારણશબ્દવાચ્યતાં વિહાય અલૌકિકવિભાવશબ્દવાચ્યત્વં ભજન્તે ।
તેભ્યશ્ચ સુરતે દન્તધાતાદિભ્ય ઇવ સુખમેવ જાયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઐ) અલૌકિકવિભાવનવ્યાપારવત્તયા, નતુ પર્યાયાન્તરત્વમાત્રેણ ।
વિભાવનાદિસ્વરૂપં વક્ષ્યતે ।
સુરતે દન્તઘાતાદિભ્ય ઇતિ ।
અનેન દેખકાલાદિવિશેષેણષેણ સુખમયસ્યાપિ દુઃ ખમયત્વં; દુઃ ખમયસ્યાપિ સુખમયત્વમ્ ।
અત એવાહુઃ;--"પ્રપઞ્ચસ્ય સુખદુઃ ખમોહાત્મકત્વમ્"--સાઙ્ખ્યાઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અતશ્ચ "લૌકિકશોકહર્ષાદિકારણોભ્યો લૌકિકશોકહર્ષાદયો જાયન્તે" ઇતિ લોક એવ પ્રતિનિયમઃ ।
કાવ્યે પુનઃ
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(ઓ) કાવ્યે અલૌકિકાર્થે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"સર્વેભ્યો ઽપિ વિભાવાદિભ્યઃ સુખમેવ જાયતે" ઇતિ નિયમાન્ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
કથં તર્હિ હરિશ્ચન્દ્રાદિચરિતસ્ય કાવ્યનાટ્યયોરપિ દર્શનશ્રવણાભ્યામશ્રુપાતા દયો જાયન્ત ઇત્યુચ્યતે--
અશ્રુપાતાદયસ્તદ્વદ્દ્રુતત્વાચ્ચેતસો મતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) દ્રુતત્વાચ્ચેતસ ઇતિ--ચિત્તસ્ય સદયત્વમેવ દ્રુતત્વમ્ ।
સુખસત્ત્વેપિ તદ્દયયા અશ્રુપતા ઇતિ ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) દ્રુતત્વાત્--દ્રવીભાવાત્ રસોદ્ધોધ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તર્હિ કથં કાવ્યતઃ સર્વેષામીદૃશી રસાભિવ્યક્તિર્ન જાયત ઇત્યત આહ--
ન જાયતે તદાસ્વાદો વિના રત્યાદિવાસનામ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(ર) વિના રત્યાદિવાસનામિતિ--તથા ચ પુણ્યજનિતરત્યાદિવાસનાપિ રસાસ્વાદહેતુરિત્યુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાસના ચેદાનીન્તની પ્રાક્તની ચ રસાસ્વાદહેતુઃ, તત્ર યદ્યાદ્યા ન સ્યાત્તદા શ્રોત્રિયજરન્મીમાંસકાદીનામપિ સ સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(લ) યદ્યાદ્યેતિ--ઇદાનીન્તનીત્યર્થઃ ।
ઓત્રિયેતિ--જરન્મીમાંસકા હિ કાર્યકારણભાવાદિતર્કમાત્રાનુશીલનાન્ ન કાવ્યરસાસ્વાદવન્તઃ તદનુશીલનાચ્ચ તદાનીન્તનવાસનાવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નચ પ્રાક્તનવાસનાભાવાદેવ તેષાં ન કાવ્યરસાસ્વાદ ઇત્યેવમુચ્યતામ્, કિમર્થમિદાનીન્તન-વાસનાઙ્ગીકારઃ ઇતિ વાચ્યમ્, તેષામેવ તર્કાનુશીલનત્યાગેન કાવ્યાનુશીલનાભ્યાસે રસોદ્વોધેન ઇદાનીન્તન્યા અપિ અવશ્યંવાચ્યત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદિ દ્વિતીયા ન સ્યાત્તદા યદ્રગિણા મપિ કેષાઞ્ચિદ્રસોદ્વોધો ન દૃશ્યતે તન્ન સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વ) રાગિણામપીતિ--કાવ્યરસબોધાનુભાવવતામપીત્યર્થઃ તેષામિદાનીન્તન-વાસનાભાવાદેવ ન રસોદ્વોધ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ઇદાનીન્તનવાસનાજનકતદનુરાગસત્ત્વેન તત્સત્ત્વાવશ્યંભાવાત્ ।
વસ્તુતસ્તુ વાસનાત્વેનૈવ કારણત્વમુચિતમ્ ।
નતુ તત્ર ઇદાનીન્તનત્વાદિપ્રવેશઃ જરન્ મીમાંસકાનાં તુ અત્યન્તતર્કાનુરાગ એવ પ્રતિબન્ધ ઇત્યેવાન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તઞ્ચ ધર્મ્મદત્તેન--
"સવાસનાનાં સભ્યાનાં રસસ્યાસ્વાદનં ભવેત્ ।
નિર્વાસનાસ્તુ રઙ્ગાન્તઃ કાષ્ઠકુડ્યાશ્મસન્નિભાઃ" ॥
ઇતિ ।
નનુ કથં રામાદિરત્યાદ્યુદ્વોધકારણૈઃ સીતાદિભિઃ સામાજિકરત્યાદ્યુદ્વોધૈત્યુચ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) નનુ કથમિતિ---નાટ્યકાવ્યદૃષ્ટશ્રુત--સીતાદિભ્યઃ ઇત્યર્થઃ
લોચના:
(લો, અ) નન્વિતિ ।
રામાદિરત્યાદ્યુદ્વોધકારણૈઃ સીતાદિભિઃ સામાજિકરત્યાદ્યુદ્વોધઃ તન્મતે રસતામાપદ્યમાનઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યાપારો ઽસ્તિ વિભાવાદેર્નામ્ના સાધારણીકૃતિઃ ।
તત્પ્રભાવેણ યસ્યાસન્ પાથોધિપ્લવનાદયઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) વ્યાપારોસ્તિ ઇતિ ।
સાધારણી કૃતિઃ સામાજિકે રામાદ્યભેદારોપરૂપસ્ય, રામાદિસીતાદૌ સ્વીયત્વારોપરૂપસ્ય, સ્વીયરત્યાદૌ રામાદિરત્યાદ્યભેદારોપરૂપસ્ય ચ સાધારણી સા ઇતિ કારિકાર્થઃ ।
કર્તરિ અપિ ક્તિરત એવ પ્રયોગાત્ ।
તત્પ્રભાવેણેતિ ।
યસ્ય હનૂમદાદેઃ પાથોધિપ્લવનાદયઃ આસન્ પ્રમાતા તદભેદેન સ્વાત્માનં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુમાહ---તત્પ્રભાવેણેતિ ।
સાધારણીકૃતિપ્રભાવેણેત્યર્થઃ ।
ભેદાગ્રહે સત્યેન અભેદગ્રહ ઉપપદ્યતે ઇત્યત આહ---તદભેદેનેતિ ।
ભેદાગ્રહેપિ--સાધારણીકૃતિપ્રભાવેણેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) સાધારણીકૃતિઃ--સાધારણીકરણં નામ ।
તત્પ્રભાવેણ--સાધારણીકરણવ્યાપરસ્ય પ્રભાવેણ ।
તદભેદેન
સ્વાત્માનં પ્રતિપદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
યસ્યાસન્નિતિ ।
વિવૃણોતિ--તદભેદેનેતિ ।
અયમર્થઃ, સભ્યાનાં રામાદ્યભેદપ્રતિપત્તૌ નાટ્યકાવ્યયોઃ રાવણાદિદર્શનશ્રવણાભ્યાં રોષોદ્વોધેન સભાતઃ સમુત્થાય ધનુરાકર્ષણાદિર્ભવત્ ।
ભેદેન પ્રતિપત્તૌ તુ આત્મનિષ્ટરોષાદિસ્થાયિભાવોદ્વોધો ન સ્યાત્ ।
એવં ચ યો દોષઃ સમનન્તરમેવ દર્શયિષ્યતે ।
યદુક્તમ્---અભેદેન પ્રતિપદ્યતે--અખ્યાતિવાદિનાં શુક્તૌ રજતપ્રત્યયે ભેદગ્રહવત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રમાતા તદભેદેન સ્વાત્માનં પ્રતિપદ્યતે ।
નનુ કથં મનુષ્યમાત્રસ્ય સમુદ્રલઙ્ઘનાદાવુત્સાહોદ્વોધ ઇત્યુચ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) ઇત્થં સ્વસ્મિન્ હનુમદાદ્યાભેદારોપમુક્ત્વા તદુત્સાહજ્ઞાનાદેવ સ્વોત્સાહોદ્વોધમુપપાદયિતુમાશઙ્કતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉત્સાહાદિસમુદ્વોધઃ સાધારણ્યાભિમાનતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(હ) નનુ કથમિતિ---સાધારણ્યાભિમાનતઃ--સ્વસ્મિન્ હનુમદાદ્યભેદાભિમાનતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નૃણામપિ સમુદ્રાદિલઙ્ઘનાદૌ ન દુષ્યતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઇ) સાધારણ્યાભિમાનતઃ--ઉક્તપ્રકારેણ વિભાવાદીનાં સાધારણીકરણવ્યાપારપ્રભાવેનોત્પન્નસ્ય સ્વાત્મનિ સાધારણ્યાભિમાનબલાત્ ।
નૃણાં--સભ્યાનામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રત્યાદયો ઽપિ સાધારણ્યેનૈવ પ્રતીયાન્ત ઇત્યાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(ક) સાધારણ્યેનેતિ--ઉભયસાધારણ્યેનેત્યર્થઃ, ન ત્વાત્મગતત્વેનૈવ નૈવ રામાદિગતત્વેનૈવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાધારણ્યેન રત્યાદિરપિ તદ્વત્પ્રતીયતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઈ) રત્યાદિ; સભ્યાનાં સ્થાયિભાવઃ ।
સાધારણ્યેન પ્રતીયતે ।
વિભાવાદિસાધારણીકરણવ્યાપારપ્રભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રત્યાદેરપિ સ્વાત્મગતત્વેન પ્રતીતૌ સભ્યાનાં બ્રીડાતઙ્કાદિર્ભવેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(ખ) રત્યાદેરિતિ--આત્મગતત્વેન--આત્મમાત્રગતત્વેન એવમુત્તરત્રાપિ માત્રગર્ભિતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પરગતત્વેન ત્વરસ્યતાપાતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઉ) આત્મગતત્વેન પ્રતીતાવુક્તમ્--દેવતાદિરૂપસીતાદિહેતુકત્વેનેતિ શેષઃ ।
અરસ્યતા-અનાસ્વાદ્યતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિભાવાદયો ઽપિ પ્રથમતઃ સાધારણ્યેન પ્રતીયન્ત ઇત્યાહ--
પરસ્ય ન પરસ્યેતિ મમેતિ ન મમેતિ ચ ।
તદાસ્વાદે વિભાવાદેઃ પરિચ્છેદો ન વિદ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(ગ) પરસ્ય ન પરસ્યેતિ--અત્રાપિ પરસ્યૈવેત્યાદિરર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) તદાસ્વાદે-તસ્ય રસસ્યાઽસ્વાદે ।
એવં ચ વિભાવાદયઃ સ્વયં સાધારણ્યેન પ્રત્યાયયન્તીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ તથાપિ કથમેવમલૌકિકત્વમેતેષાં વિભાવાદીનામિત્યુચ્યતે--
વિભાવનાદિવ્યાપારમલૌકિકમુપેયુષામ્ ।
અલૌકિકત્વમેતેષાં ભૂષણં ન તુ દૂષણમ્

આદિશબ્દાદનુભાવસઞ્ચારણો ।
તત્ર વિભાવનં રત્યાદે
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઋ) રત્યાદેર્જગતો વાસનાન્તર્ગતવાસનાન્તર્લોનસ્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિશેષણાસ્વાદાઙ્કુરણયૌગ્યતાનયનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) આસ્વાદાઙ્કુર ઇતિ--વ્યઞ્જનયા રત્યાદ્યુપસ્થાપનમેવ તદ્યોગ્યતા ।
અસ્ય યોગાર્થસ્યાનુભાવાદાવપિ સત્ત્વેતિ પરિભાષાયા યોગરૂઢત્વાન્ન તત્ર પ્રયોગઃ ।
એવમગ્રે અનુભાવવ્યભિચારિપરિભાષયોરપિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુભાવનમેવમ્યૂતસ્ય રત્યાદેઃ સમનન્તરમેવ રસાદિરૂપતયા ભાવનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) અનુસંજ્ઞાર્થમાહ---સમનન્તરત્વમિતિ ।
એવંભૂતસ્ય આસ્વાદાઙ્કુરતાં પ્રાપિતસ્ય રત્યાદેઃ સ્વનિષ્ઠસ્વાદનાખ્યવ્યાપારેણ રસરૂપતયા પ્રવેશનમિત્યર્થઃ ।
વિભાવાદિભિરેવં ક્રિયત ઇતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સઞ્ચારણં તથાભૂતસ્યૈવ તસ્ય સમ્યક્ ચારણમ્ ।
વિભાવાદીનાં યથાસઙ્ખ્યં કારણકાર્ય્યસહકારિત્વે કથં ત્રયાણામપિ રસોદ્બોધે કારણત્વમિત્યુચ્યતે --
કારણ-કાર્ય-સઞ્ચારિરૂપા અપિ હિ લોકતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ૠ) લોકતો-લોકે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસોદ્વોધે વિભાવાદ્યાઃ કારણાન્યેવ તે મતાઃ

નનુ તર્હિ કથં રસાસ્વાદે તેષામેકઃ પ્રતિભાસ ઇત્યુચ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) કથં ત્રયાણામપીતિ કાર્યસ્ય કારણત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
રસાસ્વાદે એકઃ પ્રતિભાસ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રતીયમાનઃ પ્રથમં પ્રત્યેકં હેતુરુચ્યતે ।
તતઃ સમ્બલિતઃ સર્વો વિભાવાદિઃ સચેતસામ્

પ્રપાણકરસન્યાયાચ્ચર્વ્યમાણો રસો ભવેત્ ।
યથા ખણ્ડમરિચાદીનાં સમ્મેલનાદપૂર્વ્વ ઇવ
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઌ) અપૂર્વ ઇવ--તદ્ ભિન્ન ઇવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કશ્ચિદાસ્વાદઃ પ્રપાણકરસે સઞ્જાયતે વિભાવાદિસમ્મેલનાદિહાપિ તથેત્યર્થઃ ।
નનુ યદિ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભિર્મ્મિલિતૈરેવ રસસ્તત્ કથં તેષામેકસ્ય દ્વયોર્વા સદ્ભાવે ઽપિ સ સ્યાદિત્યુચ્યતે--
સદ્ભાવશ્ચેદ્વિભાવાદેર્દ્વયોરેકસ્ય વા ભવેત્

ઝટિત્યન્યસમાક્ષેપે તદા દોષો ન વિદ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ઝટિત્યન્યેતિ---શીઘ્રમન્યવ્યઞ્જકે સતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યસમાક્ષેપશ્ચ પ્રકરણાદિવશાત્ ।
યથા--
"દીર્ઘાક્ષં શરદિન્દુકાન્તિવદનં બાહૂ નતાવંસયોઃ સઙ્ક્ષિપ્તં નિબિડોન્નતસ્તનમુરઃ પાર્શ્વે પ્રમૃષ્ટે ઇવ ।
મધ્યઃ પાણિમિતો નિતમ્બિ જઘનં પાદાવુદગ્રાઙ્ગુલી છન્દો નર્ત્તયિતુર્યથૈવ મનસઃ સૃષ્ટં તથાસ્યા વપુઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) દીર્ઘાક્ષમિતિ---અગ્નિમિત્રનામ્ના રાજ્ઞા માલવિકાનામરાજપુત્ર્યા રૂપવર્ણનમિદમ્ ।
ઉત્તમનટીં નર્તુયિતુર્મનસો યથૈવચ્છન્દ ઇચ્છા તથૈવાસ્યા વપુઃ સૃષ્ટમ્ (વિધાત્રા) તદેવાહ--દીર્ઘાક્ષમિતિ--બાહૂ--અંસયોઃ સ્વમૂલયોર્નતૌ ।
સંક્ષિપ્તં નાતિસ્ફારમ્ ।
નિબિડૌ--અન્યોન્યસંસક્તૌ ઉન્નતૌ ચ સ્તનૌ યત્ર તાદૃશં ચ ઉરુઃ ।
પ્રમૃષ્ટે માર્જિતે ।
પાણિમિતઃ કરતલેન પરિમાતું શક્યઃ ।
જઘનોત્તરભાગઃ નિતમ્બઃ પ્રશસ્તઃ તદ્ યુક્તં જઘનમ્, ઉદ્ગ્રા-ઉન્નતા ।
અત્રેતિ--અભિયં વર્ણયતઃ ।
લોચના:
(લો, એ) દીર્ઘાક્ષમિતિ ।
છન્દો ઽભિપ્રાયઃ ।
સૃષ્ટં વિધાત્રા ઇતિ શેષઃ નર્તયિતા નર્તકીષુ દીર્ઘાક્ષત્વાદ્યભિનયેન દર્શયિતું શિક્ષયતિ, માલવિકાયાં સહજસૌન્દર્યાદેવ તદસ્તીતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર માલવિકામભિલષતો ઽગ્નિમિત્રસ્ય માલવિકારૂપવિભાવમાત્રવર્ણને ઽપિ સઞ્ચારિણામૌત્સુક્યાદીનામનુભાવાનાઞ્ચ નયનવિસ્ફારાદીનામૌચિત્યાદેવાક્ષેપઃ ।
એકમન્યાક્ષેપે ઽપ્યૂહ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઐ) અન્યાક્ષેપ ઇતિ---અન્યત્--એકતમં દ્વિતયં વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"અનુકાર્ય્યગતો રસઃ" ઇતિ વદતઃ પ્રત્યાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અનુકાર્યેતિ--નાટ્યે ઽનુકાર્યો રામાદિરનુકારકો નટઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અનુકાર્યો--રામાદિઃ, અનકર્તા-નટઃ પાઠકશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પારિમિત્યાલ્લૌકિકત્વાત્સાન્તરાયતયા તથા

અનુકાર્ય્યસ્ય રત્યાદેરુદ્બોધો ન રસો ભવેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) પારિમિત્યાદિતિ--સીતાદિવિષયરતેઃ રામાદિમાત્રનિષ્ઠત્વેન પરિમિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
લૌકિકત્વાદિતિ--તન્નિષ્ઠરત્યાદેસ્તત્રૈવ દૃષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ ।
કાવ્યનાટ્યયોસ્તુ તદ્રતરત્યાદ્યભેદેન આરોપવિષયસ્ય સામાજિકરત્યાદેરલૌકિકત્વમેવ ।
સન્તરેતિ---રામાદિરત્યાદેરિત્યર્થઃ ।
તદભેદેનારોપવિષયઃ સામાજિકરત્યાદિરેવ વિભાવાદિનિષ્ઠસ્વાદનાખ્યવ્યાપારજન્યાસ્વાદવિષયો રસઃ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સીતાદિદર્શનાદિજો રામાદિરત્યાદ્યુદ્બોધો હિ પરિમિતો લૌકિકો નાટ્યકાવ્યદર્શનાદેઃ સાન્તરાયશ્ચ, તસ્માત્ કથં રસરૂપતામિયાત્ ।
(ક) રસસ્યૈતદ્ધર્મ્મત્રિતયવિલક્ષણધર્મ્મકત્વાત્ ।
અનુકર્ત્તૃગતત્વઞ્ચાસ્ય નિરસ્યતિ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અનુકર્તેતિ--અનુકર્તા નટ એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શિક્ષાભ્યાસાદિમાત્રેણ રાઘવાદેઃ સ્વરૂપતામ્

દર્શયન્નર્ત્તકો નૈવ રસસ્યાસ્વાદકો ભવેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) સ યદા કાવ્યાર્થભાવકઃ સ્યાત્તદા સોપિ સામાજિકો ભવેદિત્યાહ---કિંચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ--
કાવ્યાર્થભાવનેનાયમપિ સભ્યપદાસ્પદમ્

યદિ પુનર્નટો ઽપિ કાવ્યાર્થભાવનયા રામાદિસ્વરૂપતામાત્મનો દર્શયેત્ તદા સો ઽપિ સભ્યમધ્ય એવ ગણ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(લો, ઔ) સભ્યમધ્ય એવ ગણ્યતે ।
એતાવતા સભ્યનિષ્ટ એવ રસઃ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાયં જ્ઞાપ્યઃ સ્વસત્તાયાં પ્રતીત્યવ્યભિચારતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) યદ્યપ્યુક્તરીત્યા રસસ્ય સાક્ષાત્ ક્રિયમાણત્વં કાર્યત્વં કાદાચિત્કત્વેન ભવિષ્યદ્વર્તમાનત્વં સવિકલ્પકજ્ઞાનવિષયત્વં તજ્-જ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્કરરૂપત્વં ચ તથાપિ તસ્ય વૈલક્ષણ્યં સાધયિતું સાક્ષાત્ ક્રિયમાણ્ઘટાદિતો ઽપિ વૈલક્ષણ્યસાધનેન કૌતુકાદસાક્ષાત્ ક્રિયમાણત્વં કારણવિશેષકાર્યત્વસ્ય કેનચિદુક્તસ્ય દૂષણેન કૌતુકાત્ સામાન્યતો ઽકાર્યત્વમેવમભવિષ્યત્વાદિકમપિ કૌતુકાદ્ વક્તું પ્રથમં ઘટાદિસાધારણસાક્ષાત્કારવિષયત્વામાહ--નાયં જ્ઞાપ્યેતિ--સ્વાર્થકકારિતાન્તત્વેન (ણિજન્તત્વેન) નાયં જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાપ્યત્વ--જ્ઞેયત્વયોઃ સમનિયતત્વાત્ યથાશ્રુતમેવ વા ।
અજ્ઞેયત્વં ચાત્ર ઘટાદિસાધારણેતરસાક્ષાત્કારવિષયત્વામ્ ।
જ્ઞેયત્વસ્ય કેવલાન્વયિત્વેન તદભાવાસમ્ભવાત્ ।
તત્ર હેતુમાહ--સ્વસત્તાયામિતિ ।
પ્રતિત્યવ્યભિચારતઃ ।
સાક્ષાત્કારં વિના અસત્ત્વાત્ સાક્ષાત્કારદશાયામેવ રસઃ ।
અન્યદા તુ રત્યાદિરેવ ।
ઘટાદિસ્ત્વસાક્ષાત્કારદશાયામપિ ઘટાદિરિત્યતસ્તદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
સાક્ષાત્કારહેતુસન્નિકર્ષાર્થં પૂર્વસત્ત્વસ્યાવશ્યમેવાપેક્ષણીયત્વાત્ ।
એતાવતૈવ સામાન્યતો ઽજ્ઞેયત્વમેવ અગ્રે કૌતુકાદ્ વ્યક્તીકરિષ્યતિ ।
લોચના:
(લો, અ) નાયં જ્ઞાપ્ય ઇતિ--અયં રસઃ સત્તાયાં સદ્ભાવે પ્રતીતિમન્તરેણાભાવાત્ ।
અસંવિદિતસત્ત્વે ચ પ્રમાણાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યો હિ જ્ઞાપ્યો ઘટાદિઃ સન્નપિ કદાચિદજ્ઞાતો ભવતિ, ન હ્યયં તથા; પ્રતીતિમન્તરેણાભાવાત્ ।
યસ્માદેષ વિભાવાદિસમૂહાલમ્બનાત્મકઃ

તસ્માન્ન કાર્યઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) હેતુવિશેષકાર્યત્વં રસસ્ય યે વદન્તિ તન્મતં નિરસ્યતિ---યસ્માદેષ ઇત્યાદિ તસ્માન્ન કાર્ય ઇત્યન્તેન ।
અયમર્થઃ ---"પ્રપાનકરસન્યાયાચ્ચર્વ્યમાણો રસો ભવેદિત્યુક્ત્યા વિભાવાદિરત્યાદિસમૂહાલમ્બનાત્મકો રસ ઇત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ સમૂહાલમ્બનં સ્વાદનાખ્યવ્યાપારજન્યમ્ ।
કેચિત્તુ તત્સમકાલોત્પન્નં વ્યઞ્જનયાપિ તાદૃશં સમૂહાલમ્બનાનન્તરં જાયતે, તત્કાર્ય એવ રસ ઇત્યાહુઃ, તન્નિરસ્યતિ---યસ્માદેષ ઇતિ ।
એષ રસો યસ્માત્ સ્વાદનાખ્યવ્યાપરાધીનસમૂહાલમ્બનાત્મકઃ, અતો ન કાર્યઃ, ન સમૂહાલમ્બનકાર્યઃ સ્વસ્ય સ્વકાર્યત્વાત્ સ્વકાલોત્પત્તિકસ્ય વ્યઞ્જનાધીનસમૂહાલમ્બનાન્તરસ્યાભાવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
તત્ર સ્વસ્ય સ્વકાર્યત્વાસમ્ભવસ્ય સ્ફુટત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, અ) રસસ્યેતિ--નહિ વિભાવાદિજ્ઞાનકારણકમિત્યનન્તરં તતશ્ચાનુપલભ્યમાનકારણાન્તરસ્ય રસસ્ય ન કાર્યત્વમિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદિ રસઃ કાર્યઃ સ્યાત્તદા વિભાવાદિજ્ઞાનકારણક એવ સ્યાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) સ્વસમકાલોત્પત્તિકસમૂહાલમ્બનાનન્તરકાર્યત્વાસમ્ભવં વ્યાચષ્ટે---યદિ રસઃ કાર્યઃ સ્યાદિતિ ।
યદિ સમૂહાલમ્બનકાર્યઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વિભાવાદિજ્ઞાનકારણકો વિભાવાદિસમૂહામ્બનજ્ઞાનકારણકઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યેકં વિભાવાદિજ્ઞાનકારણકત્વે ત્વિષ્ટાપત્તિરેવ ।
"પ્રતીયમાનઃ પ્રથમં પ્રત્યેકં હેતુરુચ્યતે"ઇત્યનેન પ્રત્યેકસ્ય હેતુત્વોક્ત્યા તત્કાર્યત્વે વિપ્રતિપત્ત્યભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તતશ્ચ રસપ્રતીતિકાલે વિભાવાદયો ન પ્રતીયેરન્,
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) નનુ તાદૃશ્સમૂહાતમ્બનકારણત્વે કો દોષઃ ઇત્યાહ--તતશ્ચેતિ ।
રસપ્રતીતિકાલે, સ્વાદનાખ્યવ્યાપારજન્યવિભાવાદિસમૂહાલમ્બનાત્મકરસપ્રતીત્યુત્પત્તિકાલે વિભાવાદયો ન પ્રતીયેરન્; તત્કાલોત્પન્નપ્રતીતિવિષયાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કારણજ્ઞાનતકાર્ય્યજ્ઞાનયોર્યુગપદદર્શનાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) કારણજ્ઞાનસ્ય સ્થિતિઃ કાર્યજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિરિતિ તુ ન સમ્ભવત્યેવ ।
કાર્યકારણયોરુત્પત્તિયોગપદ્સ્યૈવાભાવાત્ ।
તદાહ--જ્ઞાનતત્કાર્યજ્ઞાનયોરિતિ ।
અત્ર જ્ઞાનેતિ પ્રકૃતાભિપ્રયેણૈવ ।
કારણકાર્યમાત્રયોરેવ યુગપદુત્પત્ત્યભાવાત્ ।
ન ચ પૂર્વોત્પન્નમેવ વ્યઞ્જનાધીનસમૂહાલમ્બનમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
સ્વાદનાખ્યવ્યાપારાધીનરસાત્મકસમૂહાલમ્બનાતિરિક્તસમૂહાલમ્બનસ્યાનુભાવાત્, તત્સ્વીકારવૈફલ્યાચ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નહિ ચન્દનસ્પર્શજ્ઞાનં તજ્જન્યસુખજ્ઞાનઞ્ચૈકદા સમ્ભવતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) કારણકાર્યજ્ઞાનયોર્યુગપદુત્પત્ત્યસંભવં દર્શયતિ--નહિ ચન્દનેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસસ્ય ચ વિભાવાદિસમૂહાલમ્બનાત્મકતયૈવ પ્રતીતેર્ન વિભાવાદિજ્ઞાનકારણત્વમિત્યભિપ્રાયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) તસ્માત્ રસસ્ય સમૂહાલમ્બનાત્મકત્વમેવ; નતુ સમૂહાલમ્બનજન્યત્વમિત્યુપસંહરતિ--રસસ્યેતિ ।
સમૂહાલમ્બનાત્મકતયૈવ ઇત્યેવકારાત્ સમૂહાલમ્બનજન્યત્વવ્યવચ્છેદઃ ।
તદેવાહ--ન વિભાવાદીતિ ।
જ્ઞાનમત્રાપિ સમૂહાલમ્બનમ્ ।
એવં રસસ્ય સમૂહાલમ્બનકાર્યત્વમેવ ખણ્ડિતં નતુ કાર્યત્વમ્ ।
એતાવતૈવ કાર્યત્વસામાન્યાભાવમગ્રે કાતુકાદ્ વક્ષ્યતિ ।
લોચના:
(લો, આ) નો નિત્ય ઇતિ--નિત્યત્વાભાવે હેતુમાહ---
પૂર્વસંવેદનોજ્ઝિત ઇતિ ।
પૂર્વસમ્વેદનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
નનુ પૂર્વસંવેદનાભાવાન્નિત્યત્વાભાવે ઇતરષામપિ નિત્યવસ્તૂનામભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ-અસમ્વેતનેતિ ।
અસ્ય રસસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
-- નો નિત્યઃ પૂર્વસંવેદનોજ્ઝિતઃ ।
અસંવેદનકાલે હિ ન ભાવો ઽષ્યસ્ય વિદ્યતે (ક)

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
લોચના:
(વિ, ન) નિત્યત્વાભાવઃ સ્પષ્ટ એવ, તમાહ--નો નિત્ય ઇતિ ।
પૂર્વસંવેદનં, સંવેદનાત્ પૂર્વમુજ્ઝિતો ઽસન્નિત્યર્થઃ ।
તદેવ દર્શયતિ--અસંવેદનકાલ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ખલુ નિત્યસ્ય વસ્તુનો ઽસંવેદનકાલે ઽસમ્ભવઃ ।
નાપિ ભવિષ્યન્ સાક્ષાદાનન્દમયસ્વપ્રકાશરૂપત્વાત્ ।
(લો, ઇ) નાપિ ભવિષ્યન્નિત્યાહ--સાક્ષાદનુભૂયમાનસ્ય હિ કથં ભવિષ્યત્ત્મ્ ।
યસ્ય ખલુ વસ્તુનો ભવિષ્યત્ત્વં સહજો ધર્મસ્તત્ સદા ભવિષ્યદેવેતિ ભાવઃ ।
કાર્યજ્ઞાપ્યવિલક્ષણભાવાત્ સમનન્તરોક્તન્યાયસિદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાર્યક્ષાપ્યવિલક્ષણભાવાન્નો વર્ત્તમાનો ઽપિ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) નાપિ ભવિષ્યન્નિતિ યદ્યપિ સંવેદનાત્ પૂર્વમ્ અસત્ત્વેનૈવ ભવિષ્યત્વં દુરપહ્નવમ્ ।
તથાપિ ભવિષ્યત્પદાર્થાન્તરસ્ય સાક્ષાદાનન્દમયપ્રકાશત્વસ્વરૂપાભાવાત્ તદ્વૈલક્ષણ્યમેવ ભવિષ્યત્વાભાવઃ કૌતુકાદુક્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિભાવાદિપરામર્શવિષયત્વાત્ સચેતસામ્ ।
પરાનન્દમયત્વેન સંવેદ્યત્વાદપિ સ્ફુટમ્

ન નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં તસ્ય ગ્રાહકમિષ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) વર્તમાનત્વાભાવમપિ કૌતુકાદાહ--કાર્યજ્ઞાપ્યેતિ ।
યદ્યપિ ઘટાદિસાધારણજ્ઞાપ્યત્વસ્યૈવ સમૂહાલમ્બનકાર્યત્વસ્યૈવ ચાભાવઃ પ્રગ્ દર્શિતઃ, તથાપિ તાવતૈવ કાર્યત્વજ્ઞાપ્યત્વાભાવં કૌતુકાદારોપ્યૈવમુક્તમ્ ।
તથા ચ કાર્યજ્ઞાપ્યભિન્નસ્યાલીકત્વાન્ન વર્તમાન ઇત્યર્થઃ ।
સ્વપ્રકાશરૂપસ્ય સ્વમેવ ગ્રાહકં, તત્તુ ન નિર્વિકલ્પકમિત્યાહ--વિભાવાદીતિ ।
તત્પરામર્શસ્તત્સમૂહાલમ્બનં; તદ્વિષયત્વાત્ સ્વેનૈવ સ્વસ્ય વિષયીકરણાત્ ।
તત્ પ્રધાનત્વાદિતિ ક્વચિત્ પાઠે તત્પરામર્શઃ પ્રત્યેકં તજ્ જ્ઞાનં, તત્ પ્રધાનત્વાત્ તજ્જન્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉભયથાપિ નિર્વિકલ્પકત્વાભાવ એવ ।
અદ્યે વિભાવાદિસમૂહાલમ્બનસ્ય સવિકલ્પકત્વાત્ ।
અન્ત્યે તુ જ્ઞાનજન્યત્વેન નિર્વિકલ્પકત્વાભાવાત્, જ્ઞાનજન્યજ્ઞાનસ્યૈવ નિર્વિકલ્પકત્વાત્ ।
હેત્વન્તરમાહ---પરાનન્દેતિ ।
પ્રકારપ્રદર્શનાત્ સપ્રકારત્વં પ્રદર્શિતમ્ ।
તથા ચ ન નિર્વિકલ્પકં નિષ્પ્રકારકજ્ઞાનસ્યૈવ તથાત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનમ્--અસ્તિ હ્માલોચનમાત્રપ્રથમં નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનમ્, અમુકાસદૃશં જ્ઞાનં શુદ્ધવસ્તુજમિત્યુક્તપ્રકારં, તસ્ય ગ્રાહકમિત્યુપચારપ્રયોગઃ ।
સ એવ રસો નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનત્વેન ગૃહ્યમાણો ન ભવતીત્યર્થઃ ।
તથા નિર્વિકલ્પકસ્ય જ્ઞાનવિષયોપીતિ ।
તત્ર પક્ષે યસ્ય ગ્રાહકત્વમિષ્યતે ઇત્યત્ર નોપચારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાભિલાપસંસર્ગયોગ્યત્વવિરહાન્ન ચ

સવિકલ્પકંસંવેદ્યઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) સવિકલ્પકસંવેદ્યત્વાભાવમપિ તસ્ય કૌતુકાદાહ--તથાભિલાપેતિ ।
યદ્યપિ તદ્ગ્રાહકસ્ય નિર્વિકલ્પકત્વાભાવયુક્તિપ્રદર્શનેનૈવ સવિકલ્પકસંવેદ્યત્વં સિદ્ધં તથાપિ સવિકલ્પકસંવેદ્યાન્તરતો વૈલક્ષણ્યેન તદવેદ્યત્વં કૌતુકાદુક્તમ્ ।
વૈલક્ષણ્યમેવાહ---તથાભિલાપેતિ ।
તત્કાવ્યસ્થશબ્દેન તસ્યાભિલપ્યમાનત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
તસ્ય વિભાવાદ્યભિધાનદ્વારેણૈવ તસ્ય જ્ઞેયત્વમ્, નતુ કાવ્યસ્થશબ્દેન ।
પ્રત્યુત તસ્ય તત્કાવ્યસ્ય શબ્દવાચ્યત્વે સ્વશબ્દવાચ્યત્વં દોષ એવ વક્ષ્યતે ।
અત્ર એવ કાવ્યપ્રકાશકૃતાપ્યુક્તં,"રસાદિલક્ષણસ્ત્વર્થઃ સ્વપ્રેતિ ન વાચ્યઽ; ઇતિ ।
અયં રસવાનિત્યાદિતત્કાવ્યસ્થેન અશબ્દેન તુ વાચ્યં, સવિકલ્પકવેદ્યં પદાર્થાન્તરં તત્કાવ્યસ્થશબ્દેનૈવ વાચ્યમિતિ તતો વૈલક્ષણ્યમિતિ વચનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સવિકલ્પકજ્ઞાનસંવેદ્યાનાં હિ વચનપ્રયોગયોગ્યતા, ન તુ રસસ્ય તથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) પ્રયોગયોગ્યતા તત્કાવ્યસ્થશબ્દેનેતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
--સાક્ષાત્કારતયા ન ચ ।
પરોક્ષસ્તત્પ્રકાશો નાપરોક્ષઃ શબ્દસંભવાત

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) તત્પ્રકાશસ્ય પરોક્ષત્વં નાસ્તીત્યાહ---સાક્ષાત્કારતેયેતિ ।
સ્પષ્ટમિદમ્ ।
સાક્ષાત્કારાનન્તરવૈલક્ષણ્યપ્રતિપાદનાય સાક્ષાત્કારરૂપસ્યાપિ તત્પ્રકાશસ્ય સાક્ષાત્કારત્વાભાવમપિ કૌતુકાદાહ--નાપરોક્ષ ઇતિ ।
ન સાક્ષાત્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુમાહ---શબ્દસંભવાદિતિ ।
શબ્દસંભવાત્--શાબ્દત્વાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) તથાભિલાપેતિ--અત્રાપિ પૂર્વવત્ રસો ન સવિકલ્પકરૂપ ઇતિ ।
નચ તદ્વિષયોપીતિવ્યાખ્યેયમ્ ।
સવિકલ્પકસ્વરૂપં ચ---"અતઃ પરં પુનર્વસ્તુધર્મૈર્જાત્યાદિભિર્યયા ।
બુદ્ધ્યાવસયિતે સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સમ્મતા ।
"પ્રત્યક્ષમત્ર પ્રકરણાત સવિકલ્પકમ્ ।
સાવિકલ્પકત્વેન સમ્મતેત્યુક્તપ્રકારમ્ ।
અતઃ પરમિત્યત્ર ઇદમાનુપૂર્વોક્તનિર્વિકલ્પકપરામર્શઃ શબ્દસંભાવ્ત શાબ્દજ્ઞાનમ્ પરોક્ષમિતિ ભાવઃ ।
તત્ કથયતિતત્ત્વં સ્વરૂપં, પૂર્વં ન શ્રુતો ન દૃષ્ટશ્ચોક્તસ્વરૂપો નિરૂપણપ્રકારો યસ્ય રસસ્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્કથય કીદૃગસ્ય તત્ત્વમશ્રુતાદૃષ્ટપૂર્વનિરુપણપ્રકારસ્યેત્યાહ--
તસ્માદલૌકિકઃ સત્યં વેદ્યઃ સહૃદયૈરયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ઇત્થં કિઞ્ચિત્ વસ્તુતઃ કિઞ્ચિચ્ચ કૌતુકાદ્ વૈલક્ષણ્યમુક્ત્વા કીદૃશં તાદૃશવિલક્ષણં વસ્તુ તત્ ઇતિ પૃચ્છતિ; તત્ કથયતિ ।
તસ્યાદૃષ્ટચરત્વાત્ તન્નિરૂપમસાયપિ અદૃષ્ટચરત્વં ભવતીત્યાહ---અદૃષ્ટનિરૂપણેતિ ।
વિલક્ષણં દર્શયતિ---તસ્માદલૌકિક ઇતિ ।
લોકદૃષ્ટસુખાદિપદાર્થવિલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
સ ચાન્યલોકૈરજ્ઞેયઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) અલોકિકો લૌકિકવસ્તુવિલક્ષણઃ ।
યદાહ એતન્નિરૂપણપ્રસ્તાવ એવ કાવ્યપ્રકાશકારઃ---અલૌકિકસિદ્ધેર્ભૂષણં નતુ દૂષણમ્ ।
ન ખલ્વદર્શનમાત્રેણાનુભૂયમાનવસ્તુસ્વરૂપાપહ્નિવઃ શક્યકિય એવેતિ ભાવઃ ।
કથમીદૃશો ઽસાવસ્માભિરનુભૂયત ઇત્યાહ--વેદ્ય ઇતિ ।
પ્રાચીનવાસનાસમ્વલિતા વિદ્યાનિપુણતોપસ્કૃતા બુદ્ધિરત્ર હૃદયમ્ ।
તદ્વદ્ભિઃ સહૃદયૈઃ; નતું વૈયાકરણમીમાંસકદર્દુરકૈર્યુષ્માભિરિતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્કિં પુનઃ પ્રમાણં તસ્ય સદ્ભાવ ઇત્યાહ--
પ્રમાણં ચર્વણૈવાત્ર સ્વાભિન્ને વિદુષાં મતમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) તત્સંવેદ્યત્વે એવ કિં પ્રમાણમિત્યત્રાહ---પ્રમાણમિતિ ।
તદીયસાક્ષાત્કાર એવ પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વેન સાક્ષાત્કાર્યસાક્ષાત્કારયોરભેદાદિદં વિદુષાં મતમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) અત્રૈવમુક્તરૂપે રસે સ્વસ્યાશ્ચર્વણાયા એવાભિન્ને ।
એવં ચ સહૃદયાનુભવ એવાત્ર પ્રમાણમિતિ પર્યવસ્યતિ ।
તથાચ નાત્માશ્રયદોષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચર્વણા આસ્વાદનમ્ ।
તચ્ચ "સ્વાદઃ કાવ્યાર્થસંભેદાદાત્માનન્દસમુદ્ભવઃ" ઇત્યુક્તપ્રકારમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) સ્વાદઃ કાવ્યાર્થેતિ--સ્વાદઃ--સાક્ષાત્કારઃ ।
કાવ્યાર્થસમ્ભદાત્ કાવ્યસ્ય વાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યવસ્તૂનાં સમ્ભેદાત્ જ્ઞાનાત્ આત્મનો રસસ્યાનન્દરૂપેણ સમુદ્ભવઃ ।
કૃદભિહિતભાવત્વાત્ સમુદ્ભૂત આનન્દ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ યદિ રસો ન કાર્યસ્તત્કથં મહષિણા(ક) વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગાદ્રસનિષ્પત્તિઃ" ઇતિ લક્ષણં કૃતમિત્યુચ્યતે--
નિષ્પત્ત્યા ચર્વણસ્યાસ્ય નિષ્પત્તિરુપચારતઃ ।
યદ્યપિ રસાભિન્નતયા ચર્વણસ્યાપિ ન કાર્યત્વં
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) રામાદિરત્યાદેઃ સામાજિકરત્યાદેર્વો ઉદ્દીપનવિભાવાનુભાવવ્યભિચારિજન્યત્વં નાસ્ત્યેવ, તતસ્તદાત્મકસ્ય રસસ્ય તત્સાક્ષાત્કારાંશમાત્રજન્યત્વં સિદ્ધાન્તયિતું કૌતુકોક્તમપિ તસ્યાકાર્યત્વમુક્ત્વા આશઙ્કતે--નનુ યદિ રસો ન કાર્ય ઇતિ ।
વસ્તુતસ્તુ સમૂહાલમ્બનાકાર્યસ્યૈવ ઉક્તત્વાત્ નિષ્પત્રિરુપચારત ઇતિ ।
વિભાવાદિતો નિષ્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
સ્વકારણાધીનનિષ્પત્તિકસ્ય રત્યાદેર્નિષ્પત્તેર્વાસ્તવત્વેન નિષ્પત્તેરુપચારાભાવાત્ ।
ઇત્થં વિભાવાદિતશ્ચર્વણાયા નિષ્પત્તિરેવ વાસ્તવિકરત્યાદ્યંશસ્ય તતો નિષ્પત્તિરુપચરિતેત્યુક્ત્યા ચર્વણાંશસ્યાપિ નિષ્પત્તિરુપચરિતૈવેતિ વક્તુમાહ---યદ્યપીતિ ।
અયમર્થઃ--રત્યાદયસ્તાવદુદ્દીપનવિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણામકાર્યમિત્યુક્તમેવ ।
અત એવ રત્યાદયશ્ચર્વણાત્મકસાક્ષાત્કારરૂપતયા પરિણમન્તીતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
તતશ્ચ રત્યાદિરૂપરસાભિન્ન એવ ચર્વણાત્મકઃ સાક્ષાત્કારસ્તથા રત્યાદેઃ વિભાવાદ્યકાર્યતયૈવ ચર્વણસ્યાપિ વિભાવાદ્યકાર્યત્વમર્થસિદ્ધમિતિ યદ્યપિ રત્યાદેરર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથાપિ તસ્ય કાદાચિત્કતયા ઉપચરિતેન કાર્યત્વેન કાર્યત્વમુપચર્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) સમાધાને તથાપીતિ ।
પરિણામરસાસ્વાદચર્વણાદિભાવાદ્યભિન્નતયા નિષ્પન્ના ।
સા વિભાવાદિજ્ઞાનાત્ પૂર્વં નાસ્તીતિ ।
કિન્તુ વિભાવાદિજ્ઞાનેત્તરમેવ નિષ્પન્નેત્યેવં કાદાચિત્કતયા ઉપચરિતેન કાર્યત્વેન કાર્યત્વમુપચર્યતે ઇત્યર્થ ।
નચૈવમન્યથાસિદ્ધવિભાવાદિજ્ઞાનોત્તરભાવિત્વેન તત્કાર્યત્વં ચર્વણાયામ્ અવાસ્તવમેવ તત્ કથમુપચાર ઇતિ વાચ્યમ્ ।
રત્યાદ્યભિન્નતયા કાર્યત્વસ્યૈવ વાસ્તવત્વાત્, શુદ્ધાયાસ્તસ્યા અવાસ્તવત્વમિત્યભિપ્રાયાત્ ।
લોચના:
(લો, એ) યદ્યપીત્યાદિ---અયમર્થઃ સમનન્તરોક્તપ્રકારેણ રસાભિન્ને ચર્વણે કાદાચિત્કત્વાદ્ વસ્તુનિ વ્યભિચારેણ તસ્ય કાર્યત્વં કાદાચિત્કત્વાદેવોપચર્યતે ।
તેન ચર્વણસ્યાપરિચિતેન કાર્યત્વેન તદભિન્ને રસેપિ કાર્યત્વમુપચારાદિતિ ભાવઃ ।
અસ્ય કાદાચિત્કત્વેપિ ન કાર્યત્વમિતિ સમનન્તરમેવોક્તમ્ ।
વ્યઞ્જનનિરૂપણે પઞ્ચમપરિચ્છેદે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અવાચ્યત્વાદિકં તસ્ય વક્ષ્યે વ્યઞ્જનરૂપણે

તસ્ય રસસ્ય ।
આદિશબ્દાદલક્ષ્યત્વાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ)"તથાભિલાપસંસર્ગયોગ્યત્વવિરહાન્નચે"ત્યાદિના યત્તત્ કાવ્યસ્થશબ્દાવાચ્યત્વમુક્તં તદુપાત્તમગ્રે કરિષ્યત ઇત્યાહ---અવાચ્યત્વાદિકમિતિ ।
આદિશબ્દા દલક્ષ્યત્વાદિ ઇત્યત્ર આદિપદાદનનુમેયત્વપરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનુ યદિ મિલિતા રત્યાદયો રસાસ્તત્કથમસ્ય સ્વપ્રકાશત્વં કથં વાખણ્ડત્વમિત્યાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(સ) મિલિતા ઇતિ ।
વિભાવાદિસાહિત્યેન સમૂહાલમ્બનવિષયા ઇત્યર્થઃ ।
તત્ કથમસ્ય સ્વપ્રકાશત્વમિતિ---રત્યાદેર્જ્ઞાનરૂપત્વાભાવાત્ જ્ઞાનસ્યૈવ સ્વપ્રકાશત્વાત્ ।
મિલનકથંન ચ સ્વરૂપાખ્યાનમાત્રમ્ એકૈકત્રાપ્યેવમાશઙ્કાસમ્ભવાત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) નનુ યદીતિ ।
કથં સ્વપ્રકાશત્વં રત્યાદીનાં જડત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રત્યાદિજ્ઞાનતાદાત્મ્યાદેવ યસ્માદ્રસો ભવેત્ ।
અતો ઽસ્ય સ્વપ્રકાશત્વમખણ્ડત્વં ચ સિધ્યતિ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) જ્ઞાનતાદાત્મ્યાદિતિ ।
જ્ઞાનરૂપતયા પરિણામાદિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) રત્યાદિરિતિ--અસ્ય રત્યાદ્યંશસ્ય યસ્યાહુઃ"આત્મભૂતસુખાકારપ્રકાશપ્રતિમાનતઃ ।
જ્ઞાનાકારાવલમ્બિત્વે સિદ્ધા સ્યાત્ સ્વપ્રકાશતાઽ; ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ--જ્ઞાનકારાવલમ્બિત્વે નાત્મભૂતઃ સુખાકારો ઽપિ પ્રકાશતે ।
તસ્ય પ્રતિમાનતઃ સત્સાદૃશ્યાત્ ઇત્યાદ્યંશોપિ સ્વપ્રકાશ ઇતિ ।
નનુ યદિ ચૈતન્યસ્ય સજ્ઞાનત્વેન જડસ્ય સ્વપ્રકાશતા તદા પ્રમાતૃભાવમાપન્નસ્યાન્તઃ કરણસ્યાપિ સ્વપ્રકાશત્વં સ્યાદિતિ ચેન્મૈવમ્ ।
તત્ર હિ ત્રિગુણાત્મકે મનસિ સત્ત્વાંશસ્ય રજસ્તમોભ્યામસ્પૃષ્ટત્વમ્ ।
યેનાત્માનન્દસ્વપ્રકાશકારા વૃત્તિરુત્પદ્યતે ।
નચ તયોઃ શવલત્વમપિ તાત્ત્વિકં, કુતો તાદાત્મ્યમિતિ, કિમાર્દ્રકવણિજાં નો વહિત્રચિન્તયાઽ; ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદિ રત્યાદિકં પ્રકાશશરીરાદતિરિક્તં સ્યાત્તદૈવાસ્ય સ્વપ્રકાશત્વં ન સિધ્યતે, ન ચ તથા, તાદાત્મ્યાઙ્ગીકારાત્ ।
યદુક્તમ્--
"યદ્યપિ રસાનન્યતયા ચર્વણાપિ ન કાર્યા તથાપિ કાદાચિત્કતયા કાર્યત્વમુપકલ્પ્ય તદેકાત્મન્યનાદિવાસનાપરિણતિરૂપે રત્યાદિભાવે ઽપિ વ્યવહાર ઇતિ ભાવઃ" ઇતિ ।
"સુખાદિતાદાત્મ્યાડ્ગીકારે ચાસ્માકી સિદ્ધાન્તશય્યામધિશય્ય દિવ્યં વર્ષસહસ્ત્રં પ્રમોદનિદ્રામુપેયાઃ" ઇતિ ચ ।
"અભિન્નો ઽપિ સ પ્રમાત્રા વાસનોપનીતરત્યાદિતાદાત્મ્યેન ગોચરીકૃતઃ" ઇતિ ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) યદ્યપીતિ ઉક્તાશઙ્કાસમાધાનયોઃ પ્રાક્-કૃતયોઃ સમ્વાદમાહ---યદુક્તમિતિ ।
પ્રાગેવ કૃતવ્યાખ્યાનમિદમ્ ।
અનાદિવાસનેતિ---અનાદિવાસના પ્રાક્તની તત્ત્વાદિશૂન્યા ।
તયા રસાદિરૂપા પરિણતિર્યસ્ય તાદૃશરૂપે રત્યાદિભાગે વિભાવાદિકાર્યત્વવ્યવહારઃ ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીય ઇતિ ચેતિ પર્યન્તં સમ્વાદવાક્યત્વં બોધ્યમ્ ।
તત્રાભિન્નોપીત્યાદિકં સ્વપ્રકાશનપ્રદર્શનમ્ ।
રત્યાદય ઇત્યાદિપદાત્ વિભાવાદિપરિગ્રહઃ ।
તત્ર વિભાવાદેઃ શબ્દશક્ત્યૈવ પ્રતીતિઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) તાદાત્મ્યાનઙ્ગીકારે પ્રાચીનાચાર્યાણામતિ શેષઃ ।
યદ્યપીત્યાદૌ તદેકાત્મનીતિ પદં તાદાત્મ્યસૂચકમ્ ।
ગેચરીકૃત ઇતિ ચિદાનન્દમયોયં પુરુષ ઇતિ વદુપચારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વમનઙ્ગીકુર્વતામુપરિ વેદાન્તિભિરેવ પાતનીયો દણ્ડઃ ।
તાદાત્મ્યાદેવાસ્યાખણ્ડત્વમ્ ।
રત્યાદયો હિ પ્રથમમેકૈકશઃ પ્રતીયમાનાઃ સર્વે ઽપ્યેકીભૂતાઃ સ્ફુરન્ત એવ રસતામાપદ્યન્તે ।
તદુક્તમ્ --
"વિભાવા અનુભાવાશ્ચ સાત્ત્વિકા વ્યભિચારિણઃ ।
પ્રતીયમાનાઃ પ્રથમં ખણ્ડશો યાન્ત્યખણ્ડતામ્" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) સાત્ત્વિકા વ્યભિચારિણ ઇતિ ।
વ્યભિચારિણ એવ સાત્ત્વિકા ઇત્યભેદેનાન્વયઃ ।
લોચના:
(લો, અ) અખંણ્ડત્વે સમ્મતિં દર્શયતિ--તદુક્તમિત્યાદિ ।
વિભાવા ઇત્યાદિ કારિકાયાં રત્યાદિપ્રકાશસુખચમત્કારા અકણ્ઠોક્તા અપિ પ્રકરણદવસેયાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"પરમાર્થતસ્ત્વખણ્ડ એવાયં વેદાન્તપ્રસિદ્ધબ્રહ્મતત્ત્વવદ્વેદિતવ્યઃ" ઇતિ ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અખણ્ડતાપ્રાપ્તૌ વિમતિં નિરસ્યતિ---પરમાર્થતસ્ત્વિતિ ।
નતુ પૂર્વોક્તપરિચ્છેદેન પરમાર્થતાપ્રદર્શનમ્ ।
બ્રહ્મતત્ત્વવદિતિ---ખણ્ડાખણઅડનાનાપદાર્થાનામ્ અદ્વૈતભાવાનયા અખણ્ડસ્વરૂપત્વાત્ બ્રહ્મતત્ત્વસ્ય ઇતિચ ઇત્યન્તં સમ્વાદવાક્યમ્ ।
લોચના:
(લો, આ)
[તેxત્ ઓf ચોમ્મ્. wઅન્તિન્ગ્ ઇન્ બોથ્ પ્રિન્તેદ્ એદ્. અન્દ્ સન્સ્ક્નેત્ એ-તેxત્!]
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથં કે તે વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણ ઇત્યપેક્ષાયાં વિભાવમાહ--
રત્યાદ્યુદ્વોધકા લોકે વિભાવાઃ કાવ્યનાટ્યયોઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) રત્યાદીતિ---અનાદિવાસનાન્તર્લોનસ્ય રત્યાદેઃ પ્રકાશકાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યે હિ લોકે રામાદિગતરતિહાસાદીનામુદ્વોધકારણાનિ સીતાદયસ્ત એવ કાવ્યે નાટ્યે ચ નિવેશિતાઃ સન્તઃ "વિભાવ્યન્તે આસ્વાદાઙ્કુરપ્રાદુર્ભાવયોગ્યાઃ ક્રિયન્તે સામાજિકરત્યાદિભાવા એભિઃ" ઇતિ વિભાવા ઉચ્યન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) વિભાવ્યન્તે ઇતિ ।
રસપ્રતીત્યર્થં વિશેષેણ ભાવ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નતુ પ્રતીત્યર્થં કથં વિશેષેણ ભાવ્યન્તેતત્પ્રતિપાદનસામર્થ્ય એવ તથાત્વૌચિત્યાદિત્યત આહઆસ્વાદાઙ્કુરેતિ ।
યત એભિર્વિભાવાદિભિઃ સામાજિકરત્યાદિભાવા આસ્વાદાઙ્કુરપ્રાદુર્ભાવયોગ્યાઃ ક્રિયન્તે, અતો વિશેષેણ ભાવ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અતો વિભાવા ઉચ્યન્તે ઇત્યર્થઃ સામાજિકરત્યાદિભાવાનાં તથાત્વકરણં રામાદિરત્યાદીનાં ચ તત્રારોપાત્ બોધ્યમ્ ।
સ ચારોપો વાસનાસહકૃતૈર્વિભાવાદિભિર્વ્યઞ્જનયેતિ બોધ્યમ્ ।
અત એવોક્તં---વાસનોપનીતરત્યાદિતાદાત્મ્યેનેતિ ।
અસ્યા પરિભાષાયાયોગારૂઢત્વાદેતદ્યોગાર્થસ્યાનુભાવાદૌ સત્ત્વેપિ ન તત્ર પ્રયોગ ઇતિ પ્રાગપ્યુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદુક્તં ભર્ત્તૃહરિણા--
"શબ્દોપહિતરૂપાંસ્તાન્ બુદ્ધેર્વિષયતાં ગતાન્ ।
પ્રત્યક્ષાનિવ કંસાદીન્ સાધનત્વેન મન્યતે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) શબ્દોપહિતેતિ--તાન્ પ્રસિદ્ધાન્ કંસાદીન્ શ્રીકૃષ્ણાદિક્રોધસ્ય રૌદ્રરસસ્થાયિભાવસ્થાલમ્બનવિભાવાન્ શબ્દોપહિતરૂપાન્ શબ્દોપસ્થાપ્યાત્ પ્રત્યક્ષાનિવ સામાજિકા મન્યન્તે ।
મન્યત ઇતિ પાઠે તુ સામાજિકઃ ।
કેન હેતુનેત્યત્રાહ---સાધનત્વેનેતિ ।
શબ્દોપહિતત્વરૂપેણ પ્રત્યક્ષસાધનત્વેનેત્યર્થઃ ।
ઇદમેવ વિશેષણભાવનં સમ્વાદેન પ્રદર્શિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) શબ્દેતિ---શબ્દોપહિતરૂપાન્ કાવ્યરૂપશબ્દોપાધિના શ્રવણાત્ તદ્વુદ્ધિવિષયતામાપન્નાનાં સાધનત્વેન સોત્સાહાદ્યુદબોધે મન્યન્તે સભ્યા ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ ।
તદ્ભેદાવાહ--
આલમ્બનોદ્દીપનાખ્યૌ તસ્ય ભેદાવુભૌ સ્મૃતૌ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
તત્ર--
આલમ્બનં નાયકાદિસ્તમાલમ્બ્ય રસોદ્રમાત્

આદિશબ્દાન્નાયિકાપ્રતિનાયિકાદયઃ ।
અથ યસ્ય રસસ્ય યો વિભાવઃ સ તત્સ્વરૂપવર્ણને વક્ષ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) આલમ્બનં નાયકાદિરિતિ નાયિકાશૃઙ્ગારે બોધ્યમ્ ।
નાયિકા પ્રતિનાયકાદય ઇતિ નાયકશૃઙ્ગારે બોધ્યમ્ ।
પ્રતિનાયિકા ચોપનાયિકા, સા ચ શૃઙ્ગારાભાસે ।
એવં નાયિકાશૃઙ્ગારાભાસે ઉપનાયકોપિ બોધ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) પ્રતિનાયકાદીત્યાદિશબ્દેન વિકૃતવેશા વ્યાઘ્રાદયઃ ।
વક્ષ્યત ઇતિ ।
ઇહૈવ પરિચ્છેદે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર નાયકઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) તત્ર નાયકો---નાયકલક્ષણમાહેતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ત્યાગી કૃતી કુલીનઃ સુશ્રીકો રૂપયોવનોત્સાહી ।
દક્ષો ઽનુરક્તલોકસ્તેજોવૈદગ્ધ્યશીલવાન્નેતા

દક્ષઃ ક્ષિપ્રકારી ।
શીલં સદ્વૃતમ્ ।
એવમાદિગુણસમ્પન્નો નેતા નાયકો ભવતિ ।
તદ્ભેદાનાહ--
ધીરોદાત્તો ધીરોદ્ધતસ્તથા ધીરલલિતશ્ચ ।
ધીરપ્રશાન્ત ઇત્યયમુક્તઃ પ્રથમશ્ચતુર્ભેદઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) પ્રથમં ચતુર્ભેદ ઇતિ---પશ્ચાત્તુ ધીરોદાત્તાદીનામ્ અપિ દક્ષિણધૃષ્ટત્વાદિભેદસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્પષ્ટમ્ ।
તત્ર ધીરોદાત્તઃ--
અવિકત્થનઃ ક્ષમાવાનતિગમ્ભીરો માહસત્ત્વઃ ।
સ્થેયાન્નગૂઢમાનો ધીરોદાત્તો દૃઢવ્રતઃ કથિતઃ

લોચના:
(લો, ઊ) સ્થેયાન્-સ્થિરતરઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અવિકત્થનો ઽનાત્મશ્લાઘાકરઃ ।
મહાસત્ત્વો હર્ષશોકાદ્યનભિભૂતસ્વભાવઃ ।
નિગૂઢમાનો વિનયચ્છન્નગર્વઃ ।
દૃઢવ્રતો ઽઙ્ગીકૃતનિર્વાહકઃ ।
યથા--રામયુધિષ્ટિરાદિઃ ।
અથ ધીરોદ્ધતઃ--
માયાપરઃ પ્રચણ્ડશ્ચપલો ઽહઙ્કારદર્પભૂયિષ્ઠઃ ।
આત્મશ્લાઘાનિરતો ધીરૈર્ધોરોદ્ધતઃ કથિતઃ

યથા--ભીમસેનાદિઃ. અથ ધીરલલિતઃ--
નિશ્ચિન્તો મૃદુરનિશં કલાપરો ધીરલલિતઃ સ્યાત્ ।
કલા નૃત્યાદિકા ।
યથા--સત્નવાલ્યાદૌ વત્સરાજાદિઃ ।
અથ ધીરપ્રશાન્તઃ--
સામાન્યગુણૈર્ભૂયાન્ દ્વિજાદિકો ધીરપ્રશાન્તઃ સ્યાત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) સામાન્યગુણૈરિતિ---ધીરોદાત્તાદિત્રયસાધારણગુણૈર્ભૂયાન્ મહાનિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) સામાન્યગુણા--મન્વાદ્યુક્તધૃતિક્ષમાદયઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--માલતીમાધવાદૌ માધવાદિઃ ।
એષાં ચ શૃઙ્ગારાદિરૂપત્વે ભેદાનાહ--
એભિર્દક્ષિણાધૃષ્ટાનુકૂલશઠરૂપિભિસ્તુ ષોડશધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ષોડશધેતિ---ધીરોદાત્તાદીનાં ચતુર્ણા દક્ષિણત્વાદિચાતુર્ગુણ્યેન ષોડશત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર તેષાં ધીરોદાત્તાદીનાં પ્રત્યેકં દક્ષિણધૃષ્ટાનુકૂલશઠત્વેન ષોડશપ્રકારા નાયકઃ ।
એષુ ત્વનેકમહિલાસુ સમરાગો દક્ષિણઃ કથિતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અનેકમહિલા--ઇતિ વ્યાચષ્ટે દ્વયોસ્ત્રિચતુરિતિ ।
લોચના:
(લો, ૠ) એષુ---દક્ષિણાદિષુ નાયકમધ્યે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વયોસ્ત્રિચતુઃ પ્રભૃતિષુ નાયિકાસુ તુલ્યાનુરાગો દક્ષિણનાયકઃ ।
યથા--
સ્નાતા તિષ્ઠતિ કુન્તલેશ્વરસુતા, વારો ઽઙ્ગરાજસ્વસુર્દ્યૂતૈ રાત્રિરિયં જિતા કલમયા, દેવી પ્રસાદ્યાદ્ય ચ ।
ઇત્યન્તઃ પુરસુન્દરીઃ પ્રતિ મયા વિજ્ઞાયા વિજ્ઞાપિતે દેવેનાપ્રતિપત્તિમૂઢમનસા દ્વિત્રાઃ સ્થિતં નાડિકાઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) સ્નાતા તિષ્ઠતીતિ---અન્તઃ પુરચરજનસ્ય કસ્મિંશ્ચિદિયમુક્તિઃ ।
અનેકપત્નીસમ્ભોગાર્હા ઇયં રાત્રિરિતિ તત્કર્મનિયુક્તસ્ય રાજ્ઞિ નિવેદનમ્ ।
શ્લોકાર્થઃ--સ્નાતા, ઋતુસ્નાતા ।
વારઃ તત્સમ્ભોગનિયતવાસરઃ ।
કમલયા તન્નામ્ન્યા દેવ્યા ।
દેવીકૃતાભિષેકા ।
માનિન્યાસ્તસ્યા અદ્યાવશ્યં પ્રસાદનમ્ ।
દ્વિત્રા ઇતિ ।
સર્વાસુ અનુરાગસામ્યેન કસ્યાપ્યુપેક્ષાનર્હત્વાત્ અપ્રતિપત્ત્યા કર્તવ્યનિર્ણયાભાવેન મૂઢમનસ્કત્વેન દ્વિત્રાદિદણ્ડસ્થિતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કૃતાગા અપિ નિઃશઙ્કસ્તર્જિતો ઽપિ ન લજ્જિતઃ ।
દૃષ્ટદોષો ઽપિ મિથ્યાવાક્કથિતો ધૃષ્ટનાયકઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) કૃતાગા અપીતિ--આગોપરાધઃ ।
મિથ્યાવાક્ કૃતસ્યાપિ મિથ્યાત્વવાદી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ--
શોણં વીક્ષ્ય મુખં વિચુમ્બિતુમહં યાતઃ સમીપં તતઃ પાદેન પ્રહૃતં તયા, સપદિ તં ધૃત્વા સહાસે મયિ ।
કિઞ્ચિત્તત્ર વિધાતુમક્ષમતયા બાષ્પં સૃજન્ત્યાઃ સખે ! ધ્યાતશ્ચેતસિ કૌતુકં વિતનુતે કોપો ઽપિ વામભ્રુવઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) શોણં વીક્ષ્યેતિ---રોષારુણમુખીં પ્રિયાં ચુમ્બિતું ગતસ્ય તયા પ્રહર્તુમુદ્યતં પાદં ધૃત્વા કિઞ્ચિત્ કર્તુમક્ષમીકૃતાં રુદતીં તાં દૃષ્ટ્વા હસિતવતો નાયકસ્ય સખ્યૌ વૃત્તાન્તકથનમિદમ્ ।
અત્ર નાયિકાક્રોધવશાત્ નાયકસ્ય કૃતાગસ્ત્વસિદ્ધિઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) શોણમિતિ--વિચુમ્બિતું સમીપં યાતો ઽનુનયાદિકમકૃત્વાપીતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુકૂલ એકનિરતઃ--
એકસ્યામેવ નાયિકાયામાસક્તો ઽનુકૂલનાયકઃ ।
યથા--
અસ્માકં સખિ ! વાસસી ન રુચિરે, ગ્રૈવેયકં નોજ્જ્વલં, નો વક્રા ગાતિરુદ્ધતં ન હસિતં, નૈવાસ્તિ, કશ્ચિન્મદઃ ।
કિન્ત્વન્યે ઽપિ જના વદન્તિ સુભગો ઽપ્યસ્યાઃ પ્રિયો નાન્યતો દૃષ્ટં નિક્ષિપતીતિ વિશ્વમિયતા મન્યામહે દુઃસ્થિતમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) અસ્માકં સખીતિ--પષ્યૌ સુભગાયા સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
વસ્ત્રૌજ્જ્વલ્યાદિકં સૌભાગ્યહેતુર્મમ નાસ્તિ ।
કિન્તુ ન કેવલમહમન્યેપિ જના વદન્તિ અસ્યાઃ પતિરન્યતો ઽન્યસ્યાં નાયિકાયાં દૃષ્ટિં ન નિક્ષિપતીતિ ।
વિશ્વમ્---એતદ્ વિશ્વવર્તિ સ્ત્રીજનં દુઃ સ્થિતં, મયિ અસૂયયા મદપેક્ષયા સૌભાગ્યાલ્પત્વેન વા દુઃ સ્થિતં વયં મન્યામહે ।
પતિઃ-કીદૃશઃ, સુભગોપિ સૌન્દર્યેણાન્યનાયિકાભિલષણીયત્વરૂપસૌભાગ્યવાનપિ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, એ) અન્યતઃ અન્યસ્યાં વિનેત્યર્થઃ ।
વિશ્વં દુઃ સ્થિતં મન્યામહે ।
કિન્તુ મામેવ સુંસ્થિતામિતિ ભાવઃ ।
ગ્રૈવેયકં, કણ્ઠાભરણમ્, મદોપિ યૌવનાદ્યહઙ્કારજનિતઃ ગર્વોપિ નૈવાસ્તિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શઠો ઽયમેકત્ર બદ્ધભાવો યઃ ।
દર્શિતબહિરનુરાગો વિપ્રિયમન્યત્ર ગૂઢમાચરતિ

યઃ પુનરેકસ્યામેવ નાયિકાયાં બદ્ધભાવો દ્વયોરપિ નાયિકયોર્બહિર્દર્શિતાનુરાગો ઽન્યસ્યાં નાયિકાયાં ગૂઢં વિપ્રિયમાચરિત સ શઠઃ ।
યથા--
"શટાન્યસ્યાઃ કાઞ્ચીમણિરણિતમાકર્ણ્ય સહસા યદાશ્લિષ્યન્નેવ પ્રશિથિલભુજગ્રન્થિરભવઃ ।
તદેતત્ક્વાચક્ષે ઘૃતમધુમયત્વદ્વહુવચો- વિષેણાઘૂર્ણન્તી કિમપિ ન સખી મે ગણયતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) શઠાન્યસ્યા ઇતિ---નાયિકાયા વિપ્રિયકારિણં નાયકં ભર્ત્સયન્ત્યા સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
હે શઠ ! મમ સખીમ્ આશ્લિષ્યન્નેવ ત્વં યદન્યસ્યા નાયિકાયાઃ કાઞ્ચીમણિરણિતશબ્દમાકર્ણ્ય સહસા પ્રશિથિલભુજગ્રન્થિઃ (વાહુવેષ્ટનં) અભવઃ તદેતત્ ક્વ જને આચક્ષે ।
અતો મે સખી ઘૃતમધુમયેન મિશ્રિતઘૃતમધુરૂપેણ ત્વદીયબહુચાટુવચોવિષેણાઘૂર્ણન્તી કિમપિ કર્તવ્યં ન ગણયતીત્યર્થઃ ।
મિશ્રિતઘૃતમધુની હિ આપાતમધુરેપિ વિષત્વં પ્રાપ્નુતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષાં ચ ત્રૈવિધ્યાદુત્તમમધ્યાધમત્વેન ।
ઉક્તા નાયકભેદાશ્ચત્વારિંશત્તથાષ્ટૌ ચ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) એષાં ચેતિ---એષામુત્તમમધ્યમાધમત્વેન ત્રૌવિધ્યાદિત્યન્વયઃ ।
ચત્વારિંશદિતિ ષોડશ ત્રૈગુણ્યેન અષ્ટચત્વારિશત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષામુક્તષોડશભેદાનામ્ ।
અથ પ્રસઙ્ગાદેતેષાં સહાયાનાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અથ પ્રસઙ્ગાદિતિ---અત્ર એષામિત્યનેન નાયકમાત્રસ્યૈવ પરામર્શો નતુ પ્રકાન્ત શૃઙ્ગારીયાષ્ટચત્વારિંશત એવ ।
અત એવ રામસ્ય સુગ્રીવઃ સહાયો દર્શયિષ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઐ) પ્રસઙ્ગાદિતિ ।
એષાં હિ સહાયયુક્તત્વેન કાર્યકારિત્વે ઽધિકરસપરિપોષઃ ।
એવમન્યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દૂરાનુવર્તિનિ સ્યાત્તસ્ય પ્રાસઙ્ગિકેતિવૃત્તે તુ ।
કિઞ્ચિત્તદ્ગુણહીનઃ સહાય એવાસ્ય પીઠમર્દ્દાખ્યઃ

તસ્ય નાયકસ્ય બહુવ્યાપિનિ પ્રસઙ્ગસંગતે ઇતિવૃત્તે ઽનન્તરોક્તૈર્નાયકસામાન્યગુણૈઃ
લોચના:
(વિ, ઓ) નાયકસામાન્યગુણૈસ્ત્યાગાદિભિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચિદૂનઃ પીઠમર્દ્દનામાસહાયો ભવતિ ।
યથા-રામચન્દ્રાદીનાં સુગ્રીવાદયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) દૂરાનુવર્તિનીતિ વ્યાચષ્ટે---તસ્યેતિ દૂરાનુવર્તિનિ ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યા બહુવ્યાપિનીતિ બહુદેશવ્યાપ્યસાધ્યે ઇત્યર્થઃ ।
પ્રસઙ્ગસઙ્ગતે--દૈવત ઉપસ્થિત ઇતિવૃત્તે વૃત્તાન્તે ।
કિઞ્ચિત્ તદ્ગુણહીન ઇત્યસ્યાર્થમાહ---અનન્તરેતિ---અનન્તરોક્તૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ શૃઙ્ગારસહાયાઃ--
શૃઙ્ગારે ઽસ્ય સહાયા વિટચેટવિદૂષકાદ્યાઃ સ્યુઃ ।
ભક્તા નર્મસુ નિપુણાઃ કુપિતવધૂમાનભઞ્જનાઃ શુદ્ધાઃ

આદિશબ્દાન્માલાકારરજકતામ્બૂલિકગાન્ધિકાદયઃ ।
તત્ર વિટઃ--
સંભોગહીનસંપદ્વિટસ્તુ ધૂર્ત્તઃ કલૈકદેશજ્ઞઃ ।
વેશોપચારકુશલો વાગ્ગ્મી મધુરો ઽથ બહુમતો ગોષ્ઠ્યામ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) નાયકસામાન્યગુણૈસ્ત્યાગાદિભિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચેટઃ પ્રસિદ્ધ એવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ચેટઃ પ્રસિદ્ધ ઇતિ---ચેટીપુત્ર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કુસુમવસન્તાદ્યભિધઃ કર્મવપુર્વેષભાષાદ્યૈઃ ।
હાસ્યકરઃ કલહરતિર્વિદૂષકઃ સ્યાત્ સ્વકર્મજ્ઞઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) વિદૂષકમાહ---કુસુમેતિ ।
કર્માદિભિર્હાસ્યકરઃ ઇત્યન્વયઃ ।
કર્મણા, વપુષા, વેશેન, વાસનદિના ભાષાદ્યૈઃ સર્વેષાં હાસ્યં જનયતિ ।
લોચના:
(લો, ઔ) કુસુમેતિ---કુસુમાભિધો વિદૂષકો રસાલકાદિઃ ।
વસન્તાભિધાવસન્તકમાધવાદિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વકર્મ હાસ્યાદિ ।
અર્થચિન્તને સહાયમાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) રસીયનાયકસહાયકથનપ્રસઙ્ગાદન્યત્રાપિ સહાયમાહ---અર્થચિન્તનેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મન્ત્રીસ્યાદર્થાનાં ચિન્તાયાં--
અર્થાસ્તન્ત્રાવાપાદયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) તન્ત્રાવાપેતિ ।
તન્ત્રં રાજકૃત્યં તસ્ય આવાપો યોગ્યાયોગ્યાનુષ્ઠાનમ્ ।
તસ્મિન્ અર્થે મન્ત્રી સહાય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ત્વત્ર સહાયકથનપ્રસ્તાવે--
"મન્ત્રી સ્વં ચોભયં વાપિ સખા તસ્યાર્થચિન્તને" ઇતિ કેનાચિલ્લક્ષણં કૃતમ્, તદપિ રાજ્ઞોર્ઽથચિન્તનોપાયલક્ષણપ્રકરણો લક્ષયિતવ્યમ્, ન તુ સહાયકથનપ્રકરણો ।
"નાયકસ્યાર્થચિન્તને મન્ત્રી સહાયઃ" ઇત્યુક્તે ઽપિ નાયકસ્યાર્થત એવ સિદ્ધત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) સ્વં ચેતિ--સ્વં રાજા તસ્ય રાજ્ઞઃ ।
કેનચિદિતિ લક્ષણં સહાયજ્ઞાપનમ્ ।
અત્ર સ્વસ્યાપિ સહાયત્વેન કથનાત્ પૂર્વસ્માદ્ ભેદઃ ।
સહાયકથનપ્રકરણે ઇતિ---સ્વસ્ય સ્વસહાયત્વાત્ સહાયતાયા ભેદઘટીતત્વાત્ ।
નન્વેવં તેન ચિન્તા ન ક્રિયતામિત્યાહ---નાયકસ્યેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદપ્યુક્તમ્--
"મન્ત્રિણાં લલિતઃ શેષા મન્ત્રિષ્વાયત્તસિદ્ધયઃ" ઇતિ, તદપિ સ્વલક્ષણકથનેનૈક લક્ષિતસ્ય ધીરલલિતસ્ય મન્ત્રિમાત્રાયત્તાર્થચિન્તનોપપત્તેર્ગતાર્થમ્ ।
ન ચાર્થચિન્તને તસ્ય મન્ત્રી સહાયઃ, કિં તુ સ્વયમેવ સંપાદકઃ; તસ્યાર્થચિન્તનાદ્યભાવાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) મન્ત્રિણેતિ---લલિતો ધીરલલિતસ્તાદૃશો રાજા મન્ત્રિણૈવાર્થસાધકઃ ઇતિ શેષઃ, સ્વસ્ય શૃઙ્ગારનિરતત્વાત્ ।
શેષાઃ ધીરોદાત્તધીરોદ્ધતાદયઃ ।
સ્વલક્ષણકથનેનેતિ ।
ધીરલલિતલક્ષણકથનેનેત્યર્થઃ ।
"નિશ્ચિન્તો મૃદુરનિશં કલાપરો ધીરલલિતઃ સ્યાદિતિ ધીરલલિતલક્ષણે નિશ્ચિન્તેત્વૈનાર્થચિન્તનસ્ય મન્ત્રિમાત્રનિષ્ઠત્વસિદ્ધેસ્તસ્ય મન્ત્રિણઃ સહાયતાકથનં ગતાર્થમિત્યર્થઃ ।
ધીરલલિતસ્ય યો મન્ત્રી તસ્ય સ્વયમેવાર્થચિન્તકત્વમ્ ।
નતુ સ્વચિન્તને તસ્ય સહાયત્વમ્ ।
સ્ફુટમેવાહ---નચાર્થચિન્તનમિતિ---તસ્યાર્થચિન્તનાદ્યભાવાદિત્યત્ર તસ્ય ધીરલલિતસ્ય ।
અયં મન્ત્રી સ્યાદર્થાનાં ચિન્તાયામિતિ સૂત્રસ્ય પરભાગઃ ।
લોચના:
(લો, અ) યત્ત્વત્રેતિ--યત્ત્વત્રેત્યાદેર્ગતાર્થત્વમિત્યનેનાન્વયઃ ।
તસ્ય ગ્રન્થસ્યાયમર્થઃ ।
સહાયકથનપ્રસ્તાવે મન્ત્રિણ એવ સહાયત્વકથનં યુક્તમ્; નતુ આત્મન ઉભયસ્ય વા ।
આત્મન એવ આત્મસહાયત્વં વિરુદ્ધમ્ ।
કિન્તુ રાજા કેનાર્થચિન્તનં કુર્યાદિત્યપેક્ષાયામેવ ક્વચિન્ મન્ત્રિણા ક્વચિદાત્મના, ક્વચિદુભયેનેતિ વક્તું યુક્તમ્ ।
ધીરલલિતસ્ય નિશ્ચિન્તત્વાદિરૂપકથનેન મન્ત્રિમાત્રાયત્તાર્થચિન્તનમુપપદ્યતે ।
કિઞ્ચ તદપ્યર્થચિન્તનોપાયપ્રકરણ એવ લક્ષિતવ્યમ્; નતુ સહાયકથનપ્રકરણે ।
તસ્ય ધીરલલિતસ્ય નચ સહાયઃ સઃ ।
મન્ત્રિણઃ સહાયત્વે ધીરલલિતસ્યાપ્યર્થચિન્તનપ્રસઙ્ગાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાન્તઃ પુરસહાયાઃ--
--તદ્વદવરોધે ।
વામનશણ્ઢકિરાતમ્લેચ્છાભીરાઃ શકારકુબ્જાદ્યઃ

મદમૂર્ખતાભિમાની દુષ્કુલતૈશ્વર્યસંયુક્તઃ ।
સો ઽયમનૂઢાભ્રાતા રાજ્ઞઃ શ્યાલઃ શકાર ઇત્યુક્તઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) શકારલક્ષણમાહ---મદેતિ ।
દુષ્કુલતા ઐશ્વર્યં ચ તાભ્યાં સંયુક્તોપિ મદમૂર્ખતાભ્યામભિમાનીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) શકારસ્વરૂપમાહ---મદેતિ--મદો ગર્વઃ, મદ્યવિકારો વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદ્યશબ્દાન્મૂકાદયઃ ।
તત્ર શણ્ઢવામનકિરાતકુબ્જાદયો યથા રત્નાબલ્યામ્--
નષ્ટં વર્ષવરૈર્મનુષ્યગણનાભાવાદપાસ્ય ત્રપા- મન્તઃ કઞ્ચુકિકઞ્ચુકસ્ય વિશતિ ત્રાસાદયં વામનઃ ।
પર્યન્તાશ્રયિભિનિજસ્ય સદૃશં નામ્નઃ કિરાતૈઃ કૃતં કુબ્જા નીચતયૈવ યાન્તિ શનકૈરાત્મેક્ષણાશઙ્કિનઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) નષ્ટં વર્ષવરૈરિતિ---રાજ્ઞો વાજિશાલાત આગતમેકં મહાવનરં દૃષ્ટ્વા અન્તઃ પુરસ્થનપુંસકાદીનાં ભીતિક્રિયાવર્ણનમિદમ્ ।
કઞ્ચુકસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપકલમ્બમાનવસ્ત્રસ્યાન્તરિત્યર્થઃ ।
નિજસ્ય નામ્ન ઇતિ કૃ વેક્ષેપ ઇતિ ધાતુના કિરાતપદસ્ય સાધિતત્વાત્ સ્વસ્ય પર્યન્તવિશીર્ણત્વં કૃતમિત્યર્થઃ ।
કુબ્જા ન પલાયિતાઃ ।
કિન્તુ નીચતયૈવ વાનરકર્તૃકે આત્મકર્મકે ઈક્ષણે અશઙ્કિનઃ શઙ્કારહિતાઃ સન્તઃ શનકૈર્યાન્તીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) નિજસ્ય નામ્નઃ અન્તેવાસિત્વસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શકારો મૃચ્છકટિકાદિષુ પ્રસિદ્ધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) મૃચ્છકટિકં નાટકવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યે ઽપિ યથાદર્શનં જ્ઞાતવ્યાઃ ।
અથ દણ્ડસહાયાઃ--
દણ્ડે સુહૃત્કુમારાટવિકાઃ સામન્તસૈનિકાદ્યાશ્ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) આટવિકાનાં દણ્ડસહાયત્વમ્ ।
દણ્ડનીયસ્ય અટવ્યાં પલાયિતસ્ય પ્રદર્શકત્વાદ્દણ્ડનીયવિપક્ષરાજ્યાટવ્યાં સ્થિતત્વાત્તદ્વૃત્તાન્તજ્ઞાતત્વાચ્ચ ।
સામન્તઃ સેનાપતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દુષ્ટનિગ્રહો દણ્ડઃ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
ઋત્વિક્પુરોધસઃ સ્યુર્બ્રહ્મવિદસ્તાપસાસ્તથા ધર્મે

બ્રહ્મવિદો વેદવિદઃ, આત્મવિદો વા ।
અત્ર ચ--
ઉત્તમાઃ પીઠમર્દાદ્યાઃ--
આદ્યશબ્દાન્મન્ત્રિપુરોહિતાદયઃ ।
--મધ્યૌ વિટવિદૂષકૌ ।
તથા શકારચેટાદ્યા અધમાઃ પરિકીર્તિતાઃ

આદ્યશબ્દાત્તામ્બૂલિકગાન્ધિકાદયઃ ।
અથ પ્રસઙ્ગાદ્દૂતાનાં વિભાગગર્ભલક્ષણમાહ--
લોચના:
(લો, ઈ) વિભાગગર્ભમ્--વિભાગસ્ય ગર્ભે સ્થિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિસૃષ્ટાર્થો મિતાર્થશ્ચ તથા સંદેશહારકઃ ।
કાર્યપ્રેષ્યસ્ત્રિધા દૂતો દૂત્યશ્ચાપિ તથાવિધાઃ

તત્ર કાર્યપ્રેષ્યો દૂત ઇતિ લક્ષણમ્ ।
તત્ર--
ઉભયોર્ભાવમુન્નીય સ્વયં વદતિ ચોત્તરમ્ ।
સુશ્લિષ્ટં કુરુતે કાર્યં નિસૃષ્ટાર્થસ્તુ સ સ્મૃતઃ

લોચના:
(લો, ઉ) ભાવમભિપ્રયમ્ ।
સુશ્લિષ્ટં સુશોભનમ્ ।
ઉન્નીય ઊહિત્વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉભયોરિતિ યેન પ્રેષિતો યદન્તિકે પ્રેષિતશ્ચ ।
મિતાર્થભાષી કાર્યસ્ય સિદ્ધકારી મિતાર્થકઃ ।
યાવદ્ભાષિતસંદેશહારઃ સંદેશહારકઃ

લોચના:
(લો, ઊ) મિતાર્થમાષી અલ્પભાષી ।
યાવદિતિ પ્રેરકેણ યાવદ ભાષિતસ્ય સન્દેશસ હારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ સાત્ત્વિકનાયકગુણાઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) સાત્ત્વિકા નાયકગુણા ઇતિ ।
સત્ત્વં બલં બલવન્નાયકગુણા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શીભા બિલાસો માધુર્યં ગામ્ભીર્યં ધૈર્યતેજસી ।
લલિતૌદાર્યમિત્યષ્ટૌ સત્ત્વજાઃ પૌરુષા ગુણાઃ

લોચના:
(લો, ઋ) સત્ત્વં ગુણવિશેષઃ ।
સત્ત્વજાઃ તદુદ્ભવાઃ સત્ત્વવતાં નાયકાના ગુણા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
શૂરતા તક્ષતા સત્યં મહોત્સાહો ઽનુરાગિતા ।
નીયે ઘૃણાધિકે સ્પર્ધા યતઃ શોભેતિ તાં વિદુઃ

તત્રાનુરાગિતા યથા--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) યતઃ શોભેતિ--યતો બલાત્ શોભાલક્ષણેન અનુરાગિતોક્તા ।
તામુદાહરતિ---અહમેવેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અહમેવ મતો મહીપતેરિતિ સર્વઃ પ્રકૃતિષ્વચિન્તયત્ ।
ઉપધેરિવ નિમ્નગાશતેષ્વભવન્નાસ્ય વિમાનના ક્વચિત્ ॥
એવમન્યદપિ ।
અથ વિલાસઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) રઘૌ અજવર્ણનમિદમ્ ।
પ્રકૃતિષુ અમાત્યેષુ મધ્યે સર્વ એવ ઇત્યચિન્તયત્ કિં તત્ ઇત્યત્રાહ--અહમેવેતિ ।
મતઃ સમ્મતઃ ।
અસ્ય અજસ્ય ।
વિમાનના અવજ્ઞા અપમાનમ્ ।
નિમ્નગા નદ્યઃ તાસાં સર્વાસામેવોદધિના જલગ્રહણેન કૃતાદરત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ધીરા દૃષ્ટિર્ગતિશ્ચિત્રા વિલાસે સસ્મિતં વચઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ધીરેતિ---વિલાસે સાત્ત્વિકે ગુણે સતિ ધીરેત્યાદિકં ભવતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
દૃષ્ટીસ્તૃણીકૃતજગત્ર્ત્રયસત્ત્વસારા ધીરોદ્ધતા નમયતીવ ગતિર્ધરિત્રીમ્ ।
કૌમારકે ઽપિ ગિરિવદ્ગુરુતાં દધાનો વીરો રસઃ કિમયમેત્યુત દર્પ એવ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) દૃષ્ટિસ્તૃણીકૃતેતિ---કુશમવલોક્ય રામચન્દ્રેણ વર્ણનમિદમ્ ।
તૃણીકૃતો જગત્ત્રયસ્ય સત્ત્વાનાં બલાનાં સારઃ પ્રકૃષ્ટો ભાગો યથા ।
અસ્ય કુશસ્ય દૃષ્ટિસ્તાદૃશી ।
સ્ફુટમન્યત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંક્ષોભેષ્વપ્યનુદ્વેગો માધુર્યં પરિકીર્તિતમ્

ઊહ્યમુદાહરણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ઊહ્યમુદાહરણમિતિ--- "ત્યજતો મઙ્ગલક્ષૌમે ચીરે ચ પ્રતિગૃહ્ણતઃ ।
દદૃશુર્વિસ્મિતાસ્તસ્ય મુખરાગં સમં જનાઃ ॥
ઽ; ઇત્યુદાહરણમ્ ।
અત્ર હિ મઙ્ગલક્ષૌમે ગૃહ્ણતઃ ચીરે પ્રતીલક્ષીકૃત્ય ત્યજતશ્ચ રામસ્ય મુખરાગં વિસ્મિતા જનાઃ સમાનં દદૃશુઃ ઇત્યનેન વનવાસાર્થં ચીરગ્રહણસંક્ષોભેપિ મઙ્ગલક્ષૌમગ્રહણવદ્ અનુદ્વેગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભીશોકક્રોધહર્ષાદ્યૈર્ગામ્ભીર્યં નિર્વિકારતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ભીશોકેતિ ।
અત્ર ભયશોકયોઃ પ્રવેશાત્ માધુર્યતઃ કિયાન્ ભેદઃ ।
આહૂતસ્યેત્યાદિકં તુ માધુર્યસ્યાપ્યુદાહરણં સંભવતીતિ બોધ્યમ્ ।
ગામ્ભીર્યસ્ય માધુર્યાસંકીર્ણમુદાહરણં તુ --- યો ઽવિકલ્પમિદમર્થમણ્ડલં પશ્યતીશ ! નિખિલં ભવદ્વપુઃ ।
આત્મપક્ષપરિપૂરિતે જગ- ત્યસ્ય નિત્યસુખિનઃ કુતો ભયમ્ ॥
ઇતિ ।
ઇયં હિ તપસ્યતઃ પરમેશ્વરેણ ભીષિતસ્ય કસ્યચિદુક્તિઃ ।
અવિકલ્પં નિઃ સંશયમ્ ।
નિખિલમર્થમણ્ડલં યો ભગવદ્વપુઃ સ્વરૂપં પશ્યતિ ।
આત્મપક્ષેણ ભવતા પરિપૂરિતે જગતિ અસ્ય કુતો ભયમિત્યર્થઃ ।
યથા વા"ન ખલ્વનિર્જિત્ય રઘું કૃતી ભવાન્"ઇતિ ઇન્દ્રેણ ભીષિતસ્ય રઘોરુક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
આહૂતસ્યાભિષેકાય વિસૃષ્ટસ્ય વનાય ચ ।
ન મયા લક્ષિતસ્તસ્ય સ્વલ્પો ઽપ્યાકારવિભ્રમઃ ॥
વ્યવસાયાદચલનં ધૈર્યં વિઘ્ને મહત્યપિ

યથા-શ્રુતાપ્સરોગીતિરપ ક્ષણો ઽસ્મિન્ હરઃ પ્રસંખ્યાનપરો બભૂવ ।
આત્મેશ્વરાણાં ન હિ જાતુ વિઘ્નાઃ સમાધિભેદપ્રભવો ભવન્તિ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) શ્રુતાપ્સરોગીતિરિતિ---હરસ્ય સમાધિભઙ્ગાર્થમપ્સરેભિર્ગોયમાનેપિ તસ્ય સમાધિભઙ્ગો માભૂદિતિ પૂર્વાર્દ્ધાર્થઃ ।
તત્ર પ્રસંખ્યાનાં સમાધિઃ ।
અત્રાર્થન્તરન્યાસમાહ---આત્મશ્વરાણામિતિ ।
આત્મા ધૃતિસ્તદીશ્વરાણાં સ્વાયત્તધૃતીનામિત્યર્થઃ ।
"આત્મા યત્નો ધૃતિર્વૃદ્ધિઃ સ્વભાવો બ્રહ્મવર્ષ્મ ચઽ; ઇતિ કોષઃ ।
જાતુ કદાચિત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અધિક્ષેપાપમાનાદેઃ પ્રયુક્તસ્ય પરેણ યત્ ।
પ્રાણાત્યયે ઽપ્યસહનં તત્તેજઃ સમુદાહૃતમ્

વાગ્વેશયોર્મધુરતા તદ્વચ્છઙ્ગારચેષ્ટિતં લલિતમ્ ।
દાનં સપ્રિયભાષણમૌદાર્ય્યં શત્રુમિત્રયોઃ સમતા

એષામુદાહરણાન્યૂહ્યાનિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) એષામપ્યુદાહરણન્યૂહ્યાનિ--તત્ર તેજસ ઉદાહરણં યથા--- "પુરોજન્મા નાદ્યપ્રભૃતિ મમ રામઃ પુનરહં ન પુત્રઃ પૌત્રો વા રઘુકુલભુવાં ચ ક્ષિતિભુજામ્ ।
અધીરં ધીરં વા કલયતુ જનો મામયમહો મયા બદ્ધો દુષ્ટદ્વિજદમનદીક્ષાપરિકરઃ ॥
ઇયં પરશુરામેણાધિક્ષિપ્તસ્ય લક્ષ્મણસ્ય ઉક્તિઃ ।
લલિતોદાહરણં યથા--- "પ્રસાદે વર્તસ્વ પ્રકટય મુદં સંત્યજ રુષમ્ પ્રિયે શુષ્યન્ત્યઙ્ગાન્યમૃતમિવ તે સિઞ્ચતુ વચઃ ।
નિધાનં સૌખ્યાનાં ક્ષણમભિમુખં સ્થાપય મુખં ન મુગ્ધે પ્રત્યેતું પ્રભવતિ ગતઃ કાલહરિણઃ ॥
"ઇતિ ।
અત્ર હિ કામિનો વાઙ્મધુરતા શૃઙ્ગારચેષ્ટા ચ ।
ઔદાર્યોદાહરણં યથા---"એતે વયમમી દારાઃ કન્યેયં કુલભૂષણા ।
બ્રૂત કેનાર્થિનો યૂયમનાસ્થા બાહ્યવસ્તુષુ ।
"ઇતિ સપ્તર્ષોન્ ઇતિ હિમાલયસ્યોક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ નાયિકા ત્રિભેદા સ્વાન્યા સાધારણા સ્ત્રીતિ ।
નાયકસામાન્યગુણૈર્ભવતિ યથાસંભવૈર્યુક્તા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) નાયિકાપ્રભેદામાહ--અથેતિ--સ્વાન્યયોરપિ સ્ત્રી ઇત્યસ્યાન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાયિકા પુનર્નાયકસામાન્યગુણૈસ્ત્યાગાદિભિર્યથાસમ્ભવૈર્યુક્તા ભવતિ ।
સા ચ સ્વસ્ત્રી અન્યસ્ત્રી સાધારણસ્ત્રીતિ ત્રિવિધા ।
તત્ર સ્વસ્ત્રી--
વિનયાર્જવાદિયુક્તા ગૃહકર્મપરા પતિવ્રતા સ્વીયા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) વિનયાર્જવાદીતિ ।
એતાદૃશગુણરહિતા તુ સ્વસ્ત્રી અપિ નોપક્રાન્તશૃઙ્ગારવિભાવઃ; કિન્તુ તદાભાસવિભાવ એવેતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"લજ્જાપજ્જત્તપસાહણાઇં પરભત્તિણિપ્પિવાસંઇં ।
અવિણઅદુમ્મેધાઇં ધણ્ણાણ ઘરે કલત્તાઇં ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) લજ્જાપ ઇતિ--"લજ્જાપર્યાપ્તપ્રસાધનાનિ પરચિન્તાનિષ્પપાસાનિ ।
અવિનયદુર્મેધાંસિ ધન્યાનાં ગૃહે કલત્રાણિ ।
ઽ; ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
પર્યાપ્તપ્રસાધનં પર્યવસિતાલઙ્કારઃ ।
પરચિન્તા--પરપુરુષચિન્તા, તત્ર તૃષ્ણારહિતાનિ ।
તન્ત્રચિન્તાયાં દેશી ।
અવિન્યદુર્મેધાંસિ--અવિનયાદ્ દૂરીકૃતબુદ્ધીનિ ।
સપીતિ--સા સ્વીયા ।
લોચના:
(લો, ૠ) લજ્જા એવ પર્યાપ્તં પૂર્વં પ્રસાધનં ભૂષણં યેષામ્ ।
નિષ્પિપાસાનિ--નિઃ સ્પૃહાણિ ।
દુર્મેધાંસિ અનભિજ્ઞાનિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાપિ કથિતા ત્રિભેદા મુગ્ધા મધ્યા પ્રગલ્ભેતિ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) પ્રથમેતિ--પ્રથમાવતીર્ણયૌવના, પ્રથમાવતીર્ણમદનવિકારેતિ દ્વિધા ।
એતાનિ વિશેષણાનિ એકાકાન્યેવ મુગ્ધાયા બોધ્યાનિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) સા સ્વસ્ત્રી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
પ્રથમાવતીર્ણયૌવનમદનબિકારા રતૌ વામા ।
કથિતા મૃદુશ્ચ માને સમધિકલજ્જાવતી મુગ્ધા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) મધ્યસ્ય પ્રથિમાનમિતિ--નૂતનં યદસ્યા મનોરાજ્યં મનસ્યાધિપત્યં તત્રાભિષિક્તં કન્દર્પં પરિવીક્ષ્ય સુભ્રુવઃ અઙ્ગાનિ પરસ્પરં નિર્લ્લુણ્ઠનં વિદધતે ઇત્યર્થઃ ।
રાજ્ઞઃ પ્રથમાધિપત્યદિને ઽરાજકે રાજ્યે પરસ્પરનિર્લુણ્ઠનસ્ય લોકસિદ્ધત્વાત્, તદ્દર્શયતિ--મધ્યસ્યેતિ ।
શૈશવે મધ્યસ્ય પ્રથિમા પૃથુત્વમાસીત્ ।
યૌવને ચ મધ્યં ક્ષીણં જઘનં ચ પૃથુ બભૂવ ઇત્યર્થઃ ।
વક્ષોજયોર્મન્દતા તનુત્વં દૂરમતિશયમુદર યાતીત્યર્થઃ ।
નેત્રસ્ય આર્જવં રોમલતિકા ધાવતિ પ્રપ્રોતીત્યર્થઃ, યૌવનારમ્ભે નેત્રયો રક્તત્વાત્ રોમલતિકાયા ઋજુભાવેન ઉત્થિતત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર પ્રથમાવતીર્ણયૌવના યથા મમ તાતાપાદાનામ્--
લોચના:
(લો, એ) તત્ર-તાસુ મધ્યે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મધ્યસ્ય પ્રથિમાનમેતિ જઘનં વક્ષોજયોર્મન્દતા દૂરં યાત્યુદરં ચ રોમલતિકા નેત્રાર્જવં ધાવતિ ।
કન્દર્પં પરિવીક્ષ્ય નૂતનમનોરાજ્યાભિષિક્તં ક્ષણા- દઙ્ગાનીવ પરસ્પરં વિદધતે નિર્લુણ્ઠનં સુભ્રુવઃ ॥
લોચના:
(લો, ઐ) પ્રથિમાનં પૃથુત્વમેતિ ગૃહણાતિ ।
મન્દતાં ચ યાદિ ગૃહણાતીત્યર્થઃ ।
નિર્લુણ્ઠનં પરસ્પરવિત્તવિગ્રહણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રથમાવતીર્ણમદનવિકારા યથા મમ પ્રભાવતી પરિણયે--
દત્તે સાલસમન્થરં ભુવિ પદં નિર્યાતિ નાન્તઃ પુરાત્, નોદ્દામં ઇસતિ ક્ષણાત્કલયતે હ્રીયન્ત્રણાં કામપિ, કિંચિદ્ભાવગભીરવક્રિમલવસ્પ્ટષ્ટં મનાગ્ભાષતે, સભ્રૂભઙ્ગમુદીક્ષતે પ્રિયકથામુલ્લાપયન્તીં સખીમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) દત્તે સાલસેતિ---પ્રિયસ્ય કથાં પ્રસઙ્ગમુલ્લાસયન્તીં પ્રસ્તુવન્તીં સભ્રૂભઙ્ગમુદીક્ષતે--પશ્યતિ ।
ગભીરો દુરવગાહો યો વક્રિમઃ વક્રતાયા લવો ઽલ્પત્વમ્ ।
તેન સ્પૃષ્ટં યથા સ્યાત્તથા ।
મનાક્ શનૈઃ કિઞ્ચિદલ્પં ભાષતે ।
સાલસપદદાનં શુશ્રૂષયા ।
કામપિ અનિર્વચનીયાં હ્રીયન્ત્રણાં લજ્જાકૃતપીડાં કલયતે અનુભવતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રતૌ વામા યથા--
"દૃષ્ટા દૃષ્ટિમધો દદાતિ, કુરુતે નાલપમાભાષિતા, શય્યાયાં પરિવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ, બાલાદાલિઙ્ગિતા વેપતે ।
નિર્યાન્તીષુ સખીષુ વાસભવનાન્નિર્ગન્તુમેવેહતે, જાતા વામતયૈવ સંપ્રતિ મમ પ્રીત્યૈ નવોઢા પ્રિયા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) દૃષ્ટા દૃષ્ટિમિતિ---નવોઢાયા વૃત્તં સખ્યે કથયત ઉક્તિરિયમ્ ।
શ્લોકાર્થઃ સ્પષ્ટઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માને મૃદુર્યથા--
"સા પત્યુઃ પ્રથમાપરાધસમયે સખ્યોપદેશં વિના નો જાનાતિ સવિભ્રમાઙ્ગવલનાવક્રોક્તિસંસૂચનમ્ ।
સ્વચ્છૈરચ્છકપોલમૂલગલિતૈઃ પર્યસ્તનેત્રોત્પલા બાલા કેવલમેવ રોદિતિ લુઠલ્લોલાલકૈરશ્રુભિઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) માને મૃદુરલ્પમાના ।
સા પત્યુરિતિ---અલ્પમાનાયાઃ ક્રિયાં સખ્યાં કથયન્ત્યાઃ સખ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
સખ્યા ઉપદેશં સખીકર્તૃકમુપદેશં વિના સા પત્યુરુપનાયિકાસમ્ભોગરૂપપ્રથમાપરાધસમયે સવિભ્રમયોરઙ્ગભઙ્ગીવક્રોક્ત્યોઃ સંસૂચનં પ્રકાશં નો જાનાતિ ।
તતઃ કિં કુરુતે ઇત્યત્રાહ--સ્વચ્છૈરિતિ ।
વિરહાત્ પાણ્ડુત્વેન કપોલસ્યાચ્છતા ।
અઞ્જનત્યાગાદશ્રુણઃ સ્વચ્છતા ।
નેત્રોત્પલસ્ય પર્ય્યાસઃ પરેણ તદ્ દર્શને લજ્જયા ।
લોચના:
(લો, ઓ) સા પત્યુરિતિ---સખ્યોપદેશં સખ્યેન સૌહાર્દ્દેન કૃતમુપદેશમ્ ।
અથવા સખ્યેતિ હેત્વર્થતૃતીયાન્તં પદમ્ ।
તેન સખ્યા કૃતમુપદેશમિત્યર્થઃ ।
સવિલાસાઙ્ગપેરિવર્તના સતી પરાઙ્મુખીત્યર્થઃ ।
વકોક્તિભિઃ કુટિલભાષિતૈઃ સંસૂચનમપરાધજ્ઞાપનં યતો નો જાનાતિ નો વેત્તિ ।
તતઃ સ્વચ્છૈઃ અકલુષૈઃ અચ્છકપોલમૂલગલિતૈઃ નર્મલગણ્ડપ્રાન્તનિઃ સૃતૈઃ ।
લુઠલ્લોલાલકૈઃ લુઠન્તઃ પરિવર્તમાનાઃ લોલાશ્ચઞ્ચલા અલકાઃ ચૂર્ણકુન્તલા યેષુ તાનિ તૈઃ ।
અશ્રુભિર્બાષ્પૈઃ પર્ય્યસ્તનેત્રોત્પલા-પર્ય્યસ્તે નેત્રોત્પલે યસ્યાઃ તથા ભૂત્વા કેવલં રોદિત્યેવ-રોદનમેવ કરોતિ ।
ન કિઞ્ચિદુપાયં જાનાતીત્યર્થઃ ।
અત્ર સવિભ્રમાઙ્ગવલનેત્યનેન શય્યાવિરહો બોધ્યતે ।
એકશય્યા શયનેનૈવાલકાનામશ્રુલુણ્ઠનં સમ્ભવતિ ।
મુગ્ધા તૂષદેશં વિના ન કિઞ્ચિજ્જાનાતિ ।
નાયિકા સ્વીયા મુગ્ધા ચ ।
નાયકઃ શઠઃ ।
પ્રતીયમાનકૃતો વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારઃ ।
અશ્રુભિઃ પર્ય્યસ્તનેત્રોત્પલેતિસમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમધિકલજ્જાવતી યથા--
"દત્તે સાલસમન્થરમ્--ઽઇત્યત્ર (113 પૃ-) શ્લોકે ।
અત્ર સમધિકલજ્જાવતીત્વેનાપિ લબ્ધાયા રતિવામતાયા વિચ્છિત્તિવિશેષવત્તયા પુનઃ કથનમ્ ।
અથ મધ્યા--
મધ્યા વિચિત્રસુરતા પ્રરૂઢસ્મરયૌવના ।
ઈષત્પ્રગલ્ભવચના મધ્યમવ્રીડિતા મતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) વિચિત્રસુરતાદિકમ્ અપ્યેકૈકમેવ મધ્યાયા વિશેષણમ્ ।
પ્રરૂઢસ્મરા પ્રરૂઢયૌવનેતિ વિશેષણદ્વયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિચિત્રસુરતા યથા--
"કાન્તે તથા કથમપિ પ્રથિતં મૃગાક્ષ્યા ચાતુર્યમુદ્ધતમનોભવયા રતેષુ ।
તત્કૂજિતાન્યનુવદદ્ભિરનેકવારં શિષ્યાયિતં ગૃહકપોતશતૈર્યથાસ્યાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) કાન્તે તથેતિ---સુરતે નાયિકયા નાનાવિધં ચાતુર્ય્યં કૃતમ્ ।
તત્ર ચ કણ્ઠે નાયિકયા પારાવતવદ્ ધ્વનયઃ ઉચ્ચરિતાઃ ।
પારાવતૈશ્ચ તદનુવાદઃ કૃત ઇતિ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રરૂઢસ્મરા યથાત્રૈવોદાહરણો ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) અત્રૈવોદાહરણે ઇતિ--કિન્તુ સુરતવૈચિત્ર્યાભાવે પ્રરૂઢસ્મરાયા અસંકીર્ણમુદાહરણં બોધ્યમ્; યથા--- નિદ્રાનિવૃત્તાવુદિતે દ્યુરત્ને સખીજને દ્વારપદં પ્રયાતે ।
શ્લથીકૃતાશ્લેષરસે ભુજઙ્ગે ચચાલ નાલિઙ્ગનતો ઽઙ્ગના સા ॥
ઇતિ ।
ભુજઙ્ગે કામુકે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રરૂઢયોવના યથા મમ--
"નત્રે ખઞ્જનગઞ્જને, સરસિજપ્રત્યર્થિ પાણિદ્વયં, વક્ષોજૌ કારિકુમ્ભવિભ્રમકીમત્યુન્નતિં ગચ્છતઃ ।
કાન્તિઃ કાઞ્ચનચમ્પકપ્રતિનિધિર્વાણી સુધાસ્યન્દિની, સ્મેરેન્દીવરદામસોદરવપુસ્તસ્યાઃ કટાક્ષચ્છટા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) નેત્રે ખઞ્જનેતિ ।
નેત્રે ઇત્યાદિષુ સવત્ર તસ્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રત્યર્થિ પ્રતિદ્વન્દિ ।
વિભ્રમકરી વિશેષભ્રાન્તિજનિકા ।
સોદરં તુલ્યમ્ ।
છટા કાન્તિઃ ।
અત્ર સ્મરક્રિયાનુક્ત્યા યૌવનસ્યૈવ પ્રરૂઢત્વમ્ ।
એવમન્યત્રાપીતિ ।
"દીર્ઘાક્ષં શરદિન્દુ"ઇત્યાદૌબોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યત્રાપિ ।
અથ પ્રગલ્ભા--
સ્મરાન્ધા ગાઢતારુણ્યા સમસ્તરતકોવિદા ।
ભાવોન્નતા દરવ્રીડા પ્રગલ્ભાક્રાન્તનાયકા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સ્મરાન્ધેત્યાદિકમપિ પ્રત્યેકમેવ વિશેષણમ્ ।
દરવ્રીડેતિ--સમધિકલજાજાભિન્ના ઇત્યેવાર્થઃ ।
તેન સ્વલ્પવ્રીડત્વે વ્રીડાભાવે વા દરક્રીડત્વં બોધ્યમિતિ ગ્રન્થકૃતો ઽભિપ્રાયઃ ।
આક્રાન્તનાયકા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્મરાન્ધા યથા--
"ધન્યાસિ યા કથયસિ પ્રિયસંગમે ઽપિ વિશ્રબ્ધચાટુકશતાનિ રતાન્તરેષુ ।
નીવીં પ્રતિ પ્રણિહિતે તુ કરે પ્રિયેણ સખ્યઃ શપામિ યદિ કિંચદપિ સ્મરામિ(ક)" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) સખિષુ મધ્યે એકયા નાયિકયા કથિતમ્--"મયા રતિકાલે બહૂનિ ચાટુવચાંસિ પત્યૌ કથ્યન્તે"તાં રસાનિવિષ્ટાં પ્રતિપાદયિતું તત્કાલે ઽત્યન્તરસાવિષ્ટત્વમાત્મન સૂચયન્તી કચિત્ સોલ્લુણ્ઠમાહ--ધન્યાસીતિ ।
રતાન્તરેષુ અત્યન્તરસાવેશયોગ્યેષુ રતમધ્યેષુ સ્વીયોત્કર્ષકથને બહ્વીનામવધાનાય સખ્ય ઇતિ બહ્વીનાં સમ્બોધનમ્ ।
શપામિ શપથં કરોમિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગાઢતારુણ્યા યથા--
"અત્યુન્નતસ્તનમુરો નયને સુદીર્ઘે, વક્રે ભ્રુવાવતિતરાં, વચનં તતો ઽપિ ।
મધ્યો ઽધિકં તનુરનૂનગુરુર્નિતમ્બો મન્દા ગતિઃ કિમપિ ચાદ્ભુતયૌવનાયાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) અત્યુન્નતસ્તનમિતિ--અત્ર અદ્ભુતયૌવનાયા ઇતિ સર્વત્રાન્વયઃ ।
કિમપીત્યત્ર કિં પદમવ્યયમ્ ।
કાપિ ગતિર્મન્યે ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) અનૂનગુરુઃ--અત્યન્તગુરુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમસ્તરતકોવિદા યથા--
"ક્વચિત્તામ્બૂલાક્તઃ ક્વચિદ્ગરુપઙ્કાઙ્કમલિનઃ ક્વચિચ્ચૂર્ણોદ્રરી ક્વચિદપિ ચ સાલક્તકપદઃ ।
વલીભઙ્ગાભોગૈરલકપતિતૈઃ શીર્ણકુસુમૈઃ સ્ત્રિયાઃ સર્વાવસ્થં કથયતિ રતં પ્રચ્છદપટઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ક્વચિત્ તામ્બૂલાક્ત ઇતિ ।
પ્રચ્છદપટઃ-શય્યાચ્છાદનપટઃ સ્ત્રિયાઃ સર્વાવસ્થં ન્યુબ્જોત્તાનાન્યાવસ્થીયં રતં કથયતીત્યર્થઃ ।
પટઃ કીદૃશઃ ? ક્વચિત્ તામ્બૂલાક્તઃ ઇદં ન્યુબ્જરતે ।
ક્વચિદગુરુપઙ્કેતિ--ઇદં પાર્શ્વરતે ।
ક્વચિત્ ચૂર્ણેતિ--ચૂર્ણક્ષેપપૂર્વકરતે ।
ક્વચિદપિ સાલક્તકેતિ--પદમત્ર પદચિહ્નમ્, ઇદમુત્થૈતાવસ્થારતે ।
વલીભઙ્ગઃ પ્રચ્છદપટસ્ય વલનેન ભઙ્ગઃ સંકોચઃ તસ્ય આભોગૈઃ તત્પરિપૂર્ણિતાભિરપિ કથયતીત્યર્થઃ ।
ઇદમલકપતિતેત્યાદિકં ચ વિમર્દરતે ।
વિચિત્રસુરતાયાસ્ત્વેતાદૃશવિમર્દાભાવાદસ્યાઃ તતો ભેદઃ ।
લોચના:
(લો, અ) યૂર્ણાનિ કર્પૂરાદીનામ્ ।
વલિભઙ્ગાભોગૈરિતિ ત્રયાણાં વિશેષણે તૃતીયા ।
તૈરેવ કથયતીતિ કથનકરણત્વં વા ।
સર્વાવસ્થં બહુપ્રકારમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભાવોન્નતા યથા--
"મધુરવચનૈઃ સભ્રૂભઙ્ગૈઃ કૃતાઙ્ગુલિતર્જનૈ- રભસરચિતૈરઙ્ગન્યાસૈર્મહોત્સવબન્ધુભિઃ ।
અસકૃદસકૃત્સ્ફારસ્ફારરૈપાઙ્ગવિલોકિતૈ- સ્ભિભુવનજયે સા પઞ્ચેષોઃ કરોતિ સહાયતામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) મધુરવચનૈરિતિ---નાયિકા સા મધુરવચનાદિભિઃ પઞ્ચેષોઃ ત્રિભુવનજયે સહાયતાં કરોતિ ઇત્યન્વયઃ ।
મધુરવચનાદિકં સર્વં નાયકે કદાચિત્ મધુરવચન કદાચિત્ સભ્રૂભઙ્ગેત્યાદિકં બોધ્યમ્ ।
રભસઃ - સહસા ।
મબોત્સવસ્ય બન્ધુભિઃ સહાયૈઃ યૂનામાનન્દકરૈઃ રઙ્ગાભ્યાસૈઃ સ્ફારૈઃ સ્ફારિરતિદીર્ઘૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વલ્પબ્રીડા યથા--
"ધન્યાસિ યા કથયસિ"--
ઇત્યત્રૈવ (116 પૃ દૃ)
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ધન્યાસિ યેત્યાદિકં સ્વલ્પવ્રીડોદાહરણમુક્તં, તન્ન યુક્તમ્--અત્રાલ્પાયા અપિ વ્રીડાયા અપ્રતીતેઃ ।
કિન્તુ--
"વનકોલિ હિઅનિઅં સનકવલિ સનઅઅવહુલમ્ ।
યન યુઅન સ્મરુન્મત્ત ઇઅ ગઅણં પવિ ઉપરિ ચુમ્બિ અંજ" ॥
ઇત્યેવ સ્વલ્પવ્રીડોદાહરણમ્ ।
યથા વા"શૂલિનઃ કરતલદ્વયેન સાસંનિરુધ્ય નયને હૃતાંશુકા ।
તસ્ય પશ્યતિ લલાટલોચને મોઘયત્નવિધુરા રહસ્યભૂત્ ॥
"ઇતિ ।
અત્ર પાર્વતીશૂલિનોર્નયને ઇત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આક્રાન્તનાયકા યથા--
સ્વામિન્ ભઙ્ગુરયાલકં, સતિલકં ભાલં વિલાસિન્ કુરુ, પ્રાણોશ ત્રુટિતં પયોધરતટે હારં પુનર્યોજય ।
ઇત્યુક્ત્વા સુરતાવસાનસમયે સમ્પૂર્ણચન્દ્રાનના સ્પૃષ્ટા તેન તથૈવ જાતમુલકા પ્રાપ્તા પુનર્મોહનમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) સ્વામિનિત્યાદિ---સમ્પૂર્ણચન્દ્રાનના સુરતાવસાનસમયે સ્વામિન્નિત્યાદિકમુક્ત્વા તેન સ્પૃષ્ટા સતી પુનર્મોહનં યાતા ઇત્યન્વયઃ ।
ભઙ્ગુરાણામલકાનાં વિકીર્ણત્વાત્ પુનર્ભઙ્ગુરીકરણાય પ્રેરણા ।
અત્ર સ્વામિન્નિત્યાજ્ઞાકરણાત્ નાયિકાક્રાન્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મધ્યાપ્રગલ્ભયોર્ભેદાન્તરાણ્યાહ--
તે ધીરા ચાપ્યધીરા ચ ધીરાધીરેતિ ષઙ્વિધે ।
લોચના:
(લો, આ) ષડ્વિધે પ્રત્યેકં ત્રિવિધત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તે મધ્યાપ્રગલ્ભે ।
તત્ર--
પ્રિયં સોત્પ્રાસવક્રોક્ત્યા મધ્યા ધીરા દહેદુષા

ધીરાધીરા તુ રુદિતૈરધીરા પરુષોક્તિભિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) પ્રિયં સોત્પ્રસેતિ---ઉત્પ્રાસઃ સમનાક્ સ્મિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઇ) પ્રિયં દહેદિત્યસ્ય રુદિતૈઃ પરુષોક્તિભિરિત્યાભ્યાં સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર મધ્યા ધીરા યથા--
"તદવિતથમવાદીર્યન્મમ ત્વં પ્રિયેતિ પ્રિયજનપરિભુક્તં યદ્દુકૂલં દધાનઃ ।
મદધિવસતિમાગાઃ કામિનાં મણ્ડનશ્રીર્- વ્રજતિ હિ સફલત્વં વલ્લભાલોકનેન" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) તદવિતથમિત્યાદિ--ત્વં મમ પ્રિયેતિ યદવાદીસ્તદવિતથં સત્યમ્ ।
યદ્ યસ્માત્ પ્રિયજનેન ઉપનાયિકયા સપત્ન્યા વા પરિભુક્તં દુકૂલં વસ્ત્રં વસાનઃ દધાનઃ સન્ મદધિવસતિં મમ ગૃહમાગાઃ આગતો ઽસિ ।
નનુ એતાવતા કથં પ્રિયેત્યુક્તેઃ સત્યત્વમિત્યત આહ--કામિનામિતિ ।
વલ્લભાયા આલોકનેનેત્યર્થઃ ।
પ્રિયજનપરિભુક્તવસ્ત્રધારણમેવાત્ર મણ્ડનશ્રીઃ સફલત્વં વ્રજતિ ।
સેયં સોત્પ્રસવક્રોક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મધ્યૈવ ધીરાધીરા યથા--
"બાલે ! નાથ ! વિમુઞ્ચ માનિનિ ! રુષં, રોષાન્મયા કિં કૃતં, ખેદો ઽસ્માસુ, ન મે ઽપરાધ્યતિ ભવાન્ સર્વે ઽપરાધા મયિ ।
તત્કિં રોદિષિ ગદ્રદેન વચસા, કસ્યાગ્રતો રુદ્યતે, નન્વેતન્મમ, કા તવાસ્મિ, દયિતા, નાસ્મીત્યતો રુદ્યતે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) બાલે ઇતિ---કામુકસ્ય માનિન્યાશ્ચ ઇમે ઉક્તિપ્રત્યુક્તી ન મે ઽપરાધ્યતીત્યાદિ મમેત્યન્તં નાયિકયા ઉક્તિઃ, નન્વેતન્મે ઇત્યત્રાપિ અગ્રત ઇત્યસ્યાપ્યનુષઙ્ગઃ ।
દયિતા પત્ની ।
નાયિકોક્તૌ દયિતાવિષયઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) બાલે અજ્ઞે ।
ધીરમધ્યાયા વક્રોક્ત્યા પ્રિયતાપનમ્ ધીરાધીરાયાસ્તુ સોપહાસવચનેનેતિ ભાવઃ ।
સર્વત્ર મધ્યાપ્રગલ્ભયોઃ સમનન્તરોક્તેષુ ભેદેષુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયમેવાધીરા યથા--
"સાર્ધં મનોરથશતૈસ્તવ ધૂર્ત ! કાન્તા સૈવ સ્થિતા મનસિ કૃત્રિમહાવરમ્યા ।
અસ્માકમસ્તિ નહિં કશ્ચિદિહાવકાશ- રસ્તસ્માત્કૃતં ચરણણતવિડમ્બનાભિઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) ઇયમેવેતિ મધ્યૈવ ઇત્યર્થઃ ।
સાર્દ્ધં મનોરથેતિ--ચરણપતિતં કામુકં પ્રતિ માનિન્યા અધીરમધ્યમાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
ધૂર્તેતિ કાન્તસમ્બોધનમ્ ।
સૈવ ઉપનાયિકૈવ કૃત્રિમભાવઃ પરસ્ત્રીત્વેન મિથ્યાનુરાગઃ ।
ઇહ મનસિ ।
કૃતં વ્યર્થમ્, કૃતંશબ્દયોગે સ્વાર્થે તૃતીયા ।
વિડમ્બનાભિઃ પ્રતારણાભિઃ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રગલ્ભા યદિ ધીરા સ્યાચ્છન્નકોપાકૃતિસ્તદા

ઉદાસ્તે સુરતે તત્ર દર્શયન્ત્યાદરાન્ બહિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) તત્રેત્યસ્ય વ્યાખ્યા દર્શયન્ત્યાદરમિતિ ।
બહિરાદરં દર્શયન્તીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર પ્રિયે ।
યથા--
"એકત્રાસનસંસ્થિતિઃ પરિહૃતા પ્રત્યુદ્રમાદ્દૂરત- સ્તામ્બૂલાનયનચ્છલેન રભસાશ્લેષો ઽપિ સંવિઘ્નિતઃ ।
આલાપો ઽપિ ન મિશ્રિતઃ પરિજનં વ્યાપારયન્ત્યાન્તિકે કાન્તં પ્રત્યુપચારતશ્ચતુરયા કોપઃ કૃતાર્થોકૃતઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) એકત્રાસનેતિ---ચતુરયા નાયિકયા ઉપચારતો ઽથવાર્થક્રિયાતઃ કાન્તં પ્રતિ કોપઃ કૃતાર્થોકૃતઃ, સમ્વરણેન તદ્વઞ્ચનાત્ સાર્થોકૃત ઇત્યર્થઃ ।
કોપસમ્વરણહેતૂન્ ઉપચારાન્ દર્શયતિ--એકત્રેતિ--એકત્ર દેશે આસનસંસ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
રભસાશ્લેષઃ, કાન્તેન સહસાલિઙ્ગનમ્ ।
અન્તિકે પરિજનમર્થાત્ તદુપચારાર્થં ગૃહકાર્યાર્થં વ્યાપારયન્ત્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ધીરાધીરા તુ સોલ્લુણ્ઠભાષૈતૈઃ ખેદયત્યમુમ્

અમું નાયકમ્ ।
યથા મમ--
"અનલઙ્કૃતો ઽપિ સુન્દર ? હરસિ મનો મે યતઃ પ્રસભમ્ ।
કિં પુનરલઙ્કૃતસ્ત્વં સમ્પ્રતિ નખક્ષતૈસ્તસ્યાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) સોલ્લુણ્ઠેતિ--સોલ્લુણ્ઠભાષિતમ્ આપતમધુરકટુવચનમ્ ।
અનલઙ્કૃતોપીતિ ।
યતસ્ત્વમનલઙ્કૃતોપિ મમ મનઃ પ્રસભં સહસા હરસિ ।
અતઃ કિં પનરિત્યન્વયઃ ।
તસ્યા ઉપનાયિકાયા અત્ર નખક્ષતાનામલઙ્કારત્વાસમ્ભવાત્ એતદુક્તેઃ કટુત્વસ્ય અતિસ્ફુટત્વાત્ તદવિતથમવાદીરિત્યાદિ ધીરમધ્યોદાહરણાદસ્ય વિશેષઃ, તત્ર દુકૂલસ્યાલઙ્કારતાયા અપિ સમ્ભવાત્ ।
કટુત્વસ્ફુટત્વાદેવ ચાસ્યાઃ પ્રગલ્ભત્વં, ન મધ્યત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તર્જયેત્તાડયેદન્યા--
અન્યા અધીરા ।
યથા-"શોણં વીક્ષ્ય મુખં-" ઇત્યત્ર ।
અત્ર ચ સર્વત્ર "રુષા" ઇત્યનુવર્તતે ।
--પ્રત્યેકં તા અપિ દ્વિધા ।
કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠરૂપત્વાન્નાયકપ્રણયં પ્રતિ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) શોણં વીક્ષ્યેત્યાદિ વ્યાખ્યાત્મ્ ।
તત્ર પાદપ્રહરકથન્ત્તાડનમ્ ।
કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠેતિ--નાયકસ્ય યઃ કપટપ્રણયસ્તં પ્રતિ ન્યૂનાધિક્યાદિત્યર્થઃ ।
ષડ્વિધા ઇતિ ।
ધીરા અધીરા ધીરાધીરા ચેતિ ત્રૈવિધ્યાત્ મધ્યાપ્રગલ્ભયોઃ ષટ્ત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તા અનન્તરોક્તાઃ ષડ્ભેદા નાયિકાઃ ।
યથા--
"દૃષ્ટ્વૈકાસનસંસ્થિતે પ્રિયતમે પશ્ચાદુપેત્યાદરા- દેકસ્યા નયને પિધાય વિહિતક્રીડાનુબન્ધચ્છલઃ ।
ઈષદ્વક્રિતકન્ધરઃ સપુલકઃ પ્રેમોલ્લસન્માનસા- મન્તર્હાસલસત્કપોલફલકાં ધૂર્તો ઽપરાં ચુમ્બતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક્ષ) દૃષ્ટ્વૈકેતિ---એકાસનસંસ્થિતં પત્નિદ્વયં દૃષ્ટ્વા વિહિતક્રીડાનુબન્ધચ્છલઃ કૃતકૌતુકોત્પત્તિઃ ધૂર્તો નાયકઃ આદરાત્ તયોઃ પશ્ચાત્ પૃષ્ઠત ઉપેત્ય ગત્વા એકસ્યા પત્ન્યા નયેન પિધાય ઈષદ્ વક્રિતકન્ધરઃ સન્ અપરાં ચુમ્બતિ ।
અપરાં કીદૃશીં સપુલકં યથા સ્યાત્તથા પ્રેમ્ણા ઉલ્લસન્માનસાં હૃષ્યન્મનસ્કાં પુનઃ કીદૃશીં અન્તર્હાસેન લસતી કપોલફલકે ગણ્ડયુગલં યસ્યાસ્તામ્ ।
અત્ર નાયિકાનુરાગસ્ય ન્યૂનાધિકત્વં સ્ફુટમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મધ્યાપ્રગલ્ભયોર્ભેદાસ્તસ્માદ્દ્વાદશ કીતિંતાઃ ।
મુગ્ધા ત્વેકૈવ તેન સ્યુઃ સ્વીયાભેદાસ્ત્રયોદશ

પરકીયા દ્વિધા પ્રોક્તા પરોઢા કન્યકા તથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) દ્વાદશેતિ--ષટ્દ્વૈગુણ્યાત્ ।
મુગ્ઘા ત્વેકૈવેતિ ।
તસ્યાઃ પ્રથમાવતીર્ણમદનવિકારાદ્યભાવાદેકત્વમ્ ।
ઇત્થં સ્વીયાસ્ત્રયોદશેતિ ઉક્ત્વા અન્યા ઇત્યુક્તામ્ અન્યાં વિભજતિ ।
પરકીયેતિ--તત્ર પરકીયામાહ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
યાત્રાદિનિરતાન્યોઢા કુલટા ગલિતત્રપા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) યાત્રાદીતિ--યા પરોઢા કુલટા ભવતિ સા ગલિતત્રપા સતી યાત્રાદિનિરતા ભવતીત્યર્થઃ ।
યાત્રા અભિસારઃ ।
આદિના દૂતીપ્રેષણાત્ નાયકાનયનપરિગ્રહઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"સ્વામી નિઃ શ્વસિતે ઽપ્યસૂયતિ, મનોજિઘ્રઃ સપત્નીજનઃ, શ્વશ્રૂરિઙ્ગીતદૈવતં નયનયોરીહાલિહો યાતરઃ ।
તદ્દૂરાદયમઞ્જલિઃ કિમધુના દૃગ્ભઙ્ગિભાવેન તે, વૈદગ્ધીમધુરપ્રબન્ધરસિક ! વ્યર્થો ઽયમત્ર શ્રમઃ" ॥
લોચના:
(લો, ઉ) નિઃ શ્વસિતે ઽપિ--ચેષ્ટાયામપીત્યર્થઃ ।
મનોજિઘ્રઃ ભનસા ઘૃતમપ્યનાયાસાદનુમિનોતિ, ઇઙ્ગિતદૈવતમ્ ઇઙ્ગિતજ્ઞાનં તસ્યા એવ આયત્તમ્ ।
યઃ ખલુ યત્રાધિષ્ટાનં તસ્ય તદભિજ્ઞાનં સુકરમેવ ।
ઈહાલિહઃ અત્રૈવ ચેષ્ટગ્રહણશીલાઃ ।
વૈદગ્ધ્યા ચાતુર્ય્યેણ મધુરો મનોહરો યઃ પ્રબન્ધો વ્યાપારસ્તત્ર રસિકેત્યનેન ચાતુર્ય્યેણ નિર્વાહ્યો યો મદભિગમનાર્થં પ્રબન્ધસ્તમાચરેતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર હિ મમ પરિણોતાન્નાચ્છાદનાદિદાતૃતયા સ્વામ્યેવ ન તુ વલ્લભઃ ।
ત્વં તુ વૈદગ્ધીમધુરપ્રબન્ધરસિકતયા મમ વલ્લભો ઽસીત્યાદિવ્યઙ્ગ્યાર્થવશાદસ્યાઃ પરનાયકવિષયા રતિઃ પ્રતીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) સ્વામીતિ--ઉપનાયકં પ્રતિ નાયિકાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
દીર્ઘનિઃશ્વાસેન વિરહાશઙ્કાયા અસૂયા ।
જિઘ્રઃ ઘ્રાતા ।
ઈષલ્લિઙ્ગેનાપિ પરનાયકવિષયમનો ઽનુમાપક ઇત્યર્થઃ ।
ઇઙ્ગિતદૈવતમિતિ દૈવતત્વેન અત્યન્તં તદ્ બોદ્ધી ।
નયનયોરિતિ--લેહનાત્ સામસ્ત્યેન તદ્ બોદ્ધ્રીત્યર્થઃ ।
યાતરઃ પતિભ્રાતૃપત્ન્યઃ ।
વલ્લભો ઽસીત્યાદિ--ઇત્યત્ર આદિપદાત્ અઞ્જલિકરણાદપીત્યર્થઃ ।
રતિઃ પ્રતીયતે ઇતિ તત્પ્રતીતિવશાચ્ચાસ્યા નિરતત્વસિદ્ધિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કન્યા ત્વજાતોપયમા સલજ્જાનવયૌવના ।
અસ્યાશ્ચ પિત્રાદ્યાયત્તત્વાત્પરકીયાત્વમ્ ।
યથા માલતીમાધવાદૌ માલત્યાદિઃ ।
ધીરા કલાપ્રગલ્ભા સ્યાદ્વેશ્યા સામાન્યનાયિકા

નિર્ગુણાનપિ ન દ્વેષ્ટિ ન રજ્યતિ ગુણિષ્વપિ ।
વિત્તમાત્રં સમાલોક્ય સા રાગં દર્શયેદ્વહિઃ

કામમઙ્ગીકૃતમપિ પરિક્ષીણધનં નરમ્ ।
માત્રા નિઃ સારયેદેષા પુનઃ સંધાનકાઙ્ક્ષયા

તસ્કરાઃ પણ્ડકા મૂર્ખાઃ સુખપ્રાપ્તધનસ્તથા ।
લિઙ્ગિનશ્છન્નકામાદ્યા અસ્યાઃ પ્રાયેણ વલ્લભાઃ

એષાપિ મદનાયત્તા ક્વાપિ સત્યાનુરાગિણિ ।
રક્તાયાં વા વિરક્તાયાં રતમસ્યાં સુદુર્લભમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) સાન્યા સાધારણીત્યુક્તાં સાધારણીમાહ--ધીરેતિ ।
સામાન્યનાયિકો સાધારણી નાયિકા, સા ચ વેશ્યા ઇત્યર્થઃ ।
સૈવ ચ ધીરા, કલાપ્રગલ્ભા ચ ઇત્યર્થઃ, કલા વિલાસકલા વિલાસઃ વિવ્વોકાદયઃ ।
માત્રા માતૃદ્વારા ।
ઇદમુપલક્ષણમ્; અન્યદ્વારાપિ ઇતિ બોધ્યમ્ ।
તસ્કરાદિપ્રચ્છન્નકામાદ્યન્તા પ્રાયેણ સુખપ્રાપ્તધનાઃ ।
અત એવ તાસાં વલ્લભા ઇત્યર્થઃ ।
એષાપીતિ--એષા સાધારણી મદનાયત્તા ચેત્ તદા ક્વાપ્યનુરાગિણી ભવતિ ।
તથાપિ ધનમાત્રસાધ્યત્વાદ્રક્તાયાં વિરક્તાયાં વા અસ્યાં સ્તં ધનં વિના સુદુર્લ્લભમિત્યર્થઃ ।
વાતપણ્ડ્રો રતિપ્રતિબન્ધકવ્યાધિવિશેષઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) સામાન્યેતિ ।
સામાન્યનાયિકા સાધારણી સ્ત્રીત્યુદ્દિષ્ટા વેશ્યા ।
સાચ ધીરા ચતુરા ।
ન રજ્યતિ બહિર્દર્શયતે, નત્વન્તર્વહતિ ।
માત્રેતિ-માત્રા નિષ્કાસયેત્, પત્વાત્મના, પુનર્ધનયોગે સતિ માતરિ દોષં દત્ત્વા પરિગ્રાહયિતુમ્ ।
સુખેતિ--સુખપ્રાપ્તધનં પિત્રાદ્યર્જિતધનમ્, દુઃ ખાર્જિતસ્ય વ્યયિતુમશક્યત્વાત્ ।
લિઙ્ગિનઃ તપસ્વિભગવત્પ્રભૃતયઃ ।
મદનાયત્તેતિ---અયમર્થઃ ।
મદનપરવશત્વસ્ય સ્ત્રીપુરુષસાધારણત્વાત્ તદુદ્ભવસ્તસ્યાં ન દણ્ડકારિતિ ઇતિ ।
પ્રચ્છન્નં ગુપ્તમ્ ।
વાતપણ્ડ્રો રોગવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પણ્ડકો વાતપાણ્ડ્વાદિઃ ।
છન્નં પ્રચ્છન્નં યે કામયન્તે તે છન્નકામાઃ ।
તત્રરાગહીના યથા લટકમેલકાદૌ મદનમઞ્જર્યાદિઃ ।
રક્તા યથા મૃચ્છકટિકાદૌ વસન્તસેનાદિઃ ।
પુનશ્ચ--
અવસ્થાભિર્ભવન્ત્યષ્ટાવેતાઃ ષોડશભેદિતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) વિરક્તાયાં વેત્યુક્તાં રાગહીનાં દર્શયતિ--તત્રેતિ ।
અવસ્થાભિરિતિસ્વાસ્ત્રયોદશ, પરકીયે દ્વે ।
સાધારણી ચૈકા ।
એવં ષોડશ નાયિકા ।
અવસ્થાભિરષ્ટગિર્વિશેષણૈરષ્ટૌ અષ્ટગુણા ભવન્તિ ।
લોચના:
(લો, ઋ) અવસ્થાભિરષ્ટૌ પ્રત્યેકમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વાધીનભર્તૃકા તદ્વત્ખણ્ડિતાથાભિસારિકા

કલહાન્તરિતા વિપ્રલબ્ધા પ્રોષિતભર્તૃકા ।
અન્યા વાસકસઞ્જા સ્યાદ્વિરહોત્કણ્ઠિતા તથા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) આસામષ્ટાવસ્થારૂપવિશેષણવૌશિષ્ટ્યં દર્શયતિ--સ્વાધીનેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
કાન્તો રતિગુણાકૃષ્ટો ન જહાતિ યદન્તિકમ્ ।
વિચિત્રવિભ્રમાસક્તા સા સ્યાત્સ્વાધીનભર્તૃકા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) સ્વાધીનભર્તૃકાલક્ષણમાહ---કાન્તો રતીતિ ।
કન્યકાયાસ્તુ ઉપનાયક એવ કાન્તો ભર્તા ચ બોધ્યઃ ।
તદનૂઢત્વમેવ ચાસ્યાઃ ।
પરોઢત્વમુપનાયકાનેકહેતુસાધારણત્વમસ્યાઃ ।
અન્તિકાત્યાગો ઽન્યસ્થલે ન સ્થિતિઃ ।
વેશ્યાયાસ્તુ નિજપતેરેવં ભાવઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) તત્ર તાસુ મધ્યે ।
ગુણે રતેર્વિચિત્રસુરતાદિઃ સુશ્રૂષાદિર્વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"અસ્માકં સખિ વાસસી--ઽઇત્યાદિ ।
પાર્શ્વમેતિ પ્રિયો યસ્યા અન્યસંયોગચિહ્નિતઃ ।
સા ખણ્ડિતેતિ કથિતા ધીરૈરીર્ષ્યાકષાયિતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ખણ્ડિતાલક્ષણમાહ---પાર્શ્વમેતીતિ---કન્યકાયાસ્તુ ઉપનાયક એવ પ્રિયઃ ।
એવં સાધારણ્યા અપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"તદવિતથમવાદીઃ--" ઇત્યાદિ ।
અભિસારયતે કાન્તં યા મન્મથવશંવદા ।
સ્વયં વાભિસરત્યેષા ધીરૈરુક્તાભિસારિકા

ક્રમાદ્યથા--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અભિસારિકાલક્ષણમાહ---અભિસારયતે ઇતિ ।
નચ સ્વીયાયાઃ કથમભિસારઃ ।
ઉપનાયકાભિસારે પરોઢત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
પિતૃગૃહસ્થાયાઃ સ્વસ્વામિન્યપિ અભિસારસમ્ભવાત્ ।
ક્રમાત્ યથેતિ ।
પ્રથમં કાન્તમભિસારયન્ત્યા તતઃ કાન્તમભિસારન્ત્યા ઉદાહરણમિતિ બ્રૂમઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ન ચ મે ઽવગચ્છતિ યથા લઘુતાં કરુણાં યથા ચ કુરુતે સ મયિ ।
નિપુણં તથૈનમભિગમ્ય વદેરભિદૂતિ કચિદિતિ સંદિદિશે ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) નચ મે ઇતિ ।
અભિદૂતિ દૂત્યાં કાચિન્નાયિકા ઇતિ સંદિદિશે ।
સન્દેશમાહ---નચ મે ઇતિ ।
એવં નાયકમભિગમ્ય નિપુણં પ્રકૃષ્ટં વદેઃ ઇત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ઉત્ક્ષિપ્તં કરકઙ્કણદ્વયમિદં, બદ્ધા દૃઢં મેખલા, યત્નેન પ્રતિપાદિતા મુખરયોર્મઞ્જીરયોર્મૂકતા ।
આરબ્ધે રભસાન્મયા પ્રિયસખિ ! ક્રીડાભિસારોત્સવે, ચણ્ડાલસ્તિમિરાવગુણ્ઠનપટક્ષેપં વિધત્તે વિધુઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) કાન્તમભિસરન્તીમુદાહરતિ---ઉત્ક્ષિપ્તમિતિ ।
તમસ્વિન્યાં ચન્દ્રોદયાત્ પથિ સ્વસ્યા અભિસારભઙ્ગ સખ્યાં કથયન્ત્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
અવગુણ્ઠનામાચ્છાદનં, તસ્ય ક્ષેપમપસારણં વિધત્તે ઇતિ અતીતસામીપ્યે વર્તમાનં વ્યધાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંલીના સ્વેષુ ગાત્રેષુ મૂકીકૃતવિભૂષણા ।
અવગુણ્ઠનસંવીતા કુલજાભિસરેદ્યદિ

વિચિત્રોજ્જ્વલવેષા તુ રણન્નૂપુકઙ્કણા ।
પ્રમોદસ્મેરવદના સ્યાદ્વેશ્યભિસરેદ્યદિ

મદસ્ખલિતસંલાપા વિભ્રમોત્ફુલ્લલોચના ।
આવિદ્ધગતિસંચારા સ્યાત્પ્રેષ્યાભિસરેદ્યદિ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) આવિદ્ધગતિસંચારેતિ---આવિદ્ધઃ સભઙ્ગીકા પિતૃગૃહગત્યર્થં સંચારો યસ્યાસ્તાદૃશી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રાદ્યે "ઉત્ક્ષિપ્તમ્" ઇત્યાદિ ।
અન્યયોઃ ઊહ્યમુદાહરણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અનયોરૂહ્યમિતિ---આદ્યે ।
"અનણુરણન્મણિનૂપુરમવિરતશિઞ્જાનમઞ્જુમઞ્જીરમ્ ।
પરિસરણમરુણચરણે રણરણકમકારણં કુરુતે ॥
"ઇતિ ઇયં હિ અભિસરન્તીં વેશ્યાં પ્રતિ શાન્તસ્ય કસ્યચિદુક્તિઃ ।
રણરણકં કામચિન્તામ્ ।
પ્રેષ્યાયાસ્તુ"નિઃ શઙ્કચ્યુત"ઇત્યાદિકમુદાહરણમ્ ।
મદસ્ખલિતાદિવિશેષણાન્યસ્યાં ચન્દનાદિવેશાદૂહ્યાનિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) પ્રેષ્યાભિસારિકા યથા--
તામ્બૂલાક્તં દશનમસકૃદ્દર્શયન્તીહ ચેટી
ઘોટી હ્રેષાદ્ વિકૃતરુદિતં હેતુહીનં હસન્તી ।
સ્થાનાસ્થાનસ્ખલિતપદવિન્યાસમાભાષમાણા
યૂનામગ્રે સરતિ કુટિલં નર્તિતોચ્ચૈર્નિતમ્બમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રસઙ્ગાદભિસારસ્થાનાનિ કથ્યન્તે--
લોચના:
(લો, એ) સ્થાનાનીતિ--અષ્ટાનાં સ્થાનાનાં મહર્ષિણોક્તત્વાત્ ભિન્નનિર્દેશઃ ।
યદાહ--
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્ષેત્રં વાટી ભગ્નદેવાલયો દૂતીગૃહં વનમ્ ।
માલાપઞ્ચઃ શ્મશાનં ચ નદ્યાદીનાં તટી તથા

એવં કૃતાભિસારાણાં પુંશ્ચલીનાં વિનોદને ।
સ્થાનાન્યષ્ટૌ તથા ધ્વાન્તચ્છન્ને કુત્રચિદાશ્રયે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) માલામઞ્ચમુદ્યાનમ્, કુત્રચિદાશ્રય ઇત્યત્ર વિનોદ ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચાટુકારમપિ પ્રાણનાથં રાષાદપાસ્ય યા ।
પશ્ચાત્તાપમવાપ્નોતિ કલહાન્તરિતા તુ સા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) કલહાન્તરિતાલશ્રણમાહ--ચાટુકારમપીતિ ।
કન્યકાસાધારણ્યોરુપનાયક એવ પ્રાણનાથઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ તાતપાદાનામ્--
"નો ચાટુશ્રવણં કૃતં, ન ચ દૃશા હારો ઽન્તિકે વીક્ષિતઃ, કાન્તસ્ય પ્રિયહેતવે નિજસખીવાચો ઽપિ દૂરીકૃતાઃ ।
પાદાન્તે વિનિપત્ય તત્ક્ષણમસૌ ગચ્છન્મયા મૂઢયા પાણિભ્યામવરુધ્ય ઇન્ત ! સહસા કણ્ઠે કથં નાર્પિતઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) નો ચાટુશ્રવણ્ ઇતિ ।
હારસ્તત્ પ્રીત્યર્થં કાન્તેન દત્તઃ ।
વિનિપત્યેત્યનન્તરં મયા નિરાકૃત ઇતિ પૂરણીયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રિયઃ કૃત્વાપિ સંકેતં યસ્યા નાયાતિ સંનિધિમ્ ।
વિપ્રલબ્ધા તુ સા જ્ઞેયા નિતાન્તમવમાનિતા

યથા--
"ઉત્તિષ્ઠ દૂતિ, યામો યામો યાતસ્તથાપિ નાયાતઃ ।
યાતઃ પરમપિ જીવેજ્જીવિતનાથો ભવેત્તસ્યાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) વિપ્રલબ્ધાલક્ષણમાહ--પ્રિયઃ કૃત્વેતિ ।
ઉત્તિષ્ઠ ઇતિ ।
યામોમદાગમનાવધિપ્રહરો યાત ઇત્યર્થઃ ।
યા નાયિકા અતઃ પરમપિ જીવેત્ તસ્યા એવાસૌ જીવિતનાથો ભવેત્; ભવિષ્યતીત્યર્થઃ, નતુ મમેતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાનાકાર્યવશાદ્યસ્યા દૂરદેશં ગતઃ પતિઃ ॥
સા મનોભવદુઃખાર્તા ભવેત્પ્રોષિતભર્તૃકા

યથા--
"તાં જાનીયાઃ પરિમિતકથાં જીવિતં મે દ્વિતીયં દૂરીભૂતે મયિ સહચરે ચક્રવાકીમિવૈકામ્ ।
ગાઢોત્કણ્ઠાં ગુરુષુ દિવસેષ્વેષુ ગચ્છત્સુ બાલાં જાતાં મન્યે શિશિરમથિતાં પદ્મિનીં વાન્યરૂપામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) પ્રોષિતભર્તૃકાલક્ષણમાહ નાનાકાર્ય્યેતિ ।
અત્રાપિ કન્યાપરોઢયોરુપનાયક એવ પતિઃ ।
તાં જાનીયા ઇતિ---શાપપ્રતિરુદ્ધપ્રિયાસંનિધગમનસ્ય યક્ષસ્ય મેઘં સંબોધ્ય પ્રિયાવસ્થાકથનમિદમ્ ।
જીનીયાઃ જાનીહિ ।
એષુ ગુરુષુ દિવસેષુ ગચ્છત્સુગાઢોત્કણ્ઠામત એવ શિશિરમથિતાં પદ્મિનીમિવાન્યરૂપાં જાતામહમ્ ઇત્યર્થઃ ।
વાશબ્દ ઇવાર્થે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કુરુતે મણ્ડનં યસ્યાઃ સજ્જિતે વાસવેશ્મનિ ।
સા તુ વાસકસજ્જા સ્યાદ્વિદિતપ્રિયસઙ્ગમા

યથા રાઘવાનન્દાનાં નાટકે--
"વિદૂરે કેયૂરે કુરુ, કરયુગે રત્નવલયૈર્ અલં, ગુર્વો ગ્રીવાભરણલતિકેયં કિમનયા ।
નવામેકામેકાવલિમયિ મયિ ત્વં વિરચયેર્ ન નેપથ્યં બહુતરમનઙ્ગોત્સવવિધૌ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) વાસકસજ્જાલક્ષણમાહ---કુરુત ઇતિ ।
સજ્જિતે કેલિયોગ્યતયા સજ્જીકૃતે વાસવેશ્મનિ યસ્યા મણ્ડનં સખી કુરુત ઇત્યર્થઃ ।
વિદિતપ્રિયસંગમા નિશ્ચિતપ્રિયસંગમા ।
સ્વીયાકન્યયોસ્તુ પિતૃગૃહસ્થયોરેવંભાવો બોધ્યઃ ।
વિદૂરે ઇતિ ।
વાસગૃહે નાયકસંયોગાર્થમ્ અલ્પભૂષણરચનાર્થં સખીં પ્રેરયન્ત્યાસ્તાં પ્રત્યુક્તિરિયમ્ ।
અયિ સખિ ત્વં નવીનામ્ એકામેકાવલીં હારં મયિ વિરચયેઃ ।
યતો ઽનઙ્ગોત્સવવિધૌ બહુતરં નેપથ્યં વેશઃ ન પથ્યં ન હિતમ્; કઠિનસંયોગત્વેન આલિઙ્ગને દુઃ ખદાયકકૃત્ અતોલઙ્કારાન્તરં નિષેધતિ ।
લોચના:
(લો, ઐ) નવામિતિ ।
એકાવલી એકગુણમુક્તાહારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આગન્તું કૃતચિત્તો ઽપિ દૈવાન્નાયાતિ યત્પ્રિયઃ ।
તદનાગમદુઃખાર્તા વિરહોત્કણ્ઠિતા તુ સા

યથા--
"કિં રુદ્ધઃ પ્રિયયા કયાચિ, દથવા સખ્યા મમોદ્વેજિતઃ, કિં વા કારણગૌરવં કિમપિ, યન્નાદ્યાગતો વલ્લભઃ ।
ઇત્યાલોચ્ય મૃગીદૃશા કરતલે વિન્યસ્ય વક્ત્રામ્બુજં દીર્ઘં નિઃ શ્વસિતં, ચિરં ચ રુદિતં, ક્ષિપ્તાશ્ચ પુષ્પસ્ત્રજઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) વિરહોત્કણ્ઠિતાલક્ષણમ્---આગન્તુમિતિ ।
અત્રાપિ કન્યકાપરોઢયોરુપનાયક એવ પાતિઃ ।
કિં રુદ્ધ ઇતિ---પરોઢાકન્યકયોરુપનાયકસ્ય સ્વીયાયાશ્ચ સપત્નિગૃહં ગતસ્ય નાયકસ્યાનાગમનેનોત્કણ્ઠિતયા ઇતિ પૂર્વાર્દ્ધેક્તિમાલોચ્ય વક્ત્રામ્બુજં કરતલે વિન્યસ્ય દીર્ઘં નિશ્વસિતમિત્યાદિ ।
સખ્યા મયા પ્રેષિતયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ સાષ્ટાવિંશતિશતમુત્તમમધ્યાધમસ્વરૂપેણ ।
ચતુરધિકાશીતિયુતં શતત્રયં નાયિકાભેદાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ઇતિ સાષ્ટાવિંશતીતિ ષોડશાનામષ્ટગુણેન સાષ્ટાવિંશતિશતમ્ ।
તચ્ચ ઉત્તમમધ્યમાધમસ્વરૂપં સત્ ચતુરધિકાશીતિયુતં શતત્રયમ્ ।
નાયિકાભિધાનમ્--નાયિકેતિ અભિધાનં યસ્ય સાષ્ટાવિંશતિનાયિકાશતસ્ય તાદૃશમિત્યર્થઃ ।
કુલટાનાં પાપિત્વે ઽપિ ઉત્તમત્વાદિકામકલાકૌશલતારતમ્યાત્ ।
યદ્વા--બ્રાહ્મણદિજાતિતારતમ્યાત્ તથાત્વમ્ ।
સાષ્ટવિંશતિશતત્નૈગુણ્યાદુક્તસંખ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇહ ચ "પરસ્ત્રિયૌ કન્યકાન્યોઢે સંકેતાત્પૂર્વં વિરહોત્કણ્ઠિતે, પશ્ચાદ્વિદૂષ કાદિના સહાભિસરન્તયાવભિસારિકે, કુતો ઽપિ સંકેતસ્થાનમપ્રાપ્તે નાયકે વિપ્રલબ્ધે, ઇતિ ત્ર્યવસ્થૈવાનયોરસ્વાધીંનપ્રિયયોરવસ્થાન્તરાયોગાત્" ।
ઇતિ કશ્ચિત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) અત્ર પરસ્ત્રિયોઃ કન્યકોઢયોરવસ્થાત્રયસ્ય એવાસંભવાત્ અષ્ટગુણત્વાભાવેન ઉક્તસંખ્યાન ભવિષ્યતીતિ કશ્ચિદાહ--તદૃર્શયતિ ।
ઇહ ચેતિ ।
સંકેતાત્ પૂર્વમિતિ સંકેતાત્ હેતોઃ પૂર્વં વિલહોત્કણ્ઠિતે પશ્ચાત્ વિદૂષકેત્યાદ્યન્વયઃ ।
અવસ્થાન્તરાયોગાદિતિ---તથાહિ સ્વાપીનભર્તૃકાત્વખણ્ડિતાત્વકલહાન્તરિતાત્વપ્રોષિતભર્તૃકાત્વવાસકસજ્જાત્વરૂપાઃ પઞ્ચાવસ્થાઃ ભર્તૃઘટિતાઃ, કન્યકાપરોઢયોસ્તાદૃશાવસ્થાભાવાદિત્યર્થઃ ।
કશ્ચિદિત્યસ્વરસસૂચનસ્યાયભિપ્રાયઃ---સર્વત્ર ભર્તૃપતિપદાનિ ઉત્કટાનુરાગવિષયકામુકપરાણિ સ્વભર્ત્રુપનાયકસાધારણનિ ।
અતસ્તદ્ધટિતાઃ સ્વાધીનભર્તૃકદિચતુરવસ્થઆઃ સંભવન્ત્યેવ ।
વાસકસજ્જાત્વાવસ્થા તુ પતિઘટિતૈવ ન ભવતિ ઇત્યતઃ કન્યકાપરોઢયોરપિ તાઃ પઞ્ચાવસ્થાઃ સંભવન્ત્યેવ ।
એવં ચ સ્વસ્ત્રિયા અપિ પિતૃગૃહસ્થાયાઃ પિત્રધીનત્વેન પત્યા સહ સ્વચ્છન્દસમ્ભોગાસંભવાત્ ।
પત્યૌ અભિસારવિરહોકણ્ઠાવિપ્રલમ્ભા ભવન્ત્યેવ ઇતિ યથોક્તસંખ્યાઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અષ્ટેતિ---અષ્ટાવિંશતિશતં ષોડશાનાં પ્રત્યેકમષ્ટધા ગુણનાત્ ।
પુનશ્ચ ઉત્તમમધ્યમાધમભેદાત્ તત્ ત્નિગુણિતમ્ ।
ચતુરશીત્યધિકં શતત્રયમિત્યર્થઃ ।
કશ્ચિદિત્યસંતોષોક્તિઃ, તથા હિ જયદેવકૃતગીતગોવિન્દે મમ પિતૄણાં કંસવધે પરસ્ત્રિયા રાધિકાયા
અષ્ટાવપ્યવસ્થાઃ સ્પષ્ટમેવ પ્રકાશિતાઃ, અન્યસ્યાપ્યાત્મીયત્વેન પરિગૃહીતસ્ય
પરયોષિદુપભોગેષ્વવસ્થોચિતા ।
મૃદુરાન્તરો માનઃ ।
તથાપિ માનેન કથંચિદ્ વિભાવદર્શનાર્થમભિમુખં નાયકે ગતે કલહાન્તરિતાત્વમ્ ।
તસ્યૈવ પ્રવાસે પ્રોષિતભર્તૃકાત્વમ્ ।
એકમન્યદપિ સુબુદ્ધિભિરૂહ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ક્વચિદન્યોન્યસાઙ્કર્યમાસં લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ક્વચિદન્યો ઽન્યસાઙ્કર્ય્યમિતિ---આસાં ધીરાધીરાધીરણામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"ન ખલુ વયમમુષ્ય દાનયોગ્યાઃ પિબતિ ચ પાતિ ચ યાસકૌ રહસ્ત્વામ્ ।
વિટ ! વિટપમમું દદસ્વ તસ્યૈ ભવતિ યતઃ સદૃશોશ્ચિરાય યોગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ન ખલુ વયમિતિ---કુસુમિતવિટપં દિત્સું સ્વનાયકં પ્રતિ કોપનાયા ઉક્તિરિયમ્ "હે વિટ ! ધૂર્ત્ત !અમુષ્ય વિટપસ્ય દાનયોગ્યા ન ખલુ વયમ્ ।
કિન્તુ અસકૌ અસૌ યા ઉપનાયિકા ત્વાં ચક્ષુષા પિબતિ સુરતે પ્રીતિજનનાત્ પ્રતિપાલયતિ ચ તસ્યૈ અમુ વિટપં દદસ્વ યતઃ સદૃશોર્યોગશચિરાય ભવતિ ।
અસદૃશોસ્તુ ક્ષણિકકૃત્ નિષ્ફલ ઇત્યર્થઃ, સદૃશત્વં ચ દર્શિતયોગાર્થવશાત્ ।
સાપિ વિટપી અયં ચ વિટપ ઇતિ સાદૃશ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) ન ખલ્વિતિ--પિબતિ સર્વતો નિરુદ્ધપ્રસરીકૃત્ય સ્વામત્રાયત્તતાયાં પ્રવેશયતિ ઉપભુઙ્ક્તેવા ।
મદનશરપાતકાતરં પાતિ રક્ષતિ ।
અસકાવિતિ કરૂપતદ્ધિતત્વેન તસ્યાઃ કુત્સિતત્વં પ્રકાશ્યતે ।
વિટપે ઽપિ વિટં પાતિ રક્ષતીતિ વ્યુત્પત્તિયોગઃ ।
તસ્યામપ્યુક્તપ્રકારેણ તથાત્વમિતિ દ્વયોઃ સાદૃશ્યમ્ ।
એવઞ્ચાનયોર્વિટપત્વેન સદૃશયોર્વિટપયુવયોર્વા ગર્હિતત્વેન સદૃશયોર્વા ઉચિતો યોગો યતઃ તસ્યૈવ વિટપપ્રદાનેન ભવતીતિ ઉભયથા સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તવ કિતવ કિમાહિતૈર્વૃથા નઃ ક્ષિતિરુહપલ્લવપુષ્કર્ણપૂરૈઃ ।
નનુ જનવિદિતૈર્ભવદ્વ્યલીકૈશ્ચિરપરિપૂરિતમેવ કર્ણયુગ્મમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) તવ કિતવેતિ---વૃક્ષપલ્લવં કર્ણપૂરં દદાનં નાયકં પ્રતિ કોપનાયાઃ નાયિકાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
હે કિતવ ! ધૂર્ત ! આહતૈઃ દત્તૈઃ ક્ષિતિરુહાણાં વૃક્ષાણાં પલ્લવરૂપૈઃ કર્ણપૂરૈઃ મમ કિં પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
નનુ ભોઃ જનવિદિતૈઃ ભવદ્વ્યલીકૈઃ ભવદપકર્મભિઃ મમ કર્ણયુગ્મં ચિરપરિપૂરિતમેવ ।
તથા ચ યોગાર્થવશાત્ ભવદ્વ્યલીકમેવ મે કર્ણપૂર ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મુહુરુપદસિતાવિવાલિનાદૈવિતરસિ નઃ કલિકાં કિમર્થમેનામ્ ।
વસતિમુપગતેન ધામ્નિ તસ્યાઃ શઠ ! કલિરેષ મહાંસ્ત્વયાદ્ય દત્તઃ" ॥
"ઇતિ ગદિતવતી રુષા જઘાન સ્ફુરિતમનોરમપક્ષ્મકેસરેણ ।
શ્રવણનિયમિતેન કાન્તમન્યા સમમસિતામ્બુરુહેણ ચક્ષુષા ચ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) ઇતિ ગદિતેતિ---પૂર્વર્ણિતનાયિકાતો ઽન્યા નાયિકા ઇતિ ગદિતવતી સતી રુષા અમ્બુરુહેણ ચક્ષુષા ચ તં નાયકં જઘાન ।
કષયિતચક્ષુષા દર્શનમેવ હનનમ્ અમ્બુરુહચક્ષુષોર્દ્વયોઃ વિશેષણમાહ---સ્ફુરિતેતિ---સ્ફુરિતં મનોહરં પક્ષ્મૈવ કેશરવત્ યસ્ય તાદૃશેન ચક્ષુષા ।
સ્ફુરિતોમનોહરપક્ષ્મવત્ કેશરો યસ્ય તાદૃશેન અમ્બુરુહેણ, તથા શ્રવણપર્યન્તનિયમિતેન ચક્ષુષા શ્રવણે નિયમિતેન અમ્બુરુહેણ ઉભયત્ર સ્થાપનમેવ નિયમનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇયં હિ વક્રોક્ત્યા પરુષવચનેન કર્ણોત્પલતાડનેન ચ ધીરમધ્યતાધીરમધ્યતાધીરપ્રગલ્ભતાભિઃ સંકીર્ણા ।
એકમન્યત્રાપ્યૂહ્યમ્ ।
ઇતરા અપ્યસંખ્યાસ્તા નોક્તા વિસ્તરશઙ્કયા

લોચના:
(લો, અ) ઇતરા ઇતિ અસંખ્યાઃ પદ્મિનીમૃગ્યાદિભેદાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તા નાયિકાઃ ।
અથાસામલઙ્કારાઃ--
યૌવને સત્ત્વજાસ્તાસામષ્ટાવિંશતિસંખ્યકાઃ ।
લોચના:
(લો, આ) અથેતિ ।
અલઙ્ક્રિયતે ભૂષ્યતે એભિરિત્યલઙ્કારાઃ ।
સત્ત્વં ગુણવિશેષ ।
તાસાં નાયિકાનમીરિતા ઉક્તાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અલઙ્કારાસ્તત્ર ભાવહાવહેલાસ્ત્રયો ઽઙ્ગજાઃ

શોભા કાન્તિશ્ચ દીપ્તિશ્ચ માધુર્યં ચ પ્રગલ્ભતા ।
ઔદાર્થં ધૈર્યમિત્યેતે સપ્તૈવ સ્યુરયત્નજાઃ

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્વિવ્વોકઃ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં વિભ્રમો લલિતં મદઃ

વિહૃતં તપનં મૌગ્ધ્યં વિક્ષેપશ્ચ કુતૂહલમ્ ।
હસિતં ચકિતં કેલિરિત્યષ્ટાદશસંખ્યકાઃ

સ્વભાવજાશ્ચ ભાવાદ્યા દશ પુંસાં ભવન્ત્યપિ ।
પૂર્વે ભાવાદયો ધૈર્યાન્તા દશ નાયકાનામપિ સંભવન્તિ ।
કિંતુ સર્વે ઽપ્યમી નાયિકાશ્રિતા એવ વિચ્છિત્તિવિશેષં પુષ્ણાન્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અલઙ્કારા ઇતિ ।
શોભકા ધર્મા ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગજત્વાયત્નજત્વસ્વભાવજત્વાનિ પરિભાષામાત્રાણિ નતુ એષાં પરસ્પરવૈલક્ષણ્યમસ્તિ ।
અત્ર ભાવાદ્યાસ્ત્રયઃ શોભાદ્યાઃ સપ્ત લીલાદ્યા અષ્ટાદશ ઇતિ અષ્ટાવિંશતિઃ ।
વિચ્છિત્તિવિશેષં ભઙ્ગીવિશેષમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર ભાવઃ--
નિર્વિકારાત્મકે ચિત્તે ભાવઃ પ્રથમવિક્રિયા

લોચના:
(લો, ઇ) નિર્વિકારેતિ--વિકારો મદનવિકારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
જન્મતઃ પ્રભૃતિ નિર્વિકારે મનસિ ઉદ્બુદ્ધમાત્રો વિકારો ભાવઃ ।
યથા--
"સ એવ સુરભિઃ કાલઃ સ એવ મલયાનિલઃ ।
સૈવેયમબલા કિંતુ મનો ઽન્યદિવ દૃશ્યતે" ॥
અથ હાવઃ--
ભ્રૂનેત્રાદિવિકારૈસ્તુ સંભોગેઞ્છાપ્રકાશકઃ ।
ભાવ એવાલ્પસંલક્ષ્યવિકારો હાવ ઉચ્યતે

યથા--
"વિવૃણ્વતી શૈલસુતાપિ ભાવમઙ્ગૈઃ સ્ફુરદ્વાલકદમ્બકલ્પૈઃ ।
સાચીકૃતા ચારુતરેણ તસ્થૌ મુખેન પર્યસ્તવિલોચનેન" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) વિવૃણ્વતી શૈલસુતાપીતિ--તપસ્યતો મહેશસ્ય સમીપે કામેન ધનુષિ આરોપિતે પાર્વલા હાવવર્ણનમિદમ્, ક્વચિત્ તસ્થાવિત્યન્વયઃ ।
અઙ્ગૈર્ભાવં વિવૃણ્વતીત્યન્વયઃ ।
બાલકદમ્બપુષ્પતુલ્યતામ્ અઙ્ગાનાં પુલકેન મુખેન સાચીકૃતા વક્રીકૃતા; વક્રમુખવૈશિષ્ટ્યાત્ તસ્યા વક્રતા ।
લોચના:
(લો, ઈ) વિવૃણ્વતીતિ અત્ન હાવે ઽપિ ભાવવિશેષત્વાત્ ભાવશબ્દપ્રયોગઃ મુખેન સાચીકૃતા ન સંમુખીભૂતેત્યર્થઃ ।
પર્ય્યસ્તં સમન્તતઃ ક્ષિપ્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ હેલા--
હલાત્યન્તસમાલક્ષ્યવિકારઃ સ્યાત્ સ એવ તુ ।
સ એવ ભાવ એવ ।
યથા--
"તહ તે ઝત્તિ પૌત્તા વહુએ સવ્વઙ્ગવિબ્ભમા સઅલા ।
સંસૈ અમુદ્ધભાવા હોઇ ચિરં જૈ સહીણં પિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) તથા તસ્યા ઝટિતિ પ્રવૃત્તા વધ્વાઃ સર્વાઙ્ગવિભ્રમાઃ સકલાઃ ।
સંશયિતમુગ્ધભાવા ભવન્તિ ચિરં યથા સખીનામપિ ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
નાયકં પ્રતિ નાયિકાયાઃ વિભ્રમોન્મેષવર્ણનમિદમ્ ।
મુગ્ધભાવો બાલ્યાત્ મૂઢભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ શોભા--
રૂપયૌવનલાલિત્યભોગાધૈરઙ્ગભૂષણમ્

શોભા પ્રોક્તા--
તત્ર યૌવનશોભા યથા--
"અસંભૃતં મણ્ડનમઙ્ગયષ્ટેરનાસવાખ્યં કરણં મદસ્ય ।
કામસ્ય પુષ્પવ્યતિરિક્તમસ્ત્રં બાલ્યાત્પરં સાથ વયઃ પ્રપેદે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ)રૂપયૌવનેતિ---રૂપાતિચતુર્ભિરઙ્ગભૂષણમ્ અઙ્ગશોભા ।
અસમ્ભૃતં મણ્ડનમિતિ--સા પાર્વતી અથ અનન્તરં બાલ્યાત્ પરં વયઃ યૌવનં પ્રપેદે ।
વયસિ રૂપકાણ્યાહ--અસમ્ભૃતમ્ ઇતિ હરિતાલાદિ સંભારજનિતમ્ અઙ્ગયષ્ટેર્મણ્ડનમ્ ।
મદસ્ય મત્તતાયાઃ કારણં હેતુઃ ।
અનાસવાખ્યમ્ આસવસ્ય મદિરાયા યા આખ્યા સંજ્ઞા તદ્રહિતમાસવભિન્નમિતિયાવત્ ।
પુષ્પભિન્નં કામસ્ય અસ્ત્રમ્ અઙ્ગભૂષણમ્ અઙ્ગશોભા અસમ્ભૃતમણ્ડનમિતિ ।
અથાનન્તરમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવ મન્યત્રાપિ ।
અથ કાન્તિઃ--
સૈવ કાન્તિર્મન્યથાષ્યાયિતદ્યુતિઃ ।
મન્મથોન્મષેણાતિવિસ્તીર્ણા શોભૈવ કાન્તિરુચ્યતે ।
યથા--
"નેત્રે ખઞ્જનગઞ્જને--" ઇત્યત્ર ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) નેત્રે ખઞ્જનેતિ ।
ઇદમુદાહરણ પ્રરૂઢયૌવનાયાઃ પ્રગુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ દીપ્તિઃ--
કાન્તિરેવાતિવિસ્તીર્ણા દીપ્તિરિત્યભિધીયતે

યથા મમ ચન્દ્રકલાનામનાટિકાયાં ચન્દ્રકલાવર્ણનમ્--
"તારુણ્યસ્ય વિલાસઃ સમધિકલાવણ્યસંપદો હાસઃ ।
ધરણિતલસ્યાભરણં યુવજનમનસો વશીકરણમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) તારુણ્યસ્યેતિ ।
એતદાદીનિ ચન્દ્રકલાયા વિશેષણાનિ ।
વિલાસહાસયોર્જનિકા ઇત્યર્થઃ ।
શુદ્ધસારોપા ઇયં લક્ષણા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ માધુર્યમ્--
સર્વાવસ્થાવિશેષેષુ માધુર્યં રમણીયતા ।
યથા--
"સરસિજમનુવિદ્ધં શૈવલેનાપિ રમ્યં મલિનમપિ હિમાંશોલર્લક્ષ્મ લક્ષ્મીં તનોતિ ।
ઇયમધિકમનોજ્ઞા વલ્કલેનાપિ તન્વી કિમિ હિ મધુરણાં મણ્ડનં નાકૃતીનામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) સરસિજમિતિ--ઇયં શકુન્તલા વલ્કલેનાપિ અધિકમનોજ્ઞા ।
અતો મધુરાણામાકૃતીનાં કિમિવ મણ્ડનમ્, તત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ---સરસિજમિતિ--અનુવિદ્ધં સમ્બદ્ધમ્ ।
લક્ષ્મ કલઙ્કઃ ।
લક્ષ્મીં શોભામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ પ્રગલ્ભતા--
નિઃસાધ્વસત્વં પ્રાગલભ્યમ્--
યથા--
"સમાશ્લિષ્ટાઃ સમાશ્લેષૈશ્ચુમ્બિતાશ્ચુમ્બનૈરપિ ।
દષ્ટાશ્ચ દંશનૈઃ કાન્તં દાસીકુર્વન્તિ યોષિતઃ" ॥
અથૌદાર્યમ્--
--ઔદાર્યં વિનયઃ સદા

યથા--
"ન બ્રૂતે પરુષાં ગિરં વિતનુતે ન ભ્રયુગં ભઙ્ગરં, નોત્તંસં ક્ષિપતિ ક્ષિતૌ શ્રવણતઃ સા મે સ્ફુટે ઽપ્યાગસિ ।
કાન્તા ગર્ભગૃહે ગાવાક્ષવિવરવ્યાપારિતાક્ષ્યા બહીઃ સખ્યા વક્ત્રમભિપ્રયચ્છતિ પરં પર્યશ્રુણી લોચને" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ન બ્રૂતે ઇતિ ।
પ્રયાયાશ્ચરિતં સખ્યૌ કથયત ઉત્કિરિયમ્ ।
મે મમ સ્ફુટે ઽપ્યાગસિ અપરાધે સ્ કાન્તા સખ્યા વક્ત્રમભિ સખ્યા વક્ત્રે પર્ય્યશ્રુણી લોચને પ્રયચ્છતિ ।
સખ્યાઃ કીદૃશયાઃ સાગસં માં દ્રષ્ટું ગવાક્ષવિવરવ્યાપારિતાક્ષ્યાઃ ।
મન્તુ પરુષં રુષા ન બ્રૂતે ઇત્યાદિ સ્પષ્ટમ્ ।
ક્ષિતૌ શ્રવણતઃ ઉત્તંસં ક્ષિપતીત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ધૈર્યમ્--
મુક્તાત્મશ્લાઘના ધૈર્યં મનોવૃત્તિરચઞ્ચલા ।
યથા--જ્વલતુ ગગને રાત્રૌ રાત્રાવખણ્ડકલઃ શશી, દહતુ મદનઃ, કિંવા મૃત્યોઃ પરેણ વિધાસ્યતિ ।
મમ તુ દયિતઃ શ્લાઘ્યસ્તાતો જનન્યમલાન્વયા કુલમમલિનં ન ત્વેવાયં જનો ન ચ જીવિતમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) મુક્તાત્મશ્લાઘનેતિ---અચઞ્ચલા મનોવૃત્તિર્યા મુક્તાત્મશ્લાઘના સા ધૈર્ય્યમિતિ ભાવઃ ।
જ્વલતુ ઇતિ ગૌરિકાવિવાહે ઉદ્વેજમાનાયાસ્તત્ર સંમિતાયાઃ માલત્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
મમ વિરહોદ્દીપનાય રાત્રૌ અખણ્ડકલઃ શશી જ્વલતુ ।
મદનો ઽપિ માં દહતુ ।
મૃત્યોઃ પરેણ કર્મણા કિંવા તેન વિધાસ્યતે ।
વરં મૃત્યુરેવ વિધીયતે; તથાપિ પિતૃમાતૃકુલકલઙ્કં ન જનયિષ્યામિ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ---મમ ત્વિતિ ।
અતસ્તુ મયિ મમ દયિતઃ દ્રયાયોગ્યો યતઃ ખ્લાઘ્યઃ નિષ્કલઙ્કઃ ।
અતસ્તત્કલઙ્કં ન જનયિષ્યામીત્યર્થઃ ।
એવમમલાન્વયા મમ જનન્યપિ દયિતેત્યર્થઃ ।
નત્વેવાયં જનો માધવઃ દયિતો જીવિતઞ્ચ ન દયિતમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ લીલા--
અઙ્ગૈર્વેષૈરલઙ્કારૈઃ પ્રેમિભિર્વચનૈરપિ

પ્રીતિપ્રયોજિતૈર્લોલાં પ્રિયસ્યાનુકૃતિં વિદુઃ ।
યથા--મૃણાલવ્યાલવલયા વેણીબન્ધકપર્દિની ।
હારનુકારિણી પાતુ લીલયા પાર્વતી જગત્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અઙ્ગૈર્વેષૈરિતિ ।
પ્રીતિપ્રયોજિતૈરઙ્ગાદિભિઃ પ્રયસ્યાનુકૃતિં સદૃશાચરણં લીલાં વિદુરિત્યર્થઃ ।
મૃણાલેતિ ।
મૃણાલાત્મકસર્પવલયા ।
વેણીબન્ધાત્મકકપર્દિની પાર્વતી સર્પવલયસ્ય જટાવતો હરસ્યાનુકારિણી જગત્ પાત્વિત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિલાસઃ--
યાનસ્થાનાસનાદીનાં મુખનેત્રાદિકર્મણામ્

વિશેષસ્તુ વિલાસઃ સ્યાદિષ્ટસન્દર્શનાદિના ।
યથા--
"અત્રાન્તરે કિમપિ વાગ્વિભવાતિવૃત્તવૈચિત્ર્યમુલ્લસિતવિભ્રમમાયતાક્ષ્યાઃ ।
તદ્ભૂરિસાત્ત્વિકવિકારમપાસ્તધૈર્યમાચાર્યકં વિજયિ માન્મથમાવિરાસીત્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) યાનાસનેતિ ।
ઇષ્ટસંદર્શનાદિના યાનાદીનાં વિશેષ ઇત્યન્વયઃ ।
યાનમ્ ગમનમ્ ।
વિશેષો હર્ષસૂચકં વૈલક્ષણ્યમ્ ।
અત્રાન્તર ઇતિ---વકુલવીથ્યામ્ ઉપવિષ્ટં માધવં વિલોક્ય ગજેન યાન્ત્યા માલત્યા હર્ષક્રિયાં મકરન્દે કથયતઃ માધવસ્યોક્તિરિયમ્ ।
અત્રાન્તરે પૂર્વકથિતવૃત્તાન્તમધ્યે આયતાક્ષ્યા માલત્યાસ્તન્મયાનુભૂતમ્; માન્મથમાચાર્ય્યકં મન્મથાચાર્ય્યોપદિષ્ટક્રિયાઽવિરાસીદિત્યર્થઃ ।
કીદૃશં વાગ્ વિભવાતિક્રાન્તવૈચિત્ર્યં સ્પષ્ટમન્યત્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) અત્રાન્તરે ઇતિ ।
મન્મથસ્યાચાર્યકમાચાર્યકત્વં ભાવશિક્ષાવિશેષઃ ।
મન્મથદેવારાધનેન યં યં ભાવવિશેષમધિગતવતી તં તં તત્ર પ્રકાશિતવતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિચ્છત્તિઃ--
સ્તોકાપ્યાકલ્પરચના વિચ્છિત્તિઃ કાન્તિપોષકૃત્ ।
યથા--
"સ્વચ્છામ્ભઃ સ્નપનવિધૌતમઙ્ગમોષ્ટસ્તામ્બૂલદ્યુતિવિશદો વિલાસિનીનામ્ ।
વાસસ્તુ પ્રતનુ વિવિક્તમસ્ત્વિતીયાનાકલ્પો યદિ કુસુમેષુણા ન શૂન્યઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) સ્તોકાપીતિ ।
કાન્તિપોષિકા સ્તોકાપિ આકલ્પરચના અલ્પાપિ વેશરચનેત્યર્થઃ ।
સ્વચ્છામ્ભ ઇતિ--વિલાસિનીનામાકલ્પો વેશઃ કુસુમેષુણા યદિ ન શૂન્યઃ તદા ઇયાનપ્યસ્તુ ।
સ ક ઇત્યત્રાહ--સ્વચ્છેતિ--સ્વચ્છામ્ભસિ સ્નપનેન વિધૌતં વિક્ષાલિતમઙ્ગમ્ ।
ઓષ્ઠશ્ચ તામ્બૂલદ્યુતિવિશદઃ ।
પ્રતનુ સૂક્ષ્મં વિવિક્તં પરિચ્છિન્નં વાસશ્ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિવ્વોકઃ--
વિવ્વોકસ્ત્વતિગર્વેણ વસ્તુનીષ્ટે ઽપ્યનાદરઃ

યથા--
"યાસાં સત્યપિ સદ્ગુણાનુસરણો દોષાનુવૃત્તિઃ પરા, યાઃ પ્રાણાન્ વરમર્પયન્તિ, ન પુનઃ સમ્પૂર્ણદૃષ્ટિં પ્રિયે ।
અત્યન્તાભિમતે ઽપિ વસ્તુનિ વિધિર્યાસાં નિષેધાત્મક- સ્તાસ્ત્રૈલોક્યવિલક્ષણપ્રકૃતયો વામાઃ પ્રસિદન્તુ તે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) યાસામિતિ---સત્યપિ ભાવે વામાચરણશીલાસુ નાયિકાસુ અનુરાગિણઃ કસ્યચિદુક્તિરિયમ્ ।
દોષાનુવૃત્તિઃ દોષાર્પણમ્ ।
તચ્ચ ગર્વાત્ ચાટું કારયિતું પ્રિયેપરં કેવલં પ્રાણાન્ અર્પયન્તીતિ અન્વયઃ ।
ન સંપૂર્ણદૃષ્ટિં ગર્વાત્ કટાક્ષમાત્રમ્ ।
અત્યન્તાભિમતે વસ્તુનિ સુરતે ।
લોચના:
(લો, ઊ) અત્યન્તાભિમતે ઇતિ--નિષધાત્મકો વિધિઃ કિમનેનાસ્માકમ્ ઇત્યાદ્યનાદરયુક્તમેવાભિમતવસ્તુનઃ અપરિગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ કિલકિઞ્ચિતમ્--
સ્મિતશુષ્કરુદિતહસિતત્રાસક્રોધશ્રમાદીનામ્ ।
સાઙ્કર્યં કિલાકિઞ્ચિતમભીષ્ટતમસઙ્ગમાદિજાદ્ધર્ષાત્

યથા--
"પાણિરોધમવિરોધિતવાઞ્છં ભર્ત્સનાશ્ચ મધુરસ્મિતગર્ભાઃ ।
કામિનઃ સ્મ કુરુતે કરભોરુર્હારિ શુષ્કરુદિતં ચ સુખે ઽપિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) પાણિરોધમિતિ ।
કરભોરૂઃ કામિનઃ પાણિરોધાદિકમવિરોધિતેત્યાદિ વિશિષ્ટં યથા સ્યાત્ તથા કુરુતે સ્મ ।
સ્પષ્ટમન્યત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મોટ્ટાયિતમ્--
તદ્ભાવભાવિતે ચિત્તે વલ્લભસ્ય કથાદિષુ ।
મોટ્ટાયિતમિતિ પ્રાહુઃ કર્ણકણ્ડૂયનાદિકમ્

યથા--
"સુભગ ! ત્વત્કથારમ્ભે કર્ણકણ્ડૂતિલાલસા ।
ઉજ્જૃમ્ભવનામ્ભોજા ભિનત્ત્યઙ્ગાનિ સાઙ્ગના" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) તદ્ ભાવ ઇતિ ।
વલ્લભસ્ય કથાદિષુ પ્રસઙ્ગેષુ કેનાપ્યારભ્યમાણેષુ તદ્ભાવભાવિતે તદનુરાગનિષોવિતે ચિત્તે સતિ કર્ણકણઅડૂયનાદિકં મોટ્ટાયિતમિતિ પ્રાહુઃ ઇત્યર્થઃ ।
કથાસુ ઇત્યાદિપદાદિઙ્ગિતપરિગ્રહઃ ।
કણ્ડૂયનાદિકમિત્યાદિપદાદઙ્ગભઙ્ગીચરણભૂમિલિખનપરિગ્રહઃ ।
સુભગેત્યાદિ સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ કુટ્ટમિતમ્--
કેશસ્તનાધરાદીનાં ગ્રહે હર્ષે ઽપિ સમ્ભ્રમાત્ ।
આહુઃ કુટ્ટમિતં નામ શિરઃ કરવિધૂનનમ્

યથા--
"પલ્લવોપમિતિસામ્યસપક્ષં દષ્ટવત્યધરબિમ્બમભીષ્ટે ।
પર્યકૂજિ સરુજેવ તરુણ્યાસ્તારલોલવલયેન કરેણ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક્ષ) પલ્લવોપમિતિ ઇતિ---અભીષ્ટે પ્રિયે ઽધરબિમ્બં દષ્ટવતિ સતિ અર્થાત્ નિષેધાર્થં ધૂયમાનેન કરેણ પર્ય્યકૂજીત્યન્વયઃ ।
કીદૃશેન કરેણ તારસ્વરલોલબલયેન ।
તદુત્પ્રેક્ષતે--સરુજેવેતિ ।
ધર્મિણો ઽધરક્ષતમેવ તદવયવસ્યાપિ કરસ્ય રુક્ ઇતિભાવઃ ।
અધરબિમ્બં કીદૃશામ્ ? ઉપમિત્યર્થેન સામ્યેન પલ્લવસપક્ષમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) પલ્લવેતિ ।
પલ્લવસ્ય ઉપમિત્યા સામ્યેન સપક્ષમ્ ।
દ્વયોરપિ કરાધરયોઃ પલ્લવસ્તુ ઉપમાનત્વેન નિર્દિશ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિભ્રમઃ--
ત્વરયા હર્ષરાગાદેર્દયિતાગમનાદિષુ ।
અસ્થાને વિભ્રમાદીનાં વિન્યાસો વિભ્રમો મતઃ

યથા--
"શ્રુત્વાયાન્તં બહિઃ કાન્તમસમાપ્તવિભૂષયા ।
ભલે ઽઞ્જનં દૃશોર્લાક્ષા કપોલે તિલકઃ કૃતઃ" ॥
અથ લલિતમ્--
સુકુમારતયાઙ્ગાનાં વિન્યાસો લલિતં ભવેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) સુકુમારતયેતિ---અઙ્ગાનાં વિન્યાસો વિલક્ષણન્યાસઃ સુકુમારતયા કોમલતયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"ગુરુતરકલનૂપુરાનુનાદં સલલિતનતિતવામપાદપદ્મા ।
ઇતરદનતિલોલમાદધાના પદમથ મન્મથમન્થરં જગામ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) ગુરુતરેત્યાદિકં નર્ત્તનક્રિયાવિશેષણમ્ ।
લલિતં સુન્દરમ્, નતુ પ્રકૃતલલિતભાવમ્, નર્તનસ્યૈવ તત્ત્વાત્ ।
ઇતરત્ પદમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મદઃ--
મદો વિકારઃ સૌભગ્યયૌવનાદ્યવલેપજઃ

યથા--
"મા ગર્વમુદ્વહ કપોલતલે ચકાસ્તિ કાન્તસ્વહસ્તલિખિતા મમ મઞ્જરીતિ ।
અન્યાપિ કિં ન ખલુ ભાજનમીદૃશીનાં વૈરી ન ચેદ્ભવતિ વેપથુરન્તરાયઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) મદો વિકાર ઇતિ ।
અવલેપો ગર્વઃ ।
મા ગર્વમિતિ--અન્યનાયિકાયાઃ પતિસૌભગ્યાધીનગર્વં સૂચયન્ત્યાઃ તત્સખ્યાઃ તત્ સપત્ન્યામુક્તિરિયમ્ ।
હે સાખિ ! મમ કપોલતલે કાન્તસ્વહસ્તલિખિતા મઞ્જરી પુષ્પકલિકા ચકાસ્તિ શોભતે ઇતિ ગર્વ મા ઉદ્વહં ।
કથમિત્યત આહ--અન્યાપીતિ ।
અન્યા તવ સપત્ની મમ સખી કિં કપોલે તન્ન લિખતીત્યત્રાહ ।
વૈરીતિ--વેપથુરત્ર મઞ્જરીલિખનાધિકારણમલાભો નાયિકાયા એવ પત્યુર્ભાવાતિશયદર્શનેન ભાવોદયાત્--નતુ લેખકસ્ય પત્યુઃ પાણેઃ, તસ્ય ગર્વિતનાયિકાવિકારત્વાભાવાત્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) મા ગર્વમિતિ ।
વેપથુઃ કાન્તસ્ય હસ્તસમ્બન્ધી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિહૃતમ્--
વક્તવ્યકાલે ઽપ્યવચો વ્રીડયા વિહૃતં મતમ્ ।
યથા--
"દૂરાગતેન કુશલં પૃષ્ટા નોવાચ સા મયા કિઞ્ચિત્ ।
પર્યશ્રુણી તુ નયને તસ્યાઃ કથયામ્બભૂવતુઃ સર્વમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) દૂરાગતેનેતિ ।
સખ્યૌ સખ્યુરુક્તિરિયમ્ ।
મયા કુશલં પૃષ્ટેત્યન્વયઃ સર્વમિતિવિરહાધીનં તત્ તદ્દુઃ ખમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ તપનમ્--
તપનં પ્રિયવિચ્છેદે સ્મરવેગોત્થચેષ્ટિતમ્

યથા મમ--
"શ્વાસાન્મુઞ્ચતિ ભૂતલે વિલુઠતિ, ત્વન્માર્ગમાલોકતે, દર્ઘં રોદિતિ, વિભિપત્ય ઇતઃ ક્ષામાં ભુજાવલ્લરીમ્ ।
કિઞ્ચ, પ્રાણસમાન ! કાઙ્ક્ષિતવતી સ્વપ્ને ઽપિ તે સઙ્ગમં, નિદ્રાં વાઞ્છતિ, ન પ્રયચ્છતિ પુનર્દગ્ધો વિધિસ્તામપિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ ઙ) શ્વાસાન્ મુઞ્ચતિ ઇતિ ।
ઇયં વિરહણ્યાશ્ચેષ્ટાં નાયકે કથયત્યા ઉક્તિઃ ।
હે તસ્યાઃ પ્રાણસમાન ! તવ વિરહે તવ પ્રિયા શ્વાસાન્ મુઞ્ચતીત્યાદિ ।
ક્ષામાં ક્ષીણઆમ્ ચેષ્ટાન્તરકથનાર્થમાહ---કિઞ્ચેતિ ।
તામપિ નિદ્રામપિ ।
લોચના:
(લો, ઌ) કિઞ્ચેતિ ।
પ્રણસમાનેતિ પ્રિયસ્ય સમ્બોધનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મૌગ્ધ્યમ્--
અજ્ઞાનાદિવ યા પૃચ્છા પ્રતીતસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
વલ્લભસ્ય પુરઃ પ્રોક્તં મૌગ્ધ્યં તત્તત્ત્વવેદિભિઃ

યથા--
કે દ્રુમાસ્તે ક્વ વા ગ્રામે સન્તિ કેન પ્રરોપિતાઃ ।
નાથ ! મત્કઙ્ગણન્યસ્તં યેષાં મુક્તાફલં ફલમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અજ્ઞાનાદિવેતિ---પ્રતીતસ્યાપિ વસ્તુનઃ અજ્ઞાનાદિવ યા વલ્લભસ્ય પુરઃ પૃચ્છા ઇત્યર્થઃ ।
કે દ્રુમા ઇતિ ।
યેષાં ફલં મુક્તાફલમિત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિક્ષેપઃ--
ભૂષાણામર્ધરચના મિથ્યા વિષ્વગવેક્ષણમ્ ।
રહસ્યાખ્યાનમીષચ્ચ વિક્ષેપો દયિતાન્તિકે

યથા--
"ધમ્મિલ્લમર્ધમુક્તં કલયતિ તિલકં તથાસકલમ્ ।
કિઞ્ચિદ્વદતિ રહસ્યં ચકિતં વિષ્વગ્વિલોકતે તન્વી ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ભૂષાણામિતિ---વિષ્વક્ સર્વતો વૃથાન્વેક્ષણમિત્યન્વયઃ ।
દયિકાન્તિકે ઇતિ સર્વત્રાન્વયઃ ।
ધમ્મિલ્લમિતિ--સંયતકેશમ્, અર્દ્ધમુક્તમ્ ।
તિલકમસકલઞ્ચ તન્વી કલયતે કુરુતે ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર પૂર્વાર્દ્ધં નાયકાનુરાગોદ્દીપકમ્, પરાર્દ્ધં લજ્જયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ કુતૂહલમ્--
રમ્યવસ્તુસમાલોકે લોલતા સ્યાત્કુતૂહલમ્ ।
યથા--
"પ્રસાધિકાલમ્બિતમગ્રપાદમાક્ષિપ્ય કાચિદ્દ્રવરાગમેવ ।
ઉત્સૃષ્ટલીલાગતિરાગવાક્ષાદલક્તકાઙ્કા પદવીં તતાન" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) પ્રસાધિકાલમ્બિતમિતિ---ઇન્દુમત્યા સ્વયં વૃતસ્ય અજસ્ય પુરીપ્રવેશે દિદૃક્ષોઃ સ્ત્રિયાઃ ક્રિયાવર્ણનમિદમ્ ।
પ્રસાધિકયા સ્ત્રિયા આલમ્બિતમ્ અગ્રપાદં પદાગ્રમ્ દ્રવરાગમશુષ્કાલક્તકમેવ કાચિત્ પુરસ્ત્રી આક્ષિપ્ય આકૃષ્ય ઉત્સૃષ્ટલીલાગતિઃ ત્યક્તલીલાગતિઃ સતી પદવીમાગવાક્ષાત્ ગવાક્ષપર્ય્યન્તમ્ અલક્તકાઙ્કાં તતાનેત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ હસિતમ્--
હસિતં તુ વૃથાહાસો યૌવનોદ્ભેદસમ્ભવઃ

યથા--
"અકસ્માદેવ તન્વઙ્ગી જહાસ યદિયં પુનઃ ।
નૂનં પ્રસૂનવાણો ઽસ્યાં સ્વરાજ્યમધિતિષ્ઠતિ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) અવસ્માદેવેતિ---ઇયં તન્વી યત્ પુનરકસ્માદેવ જહાસ તેન ઇતિ પૂરણાદુત્તરાર્દ્ધાન્વયઃ ।
સ્વારાજ્યં સ્વર્ગરાજત્વમ્ ઇયમેવ સ્વર્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ચકિતમ્--
કુતો ઽપિ દયિતસ્યાગ્રે ચકતં ભયસમ્ભ્રમઃ ।
યથા--
"ત્રસ્યન્તી ચલશફરીવિઘટ્ટિતોરૂર્વામોરૂરતિશયમાપ વિભ્રમસ્ય ।
ક્ષુભ્યન્તિ પ્રસભમહો વિનાપિ હેતોર્લીલાભિઃ કિમુ સતિ કારણો તરુણ્યઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) કુતો ઽપીતિ---દયિતસ્યાગ્રે કુતો ઽપિ હેતોઃ ભયસંભ્રમઃ વ્યાકુલતા ઇત્યર્થઃ ।
અસ્યન્તીતિ--દયિતેન સહ જલક્રીઢાયાં નાયિકાયાભયવિભ્રમવર્ણનમિદમ્ ।
વામોરૂઃ ચલશફરીભિર્વિઘટ્ટિતોરૂઃ સતી ત્રસ્યન્તી વિભ્રમસ્ય વિલાસસ્યાતિશયમાપ ઇત્યન્વયઃ ।
અર્થાન્તરન્યાસમાહ ક્ષુભ્યન્તીતિ ।
અહો તરુણ્યઃ હેતોર્વિનાપિ લીલાભિઃ પ્રતતમતિશયં ક્ષુભ્યન્તિ સંચલન્તિ કારણે તુ સતિ કિમુ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ કેલિઃ--
વિહારે સહ કાન્તેન ક્રીડિતં કોલિરુચ્યતે

યથા--
"વ્યપોહિતું લોચનતો મુખાનિલૈરપારયન્તં કિલ પુષ્પજં રજઃ ।
પયોધરેણોરસિ કાચિદુન્મનાઃ પ્રિયં જઘાનોન્નતપીવરસ્તની" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) વ્યપોહિતુમિતિ---કાચિદુન્નતપીવરસ્તની ઉન્મનાઃ કામોદ્વિગ્નમનાઃ પ્રિયમુરસિ પીવરસ્તનેન જઘાન ।
કીદૃસં પ્રિયમ્ પુષ્પજં રજઃ તસ્યા લોચનતો મુખનિલૈર્વ્યપોહિતુમ્ અપાકર્ત્તુમ્ અપારયન્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મુગ્ધાકન્યયોરનુરાગેઙ્ગિતાનિ--
દૃષ્ટવા દર્શયતિ વ્રીઙાં સમ્મુખં નૈવ પશ્યતિ ।
પ્રચ્છન્નં વા ભ્રમન્તં વાતિક્રાન્તં પશ્યતિ પ્રિયમ્

બહુધા પૃચ્છ્યમાનાપિ મન્દમન્દમધોમુખી ।
સગદ્રદસ્વરં કિઞ્ચિત્પ્રિયં પ્રાયેણ ભાષતે

અન્યૈઃ પ્રવર્તિતાં શશ્વત્સાવધાના ચ તત્કથામ્ ।
શૃણોત્યન્યત્ર દત્તાક્ષી પ્રિયે બાલાનુરાગિણી

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) મુગ્ધાકન્યયોરનુરાગેઙ્ગિતાનિ સ્પષ્ટાનિ ।
અથ મકલનાયિકાનુરાગેઙ્ગિતાન્યાહ ।
સંવ્યાનં વસ્ત્રમ્ (ઉત્તરીયમ્)
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ સકલાનામપિ નાયિકાનામનુરાગેઙ્ગિતાનિ--
ચિરાય સવિધે સ્થાનં પ્રિયસ્ય બહુ મન્યતે ।
વિલોચનપથં ચાસ્ય ન ગચ્છત્યનલઙ્કૃતા

ક્વાપિ કુન્તલસંવ્યાનસંયમવ્યપદેશતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) વાગાદ્યૈરિત્યાદિપદાત્ તામ્બૂલદાનાદિપરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બાહુમૂલં સ્તનૌ નાભિપઙ્કજં દર્શયેત્ સ્ફુટમ્

આચ્છાદયતિ વાગાદ્યૈઃ પ્રિયસ્ય પરિચારકાન્ ।
વિશ્વસિત્યસ્ય મિત્રેષુ બહુમાનં કરોતિ ચ

સખીમઘ્યે ગુણાન્ બ્રૂતે સ્વધનં પ્રદદાતિ ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) સ્વધનં દદાતિ ચ ઇત્યત્ર યાચકાય ભત્તે ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સુપ્તે સ્વપિતિ દુઃખે ઽસ્ય દુઃખં ધત્તે સુખે સુખમ્

સ્થિતા દૃષ્ટિપથે શશ્વત્પ્રિયે પશ્યતિ દૂરતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) પ્રિયે દૂરતઃ પશ્યતિ સતિ ઇતિ શશ્વત્ વારમ્વારમ્ અસ્ય દૃષ્ટિપથે સ્થિતા ભવતીતિ શેષઃ ।
લોચના:
(લો, એ) સ્થિતેતિ ।
પ્રિયસ્ય દૃષ્ટિપથે સ્થિતા તસ્મિન્ દૂરતઃ પશ્યતિ સતિ ।
મુગ્ધસ્વરવિકારાદિયુક્તપરિજનાભાષણાદીનિ સ્વાધરદશનપર્ય્યન્તાનિ કર્મ્માણિ કરોતિ ઇત્યર્થઃ ।
યદિ ચ પ્રિયસ્ય કથાં કથયતિ તદાધોમુખી સતી કથયતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આભાષતે પરિજનં સમ્મુખં સ્મરિવિક્રિયમ્

યત્કિઞ્ચિદપિ સંવીક્ષ્ય કુરુતે હસિતં મુધા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) સમુગ્ધસ્વરવિક્રિયં મધુરસ્વરવિકારં યથા સ્યાત્તથા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કર્ણકણ્ડૂયનં તદ્વત્કબરીમોક્ષસંયમૌ

જૃમ્ભતે સ્ફોટયત્યઙ્ગં બાલમાશ્લિષ્ય ચુમ્બતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) સ્ફોટયતિ લીલયા ભઙ્ગુરયતિ ।
બાલચુમ્બનં પતિસમ્મુખે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભાલે તથા વયસ્યાયા રચયેત્તિલકક્રિયામ્

અઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ લિખતિ સકટાક્ષં નિરીક્ષતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) સકટાક્ષમિતિ ।
પૂર્વં કટાક્ષપૂર્વકહાસોક્તિઃ; ઇદાનીં કટાક્ષમત્રસ્ય ઇતિ ભેદ્રઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દશતિ સ્વાધરં ચાપિ બ્રૂતે પ્રિયમધોમુખી

ન મુઞ્ચતિ ચ તં દેશં નાયકો યત્ર દૃશ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અધરદંશનમપિ લીલાવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આગચ્છતિ ગૃહં તસ્ય કાર્યવ્યાજેન કેનચિત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) આગચ્છતિ ગૃહં તસ્યેતિ ભિન્નગૃહસ્થિતસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દત્તં કિમપિ કાન્તેન ધૃત્વાઙ્ગે મુહુરીક્ષતે ।
લોચના:
(લો, ઐ) દત્તમિતિ ।
કિમપિ તુચ્છમપિ વસ્તુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિત્યં હષ્યતિ તદ્યોગે વિયોગે મલિના કૃશા

મન્યતે બહુ તચ્છીલં તત્પ્રિયં મન્યતે પ્રિયમ્ ।
પ્રાર્થયત્યલ્પમૂલ્યાનિ સુપ્તા ન પરિવર્તતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) પ્રાર્થયત્યલ્પમૂલાનીતિ--બહુમૂલ્યપ્રાર્થને તદપ્રીતિભયમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિકારાન્ સાત્ત્વિકાનસ્ય સમ્મુખી નાધિગચ્છતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) સમ્મુખં નાધિગચ્છતિ કિન્તુ પાર્શ્વસ્થા એવ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભાષતે સૂનૃતં સ્નિગ્ધામનુરક્તા નિતમ્બિની

એતેષ્વધિકલજ્જાનિ ચેષ્ટિતાનિ નવસ્ત્રિયાઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) એતેષુ અનુરાગેઙ્ગિતેષુ મધ્યે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મધ્યવ્રીડાનિ મધ્યાયાઃ સ્ત્રંસમાનત્રપાણિ તુ

આન્યસ્ત્રિયાઃ પ્રગલ્ભાયાસ્તથા સ્યુર્વારયોષિતઃ ।
દિઙ્માત્રં યથા--
"અન્તિકગતમપિ મામિયમવલોકયતીવ ઇન્ત ! દૃષ્ટ્વાપિ ।
સરસનખક્ષતલક્ષિતમાવિષ્કુરુતે ભુજામૂલમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અન્તિકગતમપીતિ ।
સખ્યૌ સક્યુરુક્તિરિયમ્ ।
હન્ત હર્ષે દૃષ્ટ્વાપિ ઇયં પ્રિયાન્તિકગતમપિ મામ્ અલોકયન્તીવ અપશ્યન્તીવ સરસનખક્ષતેન લક્ષિતં ચિહ્નિતં ભુજામૂલં બાહુમૂલમ્ આવિષ્કુરુત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તથા--
લેખ્યપ્રસ્થાપનૈઃ સ્નિગ્ધૈર્વોક્ષિતૈર્મૃદુભાષિતૈઃ

દૂતીસમ્પ્રેષણૈર્નાર્યા ભાવાભિવ્યક્તિરિષ્યતે ।
દૂત્યશ્ચ--
દૂત્યઃ સખી નટી દાસી ધાત્રેયી પ્રતિવેશિની

બાલા પ્રવ્રજિતા કારૂઃ શિલ્પિન્યાદ્યઃ સ્વયં તથા ।
કારૂ રજકીપ્રભૃતિઃ ।
શિલ્પિની ચિત્રકારાદિસ્ત્રી ।
આદિશબ્દાત્તામ્બૂલિકગાન્ધિકસ્ત્રીપ્રભૃતયઃ ।
તત્ર સખી યથા--
"શ્વાસાન્મુઞ્ચતિ--" ઇત્યાદિ ।
સ્વયંદૂતી યથા મમ--
"પન્થિઅ પિઆસિઓ વિઅ લચ્છીઅસિ જાસિ તા કિમણ્ણત્તો ।
ણ મણં વિ વારઓ ઇધ અત્થિ ધરે ઘણરસં પિઅન્તાણં" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) સ્વયં તથેતિ સ્વયમપિ દૂતી ।
પન્થિઅ ઇતિ ।
પથિક ! પિપાસુરિવ લક્ષ્યસે યાસિ તત્ કિમન્યત્ર ।
ન મનાગપિ વારક ઇહાસ્તિ ગૃહે ઘનરસં પિબતામ્ ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ મનાક્ અલ્પઃ ।
ઘનરસમ્ જલમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્તુ ત્વં પિપાસૂ રસસ્વાદેચ્છુઃ ।
ઘનરસં સુખેન નિહિતં શૃઙ્ગારરસં પિબતામ્ આસ્વાદયતામ્ ।
વારકો ઽલ્પો ઽપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) પન્થિઅ ઇતિ ।
પથિક ! પિપાસુરિવ લક્ષ્યસે યાસિ તત્ કિમન્યત્ર ।
ન મનાગપિ વારક ઇહાસ્તિ ગૃહે ઘનરસં પિબતામ્ ॥
ઘનરસં જલમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થશ્ચ ઘનરસાં મામનિબારિતમુપભુઙ્ક્ષ્વ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતાશ્ચ નાયિકાવિષયે નાયકાનામપિ દૂત્યો ભવન્તિ ।
દૂતીગુણાનાહ--
કલાકૌશ્લમુત્સાહો ભક્તિશ્ચિત્તજ્ઞતા સ્મૃતિઃ

માધુર્યં નર્મવિજ્ઞાનં વાગ્મિતા ચેત તદ્ગુણાઃ ।
એત અપિ યથૈચિત્યાદુત્તમાધમમધ્યમાઃ

એતાદૂત્યઃ ।
અથ પ્રતિનાયકઃ--
ધીરોદ્ધતઃ પાપકારી વ્યસની પ્રતિનાયકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પ્રતિનાયક ઇતિ વીરરૌદ્રરસયોરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા રામસ્ય રાવણઃ ।
અથેદ્દીપનવિભાવાઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ઇત્થમાલમ્બનવિભાવપ્રદર્શનં સમાપ્ય ઉદ્દીપનવિભાવમાહ--અથેતિ ।
લોચના:
(લો, અ) એવં સપરિકરં વિભાવસ્ય આલમ્બનાખ્યં ભેદં નિરૂપ્ય ઉદ્દીપનાખ્યં ભેદં નિરૂપયન્નાહ--અથોર્દ્દાપનેત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદ્દીપનવિભાવાસ્તે રસમુદ્દીપયન્તિ યે

તે ચ--
આલમ્બનસ્ય ચેષ્ટાદ્યા દેશકાલાદયસ્તથા ।
ચેષ્ટાદ્યા ઇત્યાદ્યશબ્દાદ્રૂપભાષણાદયઃ ।
કાલાદીત્યાદિશબ્દાચ્ચન્દ્રચન્દનકોકિલાલાપભ્રમરઝંકારાદયઃ ।
તત્ર ચન્દ્રોદયો યથા મમ--
"કરમુદયમહીધરસ્તનાગ્રે ગલિતતમઃ પટલંશુકે નિવેશ્ય ।
વિકસિતકુમુદેક્ષણં વિચુમ્બત્યયમમરેશદિશો મુખં સુધાંશુઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) કરમુદયમહીધરેતિ---અયં સુધાંશુઃ અમરેશસ્ય ઇન્દ્રસ્ય દિશઃ પ્રાચ્યાઃ મુખં વિચુમ્બતિ ।
કિં કૃત્વા ગલિતં તમઃ પટલરૂપમ્ અંશુકં યસ્માત્ તાદૃશે ઉદયમહીધરરૂપસ્ય સ્તનસ્યાગ્રે કરં રશ્મિમેવ કરં નિવેશ્ય ।
યદ્યપ્યત્ર ચન્દ્રો નાયક એવ ન ઉદ્દીપનવિભાવઃ ।
તથાપિ ચન્દ્રદિશોર્નાયકનાયિકયોર્વૃત્તાન્તદર્શનાત્ ઉદ્દીપ્તસ્ય વક્તૃશૃઙ્ગારસ્ય ચન્દ્ર ઉદ્દૃપકઃ ।
સ્ફુટમુદાહરણન્તુ--- કર્પૂરધૂલધવલદ્યુતિપૂરધૌત-- દિઙ્મણ્ડલે શિશિરરોચિષિ તસ્ય યૂનઃ ।
લીલાશિરોંઽશુકનિવેશવિશેષકૢપ્તિ-- વ્યક્તસ્તનોન્નતિરભૂન્નયનાવનૌ સા ॥
ઇતિ
લોચના:
(લો, આ) કરમુદયેતિ-કરં કિરણં હસ્તશ્ચ કુમુદાનામ્ ઈક્ષણં દર્શનં પક્ષે કુમુદમેવ ઈક્ષણં ચક્ષુર્યત્ર ।
એવંવિધઃ ચન્દ્રઃ પ્રકરણસ્થં શૃઙ્ગારાદિરસમુદ્દીપયતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યો યસ્ય રસમ્યોદ્દીપનવિભાવઃ સ તત્સ્વરૂપવર્ણને વક્ષ્યતે ।
અથાનુભાવાઃ--
ઉદ્બુદ્ધં કારણૈઃ સ્વૈબહિર્ભાવં પ્રકાશયન્

લોકે યઃ કાર્યરૂપઃ સો ઽનુભાવઃ કાવ્યનાટ્યયોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ઇત્થં વિભાવાન્ સમાપ્ય અનુભાવાનાહ ।
અથ અનુભાવા ઇતિ ।
ઉદ્બુદ્ધમિતિ ।
સ્વૈઃ સ્વૈઃ કારણૈઃ ઉદ્બુદ્ધં ભાવં રત્યાદિકં બહિઃ પ્રકાશયન્ ઇત્યર્થઃ ।
બહિર્દૃષ્ટઃ સન્ રત્યાદિભાવં સામાજિકે પ્રકાશયન્નિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ઉદ્દેશકમપ્રાપ્તમનુભાવં નિરૂપયિતુમવતારયતિ ।
અથેતિ---ઉદ્બુદ્ધમિતિ રામાદેર્વાસનાન્તર્લોનસ્ય રત્યાદિભાવનસ્ય ઉદ્વોધં બહિઃ પ્રકટયન્નિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યઃ ખલુ લોકે સીતાદિચન્દ્રાદિભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈરાલમ્બનોદ્દીપનકારણે રામાદેરન્તરુદ્બુદ્ધં રત્યાદિકં બહિઃ પ્રકાશયન્ કાર્યમિત્યુચ્યતે, સ કાવ્યનાટ્યયોઃ પુનરનુભાવઃ ।
કઃ પુનરસાવિત્યાહ--
ઉક્તાઃ સ્ત્રીણામલઙ્કારા અઙ્ગજાશ્ચ સ્વભાવજાઃ

તદ્રૂપાઃ સાત્ત્વિકા ભાવાસ્તથા ચેષ્ટાઃ પરા અપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) ઉક્તાઃ સ્ત્રીણમિતિ---અઙ્ગજાઃ સ્વાભાવિકાશ્ચ યે સ્ત્રીણામષ્ટાવિંશતિરલઙ્કારાઃ સાત્ત્વિકા ઉક્તાઃ તથા અપરા અપિ તાસાં પુંસાં વા યાઃ ચેષ્ટાઃ વક્ષ્યમાણાસ્તાઃ સર્વાઃ સાત્ત્વિકાસ્તદ્રૂપા અનુભાવરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્રૂપા અનુભાવસ્વરૂપાઃ ।
તત્ર યો યસ્ય રસસ્યાનુભાવઃ સ તત્સ્વરૂપવર્ણને વક્ષ્યતે ।
તત્ર સાત્ત્વિકાઃ--
વિકારાઃ સત્ત્વસંભૂતાઃ સાત્ત્વિકાઃ પરિકીર્તિતાઃ

સત્ત્વં નામ સ્વાત્મવિશ્રામપ્રકાશકારી કશ્ચનાન્તરો ધર્મઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) આત્મવિશ્રમેતિ---રજસ્તમો ઽધીનવિકારરાહિત્યેન આત્મનઃ સ્થિતિઃ વિશ્રામઃ ।
તત્ પ્રકાશઃ તદુત્પત્તિસ્તત્કારીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) કશ્ચનાન્તરો ધર્મ્મઃ સચ પરગતદુઃ ખહર્ષાદિભાવનાયામત્યન્તાનુકૂલાન્તઃ કરણત્વમ્ ।
તસ્ય ચ સમાહિતમનસ્ત્વેન રાઘવાદિ સમાનદાન્તરત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સત્ત્વમાત્રોદ્ભવત્વાત્તે ભિન્ના અષ્યનુભાવતઃ ।
"ગોબલીવર્દ્દન્યયેન" ઇતિ શેષઃ ।
કે ત ઇત્યાહ--
સ્તમ્ભઃ સ્વેદો ઽથ લોમાઞ્ચઃ સ્વરભઙ્ગો ઽથ વેપથુઃ

વૈવર્ણ્યમશ્રુ પ્રલય ઇત્યષ્ટૌ સાત્ત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) તે ભિન્ના ઇતિ---લોકે યઃ કાર્યરૂપઃ સો ઽનુભાવ ઇત્યનેન રત્યાદેઃ કાર્યમાત્રસ્યૈવાનુભાવત્વભુક્તમ્ ।
ઉક્તસાત્વિકભાવાનામપિ તત્કાર્યકૃત્ અનુભાવતો ભિન્ના ઇત્યર્થઃ ।
નનુ કિં તર્હિ સાત્ત્વિકેન પૃથગુપાદાનમિત્યત આહ---ગોબલીવર્દેતિ ।
ગોત્વેન પ્રાપ્તસ્યાપિ બલીવર્દસ્યૈવ કાર્યત્વેન પ્રાપ્તનામિપિ સાત્ત્વિકાનાં પ્રાશસ્ત્યાર્થં પૃથગુપાદાનમિત્યર્થઃ ।
પ્રશાસ્ત્યઞ્ચ અન્યકાર્યાપેક્ષયા રત્યાદિપ્રકર્ષબોધકત્વરૂપં પ્રાધાન્યમ્ ।
તથા અપરા અપિ સાત્ત્વિકા ઇતિ યદુક્તં તાન્ પૃચ્છતિ ।
કે તે ઇત્યષ્ટાવિતિ---ઇત્યષ્ટાવપીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) ગોબલીવર્દ્દન્યાયેન તુ સ્વરૂપેણ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
સ્તમ્ભશ્ચેષ્ટાપ્રતીઘાતો ભહર્ષામયાદિભિઃ

વપુર્જલોદ્રમઃ સ્વેદો રતિઘર્મશ્રમાદિભિઃ ।
હર્ષાદ્ભુતભયાદિભ્યો રોમાઞ્ચો રોમવિક્રિયા

મદસંમદપીડાદ્યૈર્વૈસ્વર્યં ગદ્રદં વિદુઃ ।
રાગદ્વેષશ્રણાદિભ્યઃ કમ્પો ગાત્રસ્ય વેપથુઃ

વિષાદમદરોષાદ્યૈર્વર્ણાન્યત્વં વિવર્ણતા ।
અશ્રુ નેત્રોદ્રવં વારિ ક્રોધદુઃખપ્રહર્ષજમ્

પ્રલયઃ સુખદુઃખાભ્યાં ચેષ્ટાજ્ઞાનનિરાકૃતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) આમયાદિભિરિત્યત્ર આમયો રોગઃ આદિપદાત્ શોકપરિગ્રહઃ ।
ઇતિધર્મ્મેત્યત્ર ઘર્મ્મ આતપઃ, આદિપદાત્ જ્વરપરિગ્રહઃ ભયાદિભ્ય ઇત્યત્ર આદિપદાત્ શીતપરિગ્રહઃ ।
મદસંમદેત્યત્ર મદો મત્તતા સમ્મદો હર્ષઃ ।
પીડાદ્યૈરિત્યાદિપદાત્ અત્યન્તરુદિતપરિગ્રહઃ ।
ચેષ્ટાજ્ઞાનયોર્નિરાકૃતિરનુત્પાદઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) સમ્મદો હર્ષઃ ।
ચેષ્ટાજ્ઞાનયોર્નિરાકૃતિરભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ--તનુસ્પર્શાદસ્યા દરમુકુલિતે હન્ત ! નયને ઉદઞ્ચદ્રોમાઞ્ચં વ્રજતિ જડતામઙ્ગમખિલમ્ ।
કપોલૌ ઘર્માર્દ્રૈ ધ્રુવમુપરતાશેષવિષયં મનઃ સાન્દ્રાનન્દં સ્પૃશતિ ઝટિતિ બ્રહ્મ પરમમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) તનુસ્પર્શાદસ્યા ઇતિ ।
અસ્યા નાયિકાયાસ્તનુસ્પર્શાન્નયનમુકુલાદિકપોલઘર્મ્માન્તા જાતા ઇત્યર્થઃ ।
અતો ધ્રુવં નિશ્ચિતમ્ ઉપરતાશેષવિષયં ત્યક્તસમસ્તવિષયં મનઃ પરમં બ્રહ્મ ઝટિતિ સ્પૃશતીત્યર્થઃ ।
અત્ર પુસો રોમાઞ્ચાદયસ્ત્રયઃ સાત્ત્વિકાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યત્ ।
અથ વ્યભિચારિણઃ--
વિશેષાદાભિમુખ્યેન ચરણાદ્વ્યભિચારિણઃ ।
સ્થાયિન્યુન્મગ્નનિર્મગ્નાસ્ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ તદ્ભિદાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક્ષ) સ્થાયિન્યુન્મગ્ન ઇતિ---સ્થાયિનિ રત્યાદૌ આભિમુખ્યેન ઇત્યન્વયઃ આભિમુખ્યઞ્ચ આસ્વાદવિશેષવ્યઞ્જને સહાયત્વમ્ ।
કેચિત્તુ ચિત્તપરં સ્થાયિપદમ્ ।
તત્ર ઉન્મગ્નેત્યાદિરર્થ ઇત્યાહુઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) અથ વ્યભિચારિણઃ ઉદ્દેશકમપ્રપ્ત્યા ઇતિ શેષઃ ।
ઇત્યાદૌ તુ લવણાકરપ્રાયે નિર્વેદાદયો બુદ્બુદ્પ્રાયાઃ ।
તે ત્ર્યધિકત્નિંશત્પ્રકારા વ્યભિચારિણ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્થિરતયા વર્તમાને હિ રત્યાદૌ નિર્વેદાદયઃ પ્રાદુર્ભાવતિરોભાવાભ્યામાભિમુખ્યેન ચરણાદ્ વ્યભિચારિણઃ કથ્યન્તે ।
કે ત ઇત્યાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ઉન્મગ્નેત્યાદયો વ્યાખ્યાયન્તે---સ્થિરતયેતિ ।
પ્રાદુર્ભાવેત્યુન્મગ્નતાયાસ્તિરોભાવેતિ નિર્મગ્નતાયાઃ વ્યાખ્યા ।
પ્રાદુર્ભાવતિરોભાવૌ ચોત્પત્તિવિનાશૌ એવ; ન તુ પ્રકાશાપ્રકાશૌ ।
મરણાદેસ્તથાત્વાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નિર્વેદાવેગદૈન્યશ્રમમદજડતા ઔગ્ર્યમોહૌ વિબોધઃ સ્વષ્નાપસ્મારગર્વા મરણમલસતામર્ષનિદ્રાવહિત્થાઃ ।
ઔત્સુક્યોન્માદશઙ્કાઃ સ્મૃતિમતિસહિતા વ્યાધિસત્રાસલજ્જા હર્ષાસૂયાવિષાદાઃ સધૂતિચપલતા ગ્લાનિચિન્તાવિતર્કાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) સ્મૃતિમતિસહિતા ઇત્યસ્ય વિષાદા ઇત્યસ્યાન્વયઃ ।
સાહિત્યઞ્ચ ઉક્તાવેવ નતુ એષાં પરસ્પરસાહિત્યમ્ ।
એકૈકસ્ય તથાત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) કે કિમાખ્યાઃ ? એતે ચ નિર્વેદાદયો વિતર્કાન્તા ભાવા ઉદ્દેશતસ્ત્રયત્રિંશદુક્તાઃ ।
અન્યાઃ ચિત્તસ્ય વૃત્તય એષામેવ વક્ષ્યમાણવિભાવાનુભાવરૂપતયા એષ્વેવાન્તર્ભવિતુમર્હન્તીલ્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર નિર્વેદઃ--
તત્ત્વજ્ઞાનાપદીર્ષ્યાદેર્નિર્વેદઃ સ્વાવમાનનમ્ ।
દૈન્યચિન્તાશ્રુનિઃ શ્વાસવૈવર્ણ્યોચ્છવસિતાદિકૃત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) તત્ત્વજ્ઞાનેતિ---તત્ત્વજ્ઞાનાપદીર્ષ્યાદેરિતિ આદિપદાત્ યોગાભ્યાસપ્રવૃત્તેશ્ચ સ્વસ્યાવમાનનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ત્વજ્ઞાનાન્નિર્વેદો યથા--
લોચના:
(લો, ઌ) તત્ત્વેતિ---અયમર્થઃ ।
નિર્વેદાખ્યસંચારિભાવસ્ય સ્વસ્યાત્મનો ઽવમાનસ્વરૂપમ્ ।
સચ તત્વજ્ઞાનાદેર્વિભાવાદુત્પદ્યતે ।
દૈન્યાદિકમનુભાવં કરોતિ ।
ઉચ્છ્વાસો નિશ્વાસ એવ મુહુરુત્કટતયા ઉપલબ્ધઃ ।
એવમેષાઞ્ચ સર્વેષામપિ વ્યભિચારિણાં સ્વરૂપકથનપ્રસ્તાવે વિભાવાનુભાવયોઃ કથનં વક્ષ્યમાણસ્વશબ્દવાચ્યત્વદોષરીત્યા મહાકવિભિસ્તદ્રદ્વારેણ નિર્દેશેનાપિ મહાકાવ્યેષુ સ્વપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ ।
કિંચૈવં સ્વરૂપપ્રિતિજ્ઞાનમપિ અતિસુગમં ભવતીત્યાશયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"મૃત્કુમ્ભવાલુકારન્ધ્રપિધાનરચનાર્થિના ।
દક્ષિણાવર્તશઙ્ખો ઽયં હન્ત ! ચૂર્ણોકૃતો મયા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) મૃત્કુમ્ભેતિ સુગમમ્ ।
અનેનાન્યાપદેશેન ઐહિકસ્વલ્પદુઃ ખનિવારણાય કુકર્મ કુર્વતા મયાધમેન પારત્રિકાત્યન્તસુખં વિનાશિતમિતિ લભ્યતે ।
અત્ર ચ સ્વસ્ય કુકર્મકારિત્વેન નિન્દા સ્વાવમાનનમેવ ।
લોચના:
(લો, એ) મૃત્કુમ્ભેતિ ।
અત્ર તુચ્છસંસારભોગપ્રવણતયા નિઃ શ્રેયસસાધનસમર્થો ઽયં દેહો મયા નાશિતઃ ।
તન્ માં ધિગિતિ સ્વાવમાનનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાવેગઃ--
આવેગઃ સંભ્રમસ્તત્ર વર્ષજે પિણ્ડિતાઙ્ગતા ।
ઉત્પાતજે સ્ત્રરતતાઙ્ગે, ધૂમાદ્યાકુલતાગ્નિજે

રાજવિદ્રવજાદેસ્તુ શસ્ત્રનાગાદિયોજનમ્ ।
ગજાદેઃ સ્તમ્ભકમ્પાદિ, પાંસ્વાદ્યાકુલતાનિલાત્

ઇષ્ટાદ્ધર્ષાઃ, શુચો ઽનિષ્ટાજ્જ્ઞેયાશ્ચાન્યે યથાયથમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) આવેગ ઇતિ ।
અતર્કિતવસ્તૂપસ્થિત્યા વ્યાકુલતા સંભ્રમઃ ।
વિભિન્નકારણજન્યસ્ય તસ્ય કાર્યાણિ વિભિન્નાન્યાહ ।
વર્ષજેતિ ।
વર્ષજે તસ્મિન્ સતિ પિણ્ડિતાઙ્ગતા ભવતીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) વર્ષજે વૃષ્ટિભવે સ્ત્રસ્તતા અનાયત્તતયા સ્તબ્ધતા ।
શસ્ત્રૈઃ શરાદિભિઃ, નાગૈર્ગજૈશ્ચમિયોજનં સમન્તાદાક્રમણમ્ ।
અન્યે એતજ્જનિતા લોકપ્રસિદ્ધાઃ શ્રેષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર શત્રુજો યથા--
"અર્ઘ્યમર્ઘ્યમિતિ વાદિનં નૃપં સો ઽનવેક્ષ્ય ભરતાગ્રજો યતઃ ।
ક્ષત્રકોપદહનાર્ચિષં તતઃ સન્ધે દૃશમુદગ્રતારકમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અર્ય્યમર્ઘ્યમિતિ રામસ્ય શત્રુભાવેન ઉપસ્થિતં પરશુરામં દૃષ્ટવા દશરથસ્ય સંભ્રમાદુક્તિઃ ।
પ્રથમચરણં કથયન્તં દશરથમનાદૃત્ય ભતાગ્રજો રામઃ યતો યસ્યાં દિશિ વર્ત્તતે તત્રોદગ્રતારકાં દૃશં સંદધે સન્નિહિતવાન્ ।
કીદૃશીં દૃશ ક્ષત્રકોપદહનસ્યાર્ચ્ચિઃ સ્વરૂપામ્ ।
અત્ર વિદ્રાવણાદેરિત્યાદિપદગ્રાહ્યમુનિજન્યે સંભ્રમે સતિ અર્ઘ્યાનયનાદિત્વમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અર્ધ્યમિત્યત્ર પ્રથમપાદે એવાવેગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યદૂહ્યમ્ ।
અથ દૈન્યમ્--
દૌર્ગત્યાદ્યૈરનૌજસ્યં દૈન્યં મલિનતાદિકૃત્

લોચના:
(લો, ઔ) દૈર્ગત્યં દારિદ્ર્યમ્ ।
અનૌજસ્યમ્ ઓજો હાનિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"વૃદ્ધો ઽન્ધઃ પતિરેષ મઞ્ચકગતઃ, સ્થૂણાવશેષં ગૃહં, કાલો ઽભ્યર્ણજલાગમઃ કુશલિની વત્સસ્ય વાર્તાપિ નો ।
યત્નાત્સઞ્ચિતતૈલબિન્દુઘટિકા ભગ્નેતિ પર્યાકુલા દૃષ્ટ્વા ગર્ભભરાલસં નિજબધૂં શ્વશ્રૂશ્ચિરં રોદિતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) દૌર્ગત્યાદ્યૈરિત્યાદિ ।
આદ્યપદાત્ ઇષ્ટાલાભેન ચિન્તયા ચ ।
અનૌજસ્યં દુર્બલતા ।
વૃદ્ધો ઽન્ધ ઇતિ---વૃદ્ધાન્ધદરિદ્રભર્ત્તૃકાયાઃ પ્રોષિતપુત્રાયાઃ તૈલઘટિકાભઙ્ગેન રોદનસ્ય વર્ણનમિદમ્ ।
સ્થૂણાસ્તમ્ભઃ ઉપરિપટલભઙ્ગેન તદવશેષતા ।
વત્સસ્ય પુત્રસ્ય પ્રોષિતસ્ય ।
તૈલબિન્દુર્નતુ બહુતૈલમ્, તચ્ચ વધૂપ્રસવાર્થં સઞ્ચિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ શ્રમઃ--
ખેદો રત્યધ્વગત્યાદેઃ શ્વાસનિદ્રાદિકૃચ્છ્રમઃ ।
યથા--
"સદ્યઃ પુરીપરિસરે ઽપિ શિરીષમૃદ્વી સીતા જવાત્ર્ત્રિચતુરાણિ પદાનિ ગત્વા ।
લોચના:
(લો, અ) ત્રીણિ ચ ચતુરાણિ ચ ત્રિચતુરાણિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગન્તવ્યમસ્તિ કિયદિત્યસકૃદ્બ્રુવાણા રામાશ્રુણઃ કૃતવતી પ્રથમાવતારમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) સદ્યઃ પુરીતિ---વનવાસે ચલિતાયાઃ સીતાયાઃ પુરીવહિરેવ વર્ણનમિદમ્ ।
પરિસરેષુ સમીપેષુ ।
પ્રથમાવતારમિતિ ।
સીતાહરણે તૂત્તરોત્તરં બહ્વશ્રુપાતઃ સ્યાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મદઃ--
સંમોહાનન્દસંભેદો મદો મદ્યોપયોગજઃ

અમુના ચોત્તમઃ શેતે મધ્યો હસતિ ગાયતિ ।
અધમપ્રકૃતિશ્ચાપિ પરુષં વક્તિ રોદિતિ

યથા--
"પ્રાતિભં ત્રિસરકેણ ગતાનાં વક્રવાક્યારચનામણીયઃ ।
ગૂઢસૂચિતરહસ્યસહાસઃ સુભ્રુવાં પ્રવવૃતે પરિહાસઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) સમ્મોહાનન્દેતિ---પ્રકૃતબુદ્ધિતો ઽન્યાદૃશબુદ્ધિઃ સમ્મોહઃ ।
સમ્ભેદો મિલનમ્ ।
અમુનેતિ---અમુના મદેન ઉત્તમાદયો મદ્યપાતારઃ ।
પ્રાતિભમિતિ ત્રિસરકં મધુમદિરા તેન પ્રતિભં પ્રતિભાસમૂહં ગતાનાં સુભ્રુવાં પરિહાસઃ પ્રવવૃતે ।
ગૂઢસૂચિતરહસ્યવૃત્તાન્તશ્ચાસૌ સહસશ્ચ ઇતિ વિગ્રહઃ ।
અત્ર પ્રતિભાસમૂહપ્રાપ્ત્યા વક્રવાક્યેન મધુમદ્યોપયોગવશાત્ પ્રકૃતબુદ્ધ્યાદૃશબુદ્ધિઃ પરિહાસહાસાભ્યાં ચાનન્દઃ ।
લોચના:
(લો, આ) સમ્મોહાનન્દયોઃ સંભેદો મિશ્રણઃ ।
પ્રતિભા એવ પ્રાતિભમ્ ।
ત્રિવિધઃ સરકો મધુ "ગૌડી માધ્વી પૈષ્ટીઽ; ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ જડતા--
અપ્રતિપત્તિર્જડતા સ્યાદિષ્ટાનિષ્ટદર્શનશ્રુતિભિઃ ।
અનિમિષનયનનિરીક્ષણતૂષ્ણીંભાવાદયસ્તત્ર

યથા મમ કુવલયાશ્વચરિતે પ્રાકૃતકાવ્યે--
"ણવરિઅ તં જુઅજુઅલં અણ્ણોણ્ણં ણિહિદસજલમન્થરદિટિંઠ ।
આલેક્ખઓપિત્ર્ત્રં વિઅ ખણમેત્તં તત્થ સંટ્ઠિઅં મુઅસણ્ણાં" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ણવરિ તમિતિ--- કેવલં તદ્યુવયુગલમન્યો ઽન્યનિહિતસજલમન્થરદૃષ્ટિ ।
આલેખ્યાર્પિતમિવ ક્ષણમાત્રં તત્ર સ્થિતમાસન્નકમ્ ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ચિરપ્રવાસાગતપતિગૃહસ્થિતપત્નીરૂપં તદ્યુવયુગલં ચ કેવલમાલેખ્યાર્પિતભિવ ક્ષણમાત્રમાસન્નકં તત્ર સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
ચિરપ્રવાસાગતપતિગૃહસ્થિતપત્નિરૂપં તત્ યુવયુગલમ્ ।
નવરિશબ્દઃ કેવલે દેશી ।
કીદૃશમ્ અન્યો ઽન્યનિહિતસજલમન્થરદૃષ્ટિ ।
અત્રેષ્ટદર્શનાજ્જડતા ।
લોચના:
(લો, ઇ) ણવરીતિ--અનન્તરં તત્ યુવયુગલમન્યોન્યનિક્ષિપ્તસજલમન્થરદૃષ્ટિ ।
આલેખ્યાર્પિતભિવ ક્ષણમાત્રં સ્થિતમ ઉક્તસંજ્ઞમ્ ।
યુવા ચ યુવતિશ્ચ યુવાનૌ તયોર્યુગલમ્ ।
અત્રેષ્ટદર્શનાત્ જડતા ।
એવમ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથોગ્રતા--
શૌર્યાપરાધાદિભવં ભવેચ્ચણ્ડત્વમુગ્રતા ।
તત્ર સ્વેદશિરઃ કમ્પતર્જનાતાડનાદયઃ

યથા--
"પ્રણયિસખીસલીલપરિહાસરસાધિગત- ર્લલિતશિરીષપુષ્પહનનૈરપિ તામ્યતિ યત્ ।
વપુષિ વધાય તત્ર તવ શસ્ત્રમુપક્ષિપતઃ પતતુ શિરસ્યકાણ્ડયમદણ્ડ ઇવૈષ ભુજઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) માલતીં છેત્તુમુદ્યતમઘોરઘણ્ટં પ્રતિ માધવસ્યોક્તિરિયમ્ ।
યદસ્યા માલત્યા વપુઃ પ્રણયિનીનાં સખીનાં સીલપારહાસરસેનાધિગતૈર્લલિતશિરીષપુષ્પહનનૈરપિ તામ્યતિ ।
અત્ર વપુષિ વધાય શસ્ત્રમુપક્ષિપતસ્તવ શિરસિ મમ એષ ભુજો ઽકાણ્ડયમદણ્ડ ઇવ પતતુ ઇત્યર્થઃ ।
અકાણ્ડ આકસ્મિકઃ ।
અત્ર માધવસ્ય શૌર્યમ્ અઘોરઘણ્ટસ્યાપરાધઃ ।
ચણ્ડત્વં માધવસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મોહઃ--
મોહો વિચિત્તતા ભીતિદુઃ ખાવેગાનુચિન્તતૈઃ ।
મૂર્ચ્છનાજ્ઞાનપતનભ્રમણાદર્શનાદિકૃત્

યથા--
"તિવ્રાભિષઙ્ગપ્રભવેણ વૃત્તિં મોહેન સંસ્તમ્ભયતેન્દ્રિયાણામ્ અજ્ઞાતભર્તૃવ્યસના મુહૂર્તં કૃતોપકારેવ રતિર્બભૂવ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) મોહ ઇતિ ।
વિચિત્તતા વિષયાત્ વિગતચિત્તતા જ્ઞાનલોપ ઇતિ યાવત્ ।
તીવ્રાભિષઙ્ગેતિ--હરેણ દગ્ધે કામદેવે રતિર્મોહેન જ્ઞાનલોપાત્ ક્ષણં કૃતો
પકારેવ બભુવ ।
ઉપકારં દર્શયતિ---ઉજ્ઞાનેતિ ।
મોહેન કીદૃશેન તીવ્રેણાભિષઙ્ગેણ આપદા (પતિમૃન્યુના ) જાનિતેન ।
પુનઃ કીદૃશેન ।
ઇન્દ્રિયાણાં વૃત્તિં ગ્રાહકતાં સંસ્તમ્ભયતા પ્રતિબઘ્નતા ।
લોચના:
(લો, ઈ) તીવ્રતિ ।
અભૈષઙ્ગઃ પરાભવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિબોધઃ--
નિદ્રાપગમહેતુભ્યો વિબોધશ્ચેતનાગમઃ ।
જમ્ભાઙ્ગભઙ્ગનયનમીલનાઙ્ગાવલોકકૃત્

યથા--
"ચિરરતિપરિખેદપ્રાપ્તનિદ્રાસુખાનાં ચરમમપિ શયિત્વા પૂર્વમેવ પ્રબુદ્ધાઃ ।
અપરિચલિતગાત્રાઃ કુર્વતે ન પ્રિયાણામશિથિલભુજચક્રાશ્લેષભેદં તરુણ્યઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ચિરરતિપરિખેદેતિ ।
તરુણ્યઃ ચરમં નાયકશયનતઃ પશ્ચાદ્ શયિત્વા તજ્જાગરણાત્ પૂર્વમેવ પ્રબુદ્ધાપ્યપરિચલિતગાત્રાઃ સત્યઃ પ્રિયાણામશિથિલભુજચક્રસ્ય આશ્લેષભઙ્ગં ન કુર્વતે ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર વિબોધઃ વાચ્ય એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ સ્વપ્નઃ--
સ્વપ્નો નિદ્રામુપેતસ્ય વિષયાનુભવસ્તુ યઃ ।
કોપાવેગભયગ્લાનિસુખદુઃ ખાદિકારકઃ

યથા--
"મામાકાશપ્રણિહિતભુજં નિર્દયાશ્લેષહેતોર્- લબ્ધાયાસ્તે કથમપિ મયા સ્વપ્નસન્દર્શનેન ।
પશ્યન્તીનાં ન ખલુ બહુશો ન સ્થલીદેવતાનાં મુક્તાસ્થૂલાસ્તરુકિસલયેષ્વશ્રુલેશાઃ પતન્તિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) મામાકાશેતિ ।
મેઘદ્વારા યક્ષસ્ય પ્રિયાયાં સ્વપ્રવૃત્તિનિવેદનમિદમ્ ।
વપ્નસંદર્શનેષુ તવ નિર્દયાશ્લેષહેતોરાકાશપ્રણિહિતભુજં માં પશ્યન્તીનાં સ્થલીદેવતાનાં મુક્તાતુલ્યસ્થૂલા અશ્રુબિન્દવો બહશઃ તરુકિસલયેષુ ન પતન્તિ ન ।
અપિ તુ પતન્ત્યેવ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાપસ્મારઃ--
મનઃક્ષેપસ્ત્વપસ્મારા ગ્રહાદ્યાવેશનાદિજઃ ।
ભૂપાતકમ્પપ્રસ્વેદફેનલાલાદિકારકઃ

"આશ્લિષ્ટભૂમિં રસિતારમુચ્ચૈર્લોલદ્ભુજાકારબૃહત્તરઙ્ગમ્ ।
ફેનાયમાનં પતિમાપગાનામસાવપસ્મારિણમાશશઙ્કે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) આશ્લિષ્ટભૂમિમિતિ--અસૌ કૃષ્ણ આપગાનાં નદીનાં પતિં સમુદ્રમ્ અપસ્મારિણમ્ આશશઙ્કે ।
અપસ્મારિધર્મ્માનાહ---આશ્લિષ્ટેત્યાદિ ।
અપસ્મારી અપિ ભૂમૌ પતતિ ।
અત્ર સમુદ્રે આરોપ્યમાણઃ પુરુષે સ્મર્ય્યમાણઃ અપસ્મારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ગર્વઃ--
ગર્વો મદઃ પ્રભાવશ્રીર્વિદ્યાસત્કુલતાદિજઃ ।
અવજ્ઞાસવિલાસાઙ્ગદર્શનાવિનયાદિકૃત્

તત્ર શૌર્યગર્વો યથા--
"ધૃતાયુધો યાવદહં તાવદન્યૈઃ કિમાયુધૈઃ ।
યદ્વા ન સિદ્ધમસ્ત્રેણ મમ તત્કેન સાધ્યતામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ગર્વ ઇતિ ।
અવજ્ઞા પરસ્મિન્ સવિલાસાઙ્ગમાત્મનઃ ।
ધૃતેત્યાદિકંસ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મરણમ્--
શરાદ્યૈર્મરણં જીવત્યાગો ઽઙ્ગપતનાદિકૃત્ ।
યથા--
"રામમન્મથશરેણ તાડિતા દુઃ સહેન હૃદયે નિશાચરી ।
ગન્ધવદ્રુધિરચન્દનોક્ષિતા જીવિતેશવસતિં જગામ સા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) શરાદ્યૈરિતિ ।
ઈદૃશં મરણં ન વ્યભિચારિભાવઃ ।
કિન્તુ મરણમાત્રકથનમિદમ્ ।
રામમન્મથેત્યાદિકમપિ મરણમાત્રસ્યૈવ ઉદાહરણમ્ ।
વ્યભિચારિભાવરૂપમરણન્તુ જાતપ્રાયમેવ વર્ણનીયમ્, નતુ જાતમિત્યગ્રે વક્ષ્યતે ।
રામમન્મથેતિ--સા નિશાચરી તાડકૈવ નિશાચરી અભિસારિકા જીવિતેશસ્ય યમસ્ય જીવિતેશસ્ય પ્રાણનાથસ્ય ઉપનાયકસ્ય વસતિં જગામ ।
કીદૃશી રામ એવ મન્મથસ્તસ્ય મારકઃ તસ્ય શર એવ કામોદ્દીપકઃ શરઃ તેન હૃદયેન તાડિતા ।
પુનઃ કીદૃશી દુર્ગન્ધવત્ રુધિરમેવ સુગન્ધિદ્રવ્યવિશિષ્ટં રક્તચન્દનં તેન ઉક્ષિતા ।
લોચના:
(લો, ઉ) રામેતિ ।
જીવિતેશો યમઃ પ્રાણેશ્વરશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાલસ્યમ્ --
આલસ્યં શ્રમગર્ભાદ્યૈર્ જાડ્યં જમ્ભાસિતાદિકૃત્

યથા--
"ન તથા ભૂષયત્યઙ્ગ ન તથા ભાષતે સખીમ્ ।
જૃમ્ભતે મુહુરાસીના બાલા ગર્ભભરાલસા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) જૃમ્ભાસ્મિતં જૃમ્ભાયુક્તહાસઃ ।
ન તથેત્યાદિ સુગમમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથામર્ષઃ--
નિન્દાક્ષેપાપમાનાદેરમર્ષો ઽભિનિવિષ્ટતા ।
નેત્રરાગશિરઃ કમ્પભ્રૂભઙ્ગોત્તર્જનાદિકૃત્

યથા--પ્રાયશ્ચિતં ચરિષ્યામિ પૂજ્યાનાં વો વ્યતિક્રમાત્ ।
ન ત્વેવ દૂષયિષ્યામિ શસ્ત્રગ્રહમહાવ્રતમ્ ॥
અથ નિદ્રા--
ચેતઃ સંમીલનં નિદ્રા શ્રમલ્કમમદાદિજા ।
જૃમ્ભાક્ષિમીલનોચ્છ્વાસગાત્રભઙ્ગાદિકારણમ્

યથા--
"સાર્થકાનર્થકપદં બ્રુવતી મન્થરાક્ષરમ્ ।
નિદ્રાર્ધમીલિતાક્ષી સા લિખિતેવાસ્તિ મે હૃદિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સાર્થકેતિ ।
કાઞ્ચિત્ નિદ્રાણાં પ્રિયાં સ્મરત ઉક્તિરિયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાવહિત્થા--
ભયગૌરવલજ્જાદેર્હર્ષાદ્યાકારગુપ્તિરવહિત્થા ।
વ્યાપારાન્તરસક્ત્યન્યથાવભાષણવિલોકનાદિકરી

યથા--
"એવંવાદિનિ દેવર્ષૌ પાર્શ્વે પિતુરધોમુખી ।
લીલાકમલપત્રાણિ ગણયામાસ પાર્વતી" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) વ્યાપારાન્તરાસક્તિઃ કર્મ્માન્તરસઙ્ગઃ ।
અન્યથાભાષણમ્ અન્યથાલોકનઞ્ચ હર્ષજન્યક્રિયાતો ઽન્યરૂપમ્ ।
એવં વાદિનીતિ ।
મહેશેન પાર્વતીપરિણયઘટનાવાક્યવાદિનિ સતીત્યર્થઃ ।
અત્ર પદ્મપત્રગણનમન્યથા ક્રિયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્રથૌત્સુક્યમ્--
ઇષ્ટાનવાપ્તેરૌત્સુક્યં કાલક્ષેપાસહિષ્ણુતા ।
ચિત્તતાપત્વરાસ્વેદદીર્ઘનિઃ શ્વસિતાદિકૃત્

યથા--
"યઃ કૌમારહરઃ સ એવ હિ વરઃ --" ઇત્યાદૌ
(15 પૃદૃ)
અત્ર યત્ કાવ્યપ્રકાશકારેણ રસસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યુક્તં તદ્રસનધર્મયોગિત્વાદ્વ્યભિચારિભાવસ્યાપિ રસશબાદવાચ્યત્વેન ગતાર્થં મન્તવ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) યઃ કૌમારહર ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતં પ્રાક્ ।
અત્ર ઉત્કણ્ઠાપદાર્થે એવમૌત્સુક્યમ્ ।
રસનધર્મયોગિત્વાદિતિ--અસંલક્ષ્યક્રમત્વં રસધર્મ્મઃ વ્યભિચારિભાવે ઽપ્યસ્તીત્યર્થઃ ।
એતન્મતે શૃઙ્ગારાભાસો નાત્ર પ્રધાનમ્, કિન્તુ તથાપિ ચેતઃ સમુત્કણ્ઠતે ઇત્યનેન વ્યઙ્ગ્યે વિસ્મય એવ પ્રધાનતય્ ભાસતે ।
સ ચાદ્ભુતરસસ્ય સ્થાયિભાવો ઽપિ શૃઙ્ગારાભાસીયશ્લેકે વ્યભિચારિભાવ ઇત્યભિપ્રાયેણ તસ્ય વ્યભિચારિભાવત્વં યુક્તમ્ ।
તસ્ય ચાત્ર નિરાકાઙ્ક્ષ્યવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વેન શૃઙ્ગારાભાસાપેક્ષયા પ્રાધાન્યમ્ ।
નચૈવમદ્ભુત એવ તદાત્ર રસ ઇતિ વાચ્યમ્, લોકવિલક્ષણગુણબન્ધતુલ્યવિષયત્વે એવ વિસ્મયસ્યાદ્ભુતરસત્વપ્રાપ્તિર્નાન્યવિષયત્વે અદ્ભુતાલમ્બનતયા ।
વક્ષ્યતે હિ "વસ્તુલોકાતિગમ્ આલમ્બનં મતમ્"ઇતિ ।
"ગુણાનાં તસ્ય મહિમા ભવેદુદ્દીપનં પુનઃ"ઇતિ ચ ।
અત્ર ચ ઉત્કણ્ઠાયા અહેતુરેવ વિસ્મયસ્ય વિષયઃ ।
ગતાર્થમિતિ અવગતાર્થમિત્યર્થઃ ।
વ્યભિચારિભાવ એવ તત્ર રસશબ્દાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથોન્માદઃ--
ચિત્તસંમોહ ઉન્માદઃ કામશોકભયાદિભિઃ ।
અસ્થાનહાસરુદિતગીતપ્રલપનાદિકૃત્

યથા મમ--
"ભ્રતાર્દ્વિરેફ ! ભવતા ભ્રમતા સમન્તા- ત્પ્રાણાધિકા પ્રિયતમા મમ વીક્ષિતા કિમ્ ? ।
(ઝંકારમનુભૂય સાનન્દમ્ । ) "બ્રષે કિમોમિતિ સખે ! કથયાશુ તન્મે
કિં કિં વ્યવસ્યતિ કુતો ઽસ્તિ ચ કીદૃશીયમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ભ્રતર્દ્વિરેફ ઇતિ ।
દ્વિરેફં સમ્બોધ્ય વિરહોન્મત્તસ્ય ઉક્તિરિયમ્ ।
ઝઙ્કાર ઇત્યાદિ મધ્યે ચૂર્ણકમ્ ।
બ્રૂષે કિમોમિતિ ઇતિ ઝઙ્કારસ્યૈવ સ્વીકારાર્થમ્ ।
ઓમિતિ શબ્દત્વેનાવગતત્વાત્ ।
ઇયં મમ નાયિકા કિં કિં વ્યવસ્યતિ કીદૃશી ચ ઇતિ કથમ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ શઙ્કા--
પરક્રૌર્યાત્મદોષાદ્યૈઃ શઙ્કાનર્થસ્ય તર્કણમ્ ।
વૈવર્ણ્યકમ્પવૈસ્વર્યપાર્શ્વાલોકાસ્યશોષકૃત્

યથા મમ--
"પ્રાણોશેન પ્રહિતનખરેષ્વઙ્ગકેષુ ક્ષપાન્તે જાતાતઙ્કા રચયતિ ચિરં ચન્દનાલેપનાનિ ।
ધત્તે લાક્ષામસકૃદધરે દત્તદન્તાવઘાતે ક્ષામાઙ્ગીયં ચકિતમભિતશ્ચક્ષુષી વિક્ષિપન્તી" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) પરક્રૌર્ય્યૈતિ ।
પરસ્ય ક્રૂરતયા આત્મદોષાદિનાનર્થસ્ય ચિન્તનં શઙ્કેત્યર્થઃ ।
પ્રાણેશેનેતિ--ક્ષામાઙ્ગી કૃશાઙ્ગીયમ્ ।
ચકિતમભિતશ્ચક્ષુષી નિક્ષિપન્તી સખીભ્યો જાતાશઙ્કા સતી પ્રાણેશેનાર્પિતનખરેષ્વઙ્ગકેષુ ચન્દનાલેપનાનિ રચયતિ દત્તદન્તાવઘાતે ઽધરે લાક્ષામલક્તકમ્ અસકૃત્ધત્તે ચેત્યર્થઃ ।
અત્ર સખીનામુપદેશ એવ આનન્દઃ ।
ઉપહાસાદિહેતુનખક્ષતાદિત્વમેવ ચાત્મદોષઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) પ્રાણેશેનેતિ ।
અઙ્ગકેષ્વત્ર સ્વાર્થે કઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ સ્મૃતિઃ--
સદૃશજ્ઞાનચિન્તાદ્યૈર્ભ્રૂસમુન્નયનાદિકૃત્ ।
સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતાર્થવિષયજ્ઞાનમુચ્યતે

યથા મમ--
"મયિ સકપટં કિંચિત્ક્વાપિ પ્રણીતવિલોચને કિમપિ નમનં પ્રાપ્તે તિર્યગ્વિજૃમ્ભિતતારકમ્ ।
સ્મિતમુપગતામાલીં દૃષ્ટ્વા સલજ્જમવાઞ્ચિતં કુવલયદૃશઃ સ્મેરં સ્મેરં સ્મરામિ તદાનનમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) મયિ સકપટમિતિ ।
સકપટં યથા સ્યાત્તથા ક્વાપિ કિઞ્ચિત્ પ્રણીતવિલોચને નિભિપ્તચક્ષુષિ સતિ મયિ નયનં નયનપથં પ્રાપ્તે તિર્ય્યક્ વિજૃમ્ભિત (પ્રેરિત) તારકમ્ ।
સ્મેરં તદાનનં સ્મરમિ ।
પુનઃ કીદૃશં સ્મિતમુપગતાં સખીં દૃષ્ટ્વા સલજ્જમવઞ્ચિતં નમિતમ્ ।
નાયિકામુખસ્ય સકક્ષસ્મેરતયા નાયકો ધૂર્ત ઇતિ બુદ્ધ્વા એવં સખ્યાઃ સ્મિતમપિ તત્ બુદ્ધ્વૈવ ।
નાયિકામુખનમનં તુ સ્વાનાદરસ્ય સખ્યા દર્શનાત્ લજ્જયા ।
લોચના:
(લો, ઋ) મયીતિ---એવં સતિ સ માં પશ્યતુ ઇતિ સકપટં નતુ તાં વિનાન્યત્ર પ્રહિતલોચનત્વં મમ કદાચિદભિલષિતમિતિ ભાવઃ ।
અવાઞ્ચિતમવનતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મતિઃ--
નીતિમાર્ગનુસૃત્યાદેરર્થનિર્ધારણં મતિઃ ।
સ્મેરતા ધૃતિસંતોષૌ બહુમાનશ્ચ તદ્ભવાઃ

યથા--
"અસંશયં ક્ષઅપરિગ્રહક્ષમા યાદર્યમસ્યામભિલાષિ મે મનઃ ।
સતાં હિ સંદેહપદેષુ વસ્તુષુ પ્રમાણમન્તઃ કરણપ્રવૃત્તયઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) અસંશયં ક્ષત્ત્રપરિગ્રહેતિ--શકુન્તલાં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણકન્યકાબુદ્ધ્યનન્તરં પ્રાપ્તાશ્વાસસ્ય દુષ્યન્તસ્ય ઉક્તિરિયમ્ ।
ઇયમ્ અસંશયં ક્ષત્ત્રેણ પરિગ્રહસ્ય ક્ષમા યોગ્યા બ્રાહ્મણકન્યા નૈવેત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યાહ---યદાર્ય્ય્મિતિ ।
આર્યમનુચિતાનભિલાષિત્વેન ઉત્ત્મં મમ મનો યદસ્યામ્ અભિલાષિ કૃતાભિલાષમ્ ।
અત્રાર્થાન્તરન્યાસમાહ---સતાં હીતિ ।
સંદેહપદેષુ વસ્તુષુ સતામન્તઃ કરણપ્રવૃત્તયો હિ પ્રસાણમ્ સન્દેહનિરાસકમ્ ।
અત્ર સ્વીયમનસો વિશેષસ્ય નિશ્ચાયકત્વસ્ય સતાં સામાન્યાનાં મનોભિઃ સામાન્યૈઃ સમર્પિતત્વાદર્થાન્તરન્યાસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વ્યાધિઃ--
વ્યાધિર્જ્વરાદિર્વાતાદ્યૈભૂમીચ્છોત્કમ્પનાદિકૃત્ ।
તત્ર દાહમયત્વે ભૂમીચ્છાદયઃ ।
શૈત્યમયત્વે ઉત્કમ્પનાદયઃ ।
સ્પષ્ટમુદાહરણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) સ્પષ્ટમુદાહરણમિતિ---"ભૂમૌ પતતિ તાપાર્ત્તા વિપ્રયુક્તા વધૂરિવ ।
કદલીવાનિલોદ્ધૂતા જ્વરાર્ત્તા કમ્પતે પ્રિયાઽ; ॥
ઇતિ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ત્રાસઃ--
નિર્ઘાતવિદ્યુદુલ્કાદ્યૈસ્ત્રાસઃ કમ્પાદિકારકઃ

યથા--
"પરિસ્ફુરન્મીનવિઘટ્ટિતોરવઃ સુરાઙ્ગનાસ્ત્રાસવિલોલદૃષ્ટયઃ ।
ઉપાયયુઃ કમ્પિતપાણિપલ્લવાઃ સખીજનસ્યાપિ વોલોકનીયતામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) પરિસ્ફુરદિતિ---જલક્રિડાયામૂરુપ્રવિષ્ટમીનકદર્થિતાનામપ્સરસાં ત્રાસવર્ણનમિદમ્ ।
સખીજનસ્યાપિ વિલોકનીયતામુપાયયુરિત્યન્વયઃ ।
મીનઘટ્ટિતોરુત્વમજાનતો ઽન્યજનસ્ય વિલોકનીયતા તાવદસ્તુ; દિનાન્તરે ઽપિ તયા ત્વં જાનતઃ સખીજનસ્યાપિ ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચાતિત્રાસાત્સર્પદંશાદિસમ્ભાવનયેતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વ્રીડા--
ધાર્ષ્ટ્યાભાવો વ્રડા વદનાનમનાદિકૃદ્દુરાચારાત્ ।
યથા--
"મયિ સકપટમ્--" ઇત્યાદિ ( 173 પૃદૃ) ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ધાર્ષ્ટ્યાભાવ ઇતિ---ધાર્ષ્ટ્યમલજ્જત્વમ્ ।
મયિ સકપટમિત્યાદિકં સ્મૃતેરુદાહરણમ્ ।
યત્તત્ર સલજ્જમવાઞિચિતમિત્યનેન લજ્જા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ હર્ષઃ--
હર્ષસ્ત્વિષ્ટાવાપ્તેર્મનઃ પ્રસાદો ઽશ્રુગદ્ગદાદિકરઃ

યથા--
"સમીક્ષ્ય પુત્રસ્ય ચિરાત્પિતા મુખં નિધાનકુમ્ભસ્ય યથૈવ દુર્ગતઃ ।
મુદા શરીરે પ્રબભૂવ નાત્મનઃ પયોધિરન્દૂદયમૂર્ચ્છિતો યથા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) સમીક્ષ્યેતિ---રઘોર્મુખં વીક્ષ્ય દિલીપસ્ય વર્ણનમિદમ્---નિધાનકુમ્ભસ્ય નિધકુમ્ભસ્ય ।
મૂર્ચ્છિતો વર્દ્ધિતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાસૂયા--
અસૂયાન્યગુણર્દ્ધેનામૌદ્ધત્યાદસહિષ્ણુતા ।
દોષોદ્ધોષભ્રૂવિભેદાવજ્ઞાક્રોધેઙ્ગિતાદિકૃત્

યથા--
"અથ તત્ર પાણ્ડુતનયેન સદસિ વિહિતં મધુદ્વિષઃ ।
માનમસહત ન ચેદિપતિઃ પરવૃદ્ધિમત્સરિ મનો હિ માનિનામ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અસૂયાન્યેતિ---ઔદ્ધત્યાદહઙ્કારાદ્ અન્યગુણસ્ય ઋદ્ધીનામાધિક્યાનામ્ અસહિષ્ણુતેત્યન્વયઃ ।
અથ તત્રેતિ---અર્થાનન્તરં તત્ર સમાયાં પાણ્ડુતનયેન યુધિષ્ઠિરેણ વિહિતં સુરદ્વિષઃ શ્રીકૃષ્ણસ્ય માનં પૂજાં ચેદિપતિઃ શિશુપાલઃ નાસહત ।
તત્રાર્થાન્તરન્યાસમાહ--પરવૃદ્ધીતિ ।
મત્સરિ અસહિષ્ણુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિષાદઃ--
ઉપાયાભાવજન્મા તુ વિષાદઃ સત્ત્વસંક્ષયઃ ।
નિઃશ્વાસોચ્છવાસહૃત્તાપસહાયાન્વેષણાદિકૃત્

યથા મમ--એસા કુડિલઘણોન ચિઉરકડપ્પેણ તુહ ણિબદ્ધા વેણી ।
મહ સહિ દારૈ ઢંસૈ આઅસધટ્ટીવ્વ કાલૌરૈવ્વ હિઅઅં ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) સત્વસંક્ષયો બલહાનિઃ ।
ઉપાયાભાવજન્મત્વેનાસ્ય દૈન્યાદ્ભેદઃ ।
એષા કુડિલેતિ---"એષા કુટિલઘનેન ચિકુરકલાપેન તવ નિબદ્ધા વેણી ।
મમ સખિ ! દારયતિ દશતિ આયાસયાષ્ટિરિવ કાલોરગીવ હૃદયમ્ઽ; ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
બદ્ધવેણિકાં પ્રોષિતભર્તૃકાં દૃષ્ટ્વા સખ્યા વિષાદોક્તિરિયમ્ ।
દારણે આયાસયષ્ટિર્દૃષ્ટન્તઃ, દંશને ચ કાલોરગી ।
લોચના:
(લો, ૠ) એષેત્તિ---એષા કુટિલઘનેન ચિકુરકલાપેન તવ નિબદ્ધા વેણી મમ સખિ ! દારયતિ દશતિ આયસયષ્ટિરિવ કાલોરગીવ હૃદયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ધૃતિઃ--
જ્ઞાનાભીષ્ટાગમાદ્યૈસ્તુ સંપૂર્ણસ્પૃહતા ધતિઃ ।
સૌહિત્યવચનોલ્લાસસહાસપ્રતિભાદિકત્

લોચના:
(લો, ઌ) જ્ઞાનેતિ---સૌહિત્યં તૃપ્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મમ--
"કૃત્વા દીનનિપીડનાં નિજજને બદ્ધ્વા વચોવિગ્રહં નૈવાલોચ્ય ગરીયસીરપિ ચિરાદામુષ્મિકીર્યાતનાઃ ।
દ્રવ્યૌઘાઃ પરિસંચિતાઃ ખલુ મયા યસ્યાઃ કૃતે સાંપ્રતં નીવારઞ્જલિનાપિ કેવલમહો સેયં કૃતાર્થા તનુઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) કૃત્વા દીનેતિ---સંસારવિરક્તસ્ય તપોવનસ્થસ્ય ઉક્તિરિયમ્ ।
યસાયાસ્તનોઃ કૃતે દીનનિપીડનાદિકં કૃત્વા મયા દ્રવ્યૌઘાઃ સંચિતાઃ સેયં તનુઃ સામ્પ્રતં નીવારાઞ્જલિનાપિ ખલુ કૃતાર્થા ઇત્યન્વયઃ ।
નિજજને ઇષ્ટજને વચોવિગ્રહં વાક્કલહમ્ ।
આમુષ્મકીઃ પારલૌકિકીઃ ।
ચિરાચ્ચિરકાલીનાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ચપલતા--
માત્સર્યદ્વેષરાગાદેશ્ચાપલ્યં ત્વનવસ્થિતિઃ ।
તત્ર ભર્ત્સનપારુષ્યસ્વચ્છન્દાચરણાદયઃ

યથા--
"અન્યાસુ તાવદુપમર્દસહાસુ ભૃઙ્ગ ! લોલં વિનોદય મનઃ સુમનોલતાસુ ।
મુગ્ધામજાતરજસં કલિકામકાલે વ્યર્થં કદર્થયસિ કિં નવમાલિકાયાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) અન્યાસ્વિતિ---હે ભૃઙ્ગ ! ઉપમર્દસહાસુ અન્યાસુ સુમનોલતાસુ પુષ્પલતાસુ લોલં મનો વિનોદય ।
નવમાલિકાયાઃ કલિકામકાલે કિં વ્યર્થં કદર્થયાસિ કીદૃશીં મુગ્ધાં મૂઢાં વિમર્દસહામિત્યર્થઃ ।
અજાતરજસમ્ આજાતોપારગાઞ્ચ ।
સમાસોક્તિવશાચ્ચ નવોઢાકદર્થકનાયકપ્રતીતિઃ ।
અત્ર અજાતરજસમ્ અજાતરજોયોગામિત્યર્થઃ ।
અત્ર વાચ્યભૃઙ્ગસ્ય વ્યઙ્ગગ્યનાયકસ્ય ચ ચપલતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ગ્લાનિઃ--
રત્યાયાસમનસ્તાપક્ષુત્પિપાસાદિસંભવા ।
ગ્લાનિર્નિપ્પ્રાણતામ્પકાર્શ્યાનુત્સાહતાદિકૃત્

યથા--
"કિસલયમિવ મુગ્ધં બન્ધનાદ્વિપ્રલૂનં હૃદયકુસુમશોષી દારુણો દીર્ઘશોકઃ ।
ગ્લપયતિ પરિપાણ્ડુ ક્ષામમસ્યાઃ શરીરં શરદિજ ઇવ ઘર્મઃ કેતકીગર્ભપત્રમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક્ષ) રત્યાયાસેતિ---નિષ્પ્રાણતા બલહાનિઃ ।
હેતુવિશેષાધનિત્વેન દૈન્યવિષાદયો ભેદઃ ।
કિસલયમિવેતિ ।
દારુણો દીર્ઘશોકઃ અસ્યાઃ ક્ષામં ક્ષીણં પરિપાણ્ડુ ચ શરીરં ગ્લપયતિ ।
તત્રોપમામાહ ।
કિસલયમિવેતિ---બન્ધનાત્ વૃન્તાત્ ।
લોચના:
(લો, એ) કિસયમિવેતિ---શરદિજ ઇત્યલુક્ સમાસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ચિન્તા--
ધ્યાનં ચિન્તા હિતાનાપ્તેઃ શૂન્યતાશ્વાસતાપકૃત્ ।
યથા મમ--
"કમલેણ વિઅસિએણં સંજોએન્તી વિરોહિણં સસિબિમ્બં ।
કરઅલપલ્લત્થમુહી કિં ચિન્તસિ સુમુહિ અન્તરાહિઅહિઅઆ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) કમલેણેતિ ।
"કમલેન વિકસિતેન સંયોજયન્તી વિરોધિનં શશિવિમ્બમ્ ।
કરતલપર્યસ્તમુખી કિં ચિન્તયસિ સુમુખૈ ! અન્તરાહિતહૃદયાઽ; ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
અત્ર કરતલં વિકસિતકમલં મુખં શશિબિમ્બમ્ ।
નાયિકાયાશ્ચિન્તા ।
લોચના:
(લો, ઐ) કમલેણેતિ---"કમલેન વિકસિતેન સંયોજયન્તી વિરોધિનં શશિબિમ્બમ્ ।
કરતલપર્યસ્તમુખી કિં ચિન્તયસિ સુમુખૈ ! અન્તરાહિતહૃદયા" ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ તર્કઃ--
તર્કા વિચારઃ સંદેહાદ્ભ્રૂશિરો ઽઙ્ગુલિનર્તકઃ

યથા--
"કિં રુદ્ધઃ પ્રિયયા--" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) કિં રુદ્ધ ઇતિ---વિરહોત્કણ્ઠિતાયા ઉદાહરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતે ચ ત્રયસ્ત્રિંશદ્વ્યભિચારિભેદા ઇતિ યદુક્તં તદુપલક્ષણમિત્યાહ--
લોચના:
(લો, ઓ) એતે ચેતિ---એતાનિ ચ ઉદાહરણાનિ વ્યભિચારિસ્વરૂપસદ્ભાવદર્શનમાત્રપરાણિ ।
તેષાં ક્વચિત્ પ્રાધાન્યે ક્વચિત્ અપ્રાધાન્યે ન કાચિત પ્રતીતિક્ષતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રત્યાદયો ઽપ્યનિયતે રસે સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ ।
તથાહિ--શૃઙ્ગારે ઽનુચ્છિદ્યમાનતયાવસ્થાનાદ્ રતિરેવ સ્થાયિશબ્દવાચ્યા હાસઃ પુનરુપદ્યમાનો વ્યભિચાર્યેવ ।
વ્યભિચારિલક્ષણાયોગાત્ ।
તદુક્તમ્--
"રસાવસ્થઃ પરં ભાવઃ સ્થાયિતાં પ્રતિપદ્યતે" ।
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) રત્યાદયો ઽપીતિ--સ્થાયિભાવાનાં યે રસા નિયતાસ્તદ્ભિન્ને ઽનિયતે ।
વ્યભિચારિલક્ષણેતિ---ઉન્મગ્નનિર્મગ્નતારૂપસ્ય કાદાચિત્કત્વસ્ય તલ્લક્ષણત્વાત્ ।
સ્થાયિભાવો ઽપિ વ્યભિચારિભાવો ભવત્યત્ર સંવાદં દર્શયતિ--રસાવસ્થ ઇતિ ।
રસ એવ ઉત્તરકાલમ્ અવસ્થા યસ્ય પરં કેવલં તાદૃશ એવ ભાવઃ રત્યાદિસ્થાયિત્વમ્ પ્રતિપદ્યતે ।
અતાદૃઘવસ્થસ્તુ ન સ્થાયિતાં પ્રતિપદ્યતે ઇતિ પહં પદાલ્લભ્યતે ।
ઉતાદૃગવસ્થસ્તુ રસાન્તર એવ સમ્ભવતિ ।
સ ચ યદિ તત્ર ઉપકારકો ભવતિ તદા તદીયસ્થાયિનિ આભિમુખ્યેન ચરણાદ્ વ્યભિચારિલક્ષણાક્રાન્તત્વેન તત્રાપિ વ્યભિચારિપદસ્ય યોગરૂઢત્વાત્સો ઽપિ વ્યભિચારી ભવતિ, અર્થવશલભ્યમિમમર્થમભિપ્રેત્ય સમ્બન્ધો દર્શિત ઇતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્કસ્ય સ્થાયિનઃ કસ્મિન્ રસે સઞ્ચારિત્વમિત્યાહ--
શૃઙ્ગારવીરયોર્હાસો વીરે ક્રોધસ્તથા મતઃ

શાન્તે જુગુપ્સા કથિતા વ્યભિચારિતયા પુનઃ ।
ઇત્યાદ્યન્યત્સમુન્નેયં તથા ભાવિતબુદ્ધિભિઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ઇત્યાદ્યન્યત્સમુન્નેયમિતિ---અત એવ યઃ કૌમારહર ઇત્યત્રાદ્ભુતરસસ્થાયિભાવસ્ય વિસ્મયસ્ય વ્યભિચારિભાવત્વમ્ ।
ગ્રન્થકૃન્મતે તુ સ શ્લેકઃ વ્યભિચારિભાવધ્વનેરેવોદાહરણમિતિ ।
રસસ્યૈવ હિ પ્રાધાન્યાત્ ઇતિ કાવ્યપ્રકાશલિખને રસપદસ્ય વ્યભિચારિભાવપરત્વં વ્યાખ્યાનાદવસીયતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ સ્થાયિભાવઃ--
અવિરુદ્ધા વિરુદ્ધા વા યં તિરોધાતુમક્ષમાઃ ।
આસ્વાદાઙ્કુરકન્દો ઽસૌ ભાવઃ સ્થાયીતિ સંમતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) અવિરુદ્ધા વિરુદ્ધા વેતિ--સ્થાયિભાવસ્ય અવિરુદ્ધા વિરુદ્ધા વાવ્યભિચારિભાવા ઇત્યર્થઃ ।
તિરોધાતું બુદ્ધ્યવિષયીકર્ત્તુમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદુક્તમ્--
"સ્ત્રક્સૂત્રવૃત્ત્યા ભાવાનામન્યેષામનુગામકઃ ।
ન તિરોધીયતે સ્થાયી તૈરસૌ પુષ્યતે પરમ્" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) સ્ત્રક્સૂત્રવૃત્ત્યેતિ ।
ભાવાનાં વ્યભિચારિભાવાનામ્ અનુગામુકઃ સમ્બદ્ધઃ સ્થાયી તૈર્ભાવૈર્ન તિરોધીયતે ન બુદ્ધ્યવિષયીક્રિયતે ઇત્યર્થઃ ।
અનુગામિત્વે દૃષ્ટાન્તમાહસ્ત્રક્સૂત્રેતિ ।
વૃત્ત્યારીત્યા સ્ત્રજિમાલાયાં યથાસૂત્રમવશ્યં સમ્બદ્ધં ભવતીત્યર્થઃ ।
સ્વસમ્બદ્ધૈઃ તૈઃ કીદૃશઃ ક્રિયતે ઇત્યત્રાહ--તૈરસાવિતિ ।
પુષ્યતે આસ્વાદાઙ્કુરીક્રિયતે ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) અથેતિ ।
સ્થાયીભાવ ઉદ્દેશક્રમપ્રાપ્તઃ ।
અવિરુદ્ધેતિ ।
વિરુદ્ધૈરપિ સ્થાયિનો ઽતિરોધાનં મહાકવિકાવ્યેષ્વભિવ્યરક્તમેવ ।
સ્ત્રગિતિ ।
સ્ત્રવસૂત્રં સર્વેષાં પુષ્પાણાં મુક્તાનાં વા યથા અનુગતં તિષ્ટતિ તથેત્યર્થઃ ।
તૈર્ભાવૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્ભેદાનાહ--
રતિર્હાસશ્ચ શોકશ્ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સા વિસ્મયશ્ચેત્થમષ્ટૌ પ્રોક્તાઃ શમો ઽપિ ચ

લોચના:
(લો, અ) શાન્તિરસસ્થાયિભાવસ્ય શમસ્ય નિરાકરિષ્યમાણવિવાદસ્ય નવત્વે નવમતયા પૃથઙ્ નિર્દેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
રતિર્મનો ઽનુકૂલેર્ઽથે મનસઃ પ્રવણાયિતમ્ ।
વાગાદિવૈકૃતૈશ્ચેતોવિકાસો હાસ ઇષ્યતે

ઇષ્ટનાશાદિભિશ્ચેતોવૈક્લવ્યં શોકશબ્દભાક્ ।
પ્રતિકૂલેષુ તૈક્ષ્ણસ્યાવબોધઃ ક્રોધ ઇષ્યતે

કાર્યારમ્ભેષુ સંરમ્ભઃ સ્થેયાનુત્સાહ ઉચ્યતે ।
રૌદ્રશક્ત્યા તુ જનિતં ચિત્તવૈક્લવ્યં ભયમ્

દોષેક્ષણાદિભિર્ગર્હા જુગુપ્સા વિસ્મયોદ્ભવા ।
વિવિધેષુ પદાર્થેષુ લોકસીમાતિવર્તિષુ

વિસ્ફારશ્ચેતસો યસ્તુ સ વિસ્મય ઉદાહૃતઃ ।
શમો નિરીહાસ્થાયાં સ્વાત્મવિશ્રામજં સુખમ્

યથા માલતીમાધવે રતિઃ ।
લટકમેલકે હાસઃ ।
રામાયણો શોકઃ ।
મહાભારતે શમઃ ।
એવમન્યત્રાપિ ।
એતે હ્યેતેષ્વન્તરા ઉત્પદ્યમાનૈસ્તૈસ્તૈવિરુદ્ધૈરવિરુદ્ધૈશ્ચ ભાવૈરનુચ્છિન્નાઃ પ્રત્યુત પરિપુષ્ટા એવ સહૃદયાનુભવસિદ્ધાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) રતિરિત્યાદિ ।
પ્રવણાયિતમ્ ઉત્કટ આવેશઃ ।
સ ચાનુરાગે એવ પર્ય્યવસ્યતિ ।
વાગાદીત્યાદિપદાત્ વેશપરિગ્રહઃ ।
ચેતોવિકાશો વિલક્ષણચિત્તસંયોગજન્યં જ્ઞાનમુપહાસ્યતાજ્ઞાનપર્ય્યવસન્નં યતો મુખવિકાશરૂપં સ્મિતં જાયતે ।
વૈક્લવ્યં દુઃ ખવિશેષઃ ।
સંરમ્ભઃ સહર્ષત્વરા ।
સ્થેયાન્ સ્થાયી ।
તૈક્ષ્ણ્યસ્ય ઉત્કટાપચિકીર્ષયાવબોધઃ ।
રૌદ્રો ઽપકર્ત્તું ક્ષમઃ; તસ્ય શક્ત્યા સામર્થ્યેન વૈકલ્યં ભાવિદુઃ ખજ્ઞાનપલાયનહેતુઃ ।
દોષેક્ષણાદિભિરિતિ--દોષઃ વિકૃતશબ્દાદિઃ ઈક્ષણાદિભિરિત્યાદિપદાત્ ઘ્રાણપરિગ્રહઃ ।
ગાર્હા નિન્દા ।
વિસ્મયોદ્ભવેતિ ।
કથમસ્ય એતાદૃશો દોષ ઇત્યેવં વિસ્મયેન જનિતા ।
ચેતોવિસ્તારો દૃષ્ટહેતુભ્યો ઽસંભવ્યત્વજ્ઞાનેન હેત્વનુસંધાનમ્ ।
આત્મવિશ્રાન્તિરાત્મમાત્રવિષયં જ્ઞાનમ્ ।
એતેષ્વિતિ ।
એતેષુ રત્યાદિષુ સત્સુ ઇત્યર્થઃ ।
સ્થાયિભાવવ્યભિચારિભાવાદીનાં ભાવસંજ્ઞાવ્યુત્પત્તિમાહ---
લોચના:
(લો, આ) રતિરિત્યાદિ ।
પ્રવણાયિતં પ્રવણીભાવઃ ।
ઇયં રતિર્મદનાવિષ્ટા ।
સ્ત્રીપુંસાનિષ્ટૈવ ।
શૃઙ્ગારસ્ય સ્થાયી નત્વાન્યથા સ્થાયિલક્ષણાયેગાત્ ।
એતેષુ સમનન્તરોક્તગ્રન્થેષુ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિં ચ--
નાનાભિનયસંબન્ધાન્ ભાવયન્તિ રસાન્ યતઃ ।
તસ્માદ્ભાવા અમી પ્રોક્તાઃ સ્થાયિસંચારિસાત્ત્વિકાઃ

યદુક્તમ્--
"સુખદુઃખાદિભિર્ભાવૈર્ભાવસ્તદ્ભાવભાવનમ્"
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) કિંચેતિ ।
ભાવયન્તિ જ્ઞાપયન્તિ ।
સુખદુઃ ખાદિભિરિતિ ।
સુખદુઃ ખાદિભાવૈસ્તદ્ભાવસ્ય રત્યાદિસત્તાયાઃ ભાવનમ્ ઉદ્વોધનમ્ અતો રત્યાદિકો ભાવ ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) સુખેતિ ।
ભાવૈરાત્મનિષ્ટૈઃ કાવ્યનિષ્ટૈર્વા તસ્ય રામાદેરનુકાર્ય્યસ્ય યો ભાવઃ સ્વરૂપં તસ્ય ભાવનં શ્રવણં દર્શનં વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ રસસ્ય ભેદાનાહ--
શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણરૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સો ઽદ્ભુત ઇત્યષ્ટૌ રસાઃ શાન્તસ્તથા મતઃ

લોચના:
(લો, ઈ) એવં સપરિકરસ્ય રસસ્ય સ્વરૂપમુક્તદિશા નિરૂપયિતુમુદ્દિશતિ ।
અથેતિ ।
સાત્ત્વિકબહુલગીતવાદ્યાદિપૂર્વકપુરાણવૃત્તાનુકારાભિનયાશ્રયત્વેન મહર્ષિણા કણ્ઠોક્તા અષ્ટૌ ।
શ્રવ્યે મહાકાવ્યાદૌ શાન્તો ઽપિ નવમો રસો ઽસ્તીતિ તસ્ય પૃથઙ્ નિર્દેશઃ ન સમ્યઙ્ નાટ્યોપયોગિત્વાભાવાત્ ।
યદાહ ધનિકઃ"પુષ્ટિર્નાટ્યેષુનૈતસ્યેતિ" ।
એવઞ્ચ નિરતિશયસુખાસ્વાદનલક્ષણત્વાત્ એક એવ રસો ન વિશેષાઃ સન્તિ ઇતિ વાદિનાં મતમપ્યપાસ્તમ્ ।
અત એવોક્તમ્"યક્તારણં ચ કાર્ય્યઞ્ચ યે ચ સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ ।
સ્વરૂપં યચ્ચ તદ્ભાવાત્ શૃઙ્ગારાદિભિદાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇતિ"
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર શૃઙ્ગારઃ--
શૃઙ્ગ હિ મન્મથોદ્ભેદસ્તદાગમનહેતુકઃ ।
ઉત્તમપ્રકૃતિપ્રાયો રસઃ શૃઙ્ગાર ઇષ્યતે

પરોઢાં વર્જયિત્વા તુ વેશ્યાં ચાનનુરાગિણીમ્ ।
આલમ્બનં નાયિકાઃ સ્યુર્દક્ષિણાદ્યાશ્ચ નાયકાઃ

ચન્દ્રચન્દનનરોલમ્બરુતાદ્યુદ્દીપનં મતમ્ ।
ભ્રૂવિક્ષેપકટાક્ષાદિરનુભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ

ત્યક્ત્વૌગ્ર્યમરણાલસ્યજુગુષ્સાવ્યભિચારિણઃ ।
સ્થાયિભાવો રતિઃ શ્યામવર્ણો ઽયં વિષ્ણુદૈવતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) તદાગમનેહેતુક ઇતિ ।
મન્મથસ્યાગમનં પ્રાપ્તિઃ તદેવ હેતુર્યસ્ય તાદૃશઃ, કામિન એવ શૃઙ્ગારરસોદ્વોધાત્ ।
વેશ્યાં ચેતિ ।
વેશ્યાનૂઢા; ઊઢાયાઃ પરોઢત્વેન એવ પ્રાપ્તેઃ ।
એવમનુરાગિણી સ્વસ્ત્રી કન્યકા ચ ।
દક્ષિણાદ્યા ઇતિ ।
દક્ષિણધૃષ્ટાનુકૂલશઠા ઇત્યર્થઃ ।
તે ચ સ્વનાયકા એવ પરનાયકસ્ય તુ પરોઢાવત્ શૃઙ્ગારભાસાલમ્બનમેવ ।
રોલમ્બા ભ્રમરાઃ ।
ઔગ્ર્યાં શસ્ય ત્યાગઃ ।
સમ્ભોગ એવ મરણસ્ય જાતપ્રાયમાત્રસ્યૈવ વર્ણનીયત્વાત્ વાસ્તવમરણસ્યૈવ ત્યાગઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) શૃઙ્ગમિતિ---મન્મથોદ્ભેદસ્ય શૃઙ્ગમિતિ નામન્તરમ્ ।
તસ્યાગમનં રમાદિષ્વાવિર્ભાવઃ ।
આઙ્પૂર્વાત્ ઋગતૌ ઇત્યસ્ય ધાતોઃ ઘઞન્તાત્ આરશબ્દસ્ય વ્યુત્પાદિતત્વાત્ તત્ર મન્મથોદ્ભેદસ્ય વિશેષનિર્દ્દેશાદુભયોરપ્યેતદ્રસપ્રકૃતિભૂતયોઃ સ્ત્રીપુંસયોઃ પરસ્પરં પ્રૌઢતરાનુરાગહેતુકત્વમસ્ય સૂચિતમ્ ।
અનુરાગસ્ય એકનિષ્ટત્વે હિ રસાભાસો વક્ષ્યતે ।
દક્ષિણાદ્યાશ્ચત્વારઃ ।
એષાં રસાનાં વર્ણદૈવતકથનં નાટકાદિષુ વિધેયાવિઘ્નહેતુકેષુ નટસંપાદ્યપૂજાદિષુ પ્રત્યૂહ્યતે ।
વિવૃણોતિ---અત્ર ઇત્યાદિ ।
ઇહોદ્દીપનવિભાવાદ્ એકદેશતો દર્શિતમ્ ।
વિસ્તરતઃ પ્રથમપરિચ્છેદતો બોદ્ધવ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"શૂન્યં વાસગૃહમ્--" ઇત્યાદિ ।
અત્રોક્તસ્વરૂપઃ પતિઃ, ઉક્તસ્વરૂપા ચ બાલા આલમ્બનવિભાવૌ ।
શૂન્યં વાસગૃહમુદ્દીપનવિભાવઃ ।
ચુમ્બનમનુભાવઃ ।
લજ્જાહાસૌ વ્યભિચારિણૌ ।
એતૈરભિવ્યક્તઃ સહૃદયવિષયો રતિભાવઃ શૃઙ્ગારરસરૂપતાં ભજતે ।
તદ્ભેદાવાહ-
વિપ્રલમ્ભો ઽથ સંભોગ ઇત્યેષ દ્વિવિધો મતઃ

તત્ર--
યત્ર તુ રતિઃ પ્રકૃષ્ટા નાભીષ્ટમુપૈતિ વિપ્રલમ્ભો ઽસા ।
અભીષ્ટં નાયકં નાયિકાં વા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) નાભીષ્ટમુપૈતીતિ---નાયકસ્ય નાયિકા ।
નાયિકાયાશ્ચ નાયકો ઽભીષ્ટઃ ।
અભીષ્ટતા ચ અનુકૂલતયા ।
તેન માનિન્યામનુકૂલતાયાં પ્રાપ્તાયામપિ નાયકસ્ય વિપ્રલમ્ભ એવ ।
લોચના:
(લો, ઊ) યત્ર ત્વિતિ---રતિરુક્તણ્ઠા પ્રકૃષ્ટા પ્રકૃષ્ટતાં યાતિરતિપ્રકર્ષસ્ય નાયિકાનિષ્ટત્વે નાયકં નાયકપક્ષે ચ નાયિકાં નોપૈતિ ન પ્રાપ્તોતીત્યર્થઃ ।
સ ચ વિપ્રલમ્ભઃ---
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ ચ પૂર્વરાગમાનપ્રવાસકરુણાત્મકશ્ચતુર્ધા સ્યાત્

તત્ર--
શ્રવણાદ્દર્શનાદ્વાપિ મિથઃ સંરૂઢરાગયોઃ ।
દશાવિશેષો યો ઽપ્રાપ્તૌ પૂર્વરાગઃ સ ઉચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) દશાવિશેષો યજ્જન્ય ઇતિ શેષઃ ।
દશાવિશેષો વિરહકાલીનદશદશાઃ ।
વિશેષ ઇત્યેકવચનં વિશેષત્વૈક્યમાશ્રિત્ય ।
પૂર્વરાગો ઽભીષ્ટપ્રાપ્તેઃ પૂર્વં રાગઃ ।
સ ચ શ્રવણાત્ દર્શનાત્ વા ભવતીત્યુક્તત્વાત્ શ્રવણદર્શનયોરુપાયમાહ---
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શ્રવણં તુ ભવેત્તત્ર દૂતવન્દીસખીમુખાત્ ।
ઇન્દ્રજાલે ચ ચિત્રે ચ સાક્ષાત્સ્વષ્ને ચ દર્શનમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) શ્રવણં ત્વિતિ---દૂતાદિમુખાત્ શ્રવણમ્ ઇન્દ્રજાલસ્વપ્રાભ્યાં ચક્ષુષા વા દર્શનમિત્યર્થઃ ।
સાક્ષાત્પદમત્ર તદ્ધેતુચક્ષુઃ પરમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભિલાષશ્ચિન્તાસ્મૃતિગુણકથનોદ્વેગસંપ્રલાપાશ્ચ ।
ઉન્માદો ઽથ વ્યાધિર્જડતા મૃતિરિતિ દશાત્ર કામદશાઃ

અભિલાષઃ સ્પૃહા ચિન્તા પ્રાપ્ત્યુપાયાદિચિન્તનમ્ ।
ઉન્માદશ્ચાપરિચ્છેદશ્ચેતનાચેતનેષ્વપિ

અલક્ષ્યવાક્પ્રલાપઃ સ્યાચ્ચેતસો ભ્રમણાદ્ભૃશમ્ ।
વ્યાધિસ્તુ દીર્ઘનિઃ શ્વાસપાણ્ડુતાકૃશતાદયઃ

જડતા હીનચેષ્ટત્વમઙ્ગાનાં મનસસ્તથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અપરિચ્છેદઃ ચેતનાચેતનેષ્વપીતિ---ચેતનત્વાદ્યપરિચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
તેન વૃક્ષાદાવચેતનત્વાપ્રતિસન્ધાન્ત્ કાતરોક્તિઃ ।
સંલાપસ્ય પ્રલાપપર્ય્યાયત્વાત્ પ્રલાપલક્ષણમાહ---અલક્ષ્યેતિ ।
અલક્ષ્યે ઽનાશ્રયે આકાશાદૌ વાક્ ।
ઇદમુપલક્ષણમનર્થકવાચાપિ ।
દીર્ઘનિશ્વાસેતિ ।
તથા ચ વ્યાધિજ્વરાદિતિ યદુક્તં પ્રાક્ તદીયાદિપદગ્રાહ્યમિદં મુક્તમિતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શેષં સ્પષ્ટમ્ ।
ક્રમેણોદાહરણાનિ--
"પ્રેમાર્દ્રાઃ પ્રણયસ્પૃશઃ પરિચયાદુદ્રાઢરાગોદયા- સ્તાસ્તા મુગ્ધદૃશો નિસર્ગમધુરાશ્ચેષ્ટા ભવેયુર્મયિ ।
યાસ્વન્તઃ કરણસ્ય બાહ્યકરણવ્યાપારરોધી ક્ષણા- દાશંસાપરિકલ્પિતાસ્વપિ ભવત્યાનન્દસાન્દ્રો લયઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) પ્રેમાર્દ્રા ઇતિ---માધવસ્ય વચનમિદમ્ ।
મુખદૃશો માલત્યાસ્તાસ્તાઃ અન્યાદૃશઃ ચેષ્ટા મયિ ભવેયુઃ ।
ચેષ્ટવિશેષણાનિ---પ્રેમાર્દ્રા ઇત્યાદીનિ ।
આર્દ્રત્વં નિસ્પન્દત્વેન સજલત્વમ્ ।
પ્રણયો વાત્સલ્યમ્ ।
તત્સૂચિકા ઇત્યર્થઃ ।
પરિચયો વારં વારં દર્શનમ્ ।
યાસુ ચેષ્ટાસુ આશંસાયામિચ્છાયાં પરિકલ્પિતાસ્વપિ અન્તઃ કરણસ્ય આનન્દેન સાન્દ્રો વ્યાપ્તો લયઃ લીનતા ક્ષણાદ્ભવતિ ।
અન્તઃ કરણમાનન્દવ્યાપ્તં ભવતીત્યર્થઃ ।
લયઃ કીદૃશઃ---બાહ્યકરણસ્ય વ્યાપારસ્ય રોધી પ્રતિબન્ધકઃ ।
અત્ર દૃક્ચેષ્ટાઽશંસાદ્વારા માલત્યામેવાભિલાષઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) પ્રેમાર્દ્રા ઇતિ---દર્શનાદિગતો ભાવવ્યઞ્જકઃ કશ્ચન ચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ પ્રેમ તત્પૂર્વકો વશીકારઃ પ્રણયઃ ।
રહસ્યસમ્વેદનમ્ પરિચયઃ ।
લયઃ તન્મયત્વમેવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર માલતીસાક્ષાદ્દર્શનપ્રરૂઢરાગસ્ય માધવસ્યાભિલાષઃ ।
"કથમીક્ષે કુરઙ્ગાક્ષીં સાક્ષાલ્લક્ષ્મીં મનોભુવઃ ।
ઇતિ ચિન્તાકુલઃ કાન્તો નિદ્રાં નૈતિ નિશીથિનીમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) કથમીક્ષે ઇત્યાદિકં સ્પષ્ટમ્ ।
નિશીથિનીં વ્યાપ્ય નૈતિ પ્રાપ્નોતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર કસ્યાશ્ચિન્નાયિકાયા ઇન્દ્રજાલદર્શનપ્રરૂઢરાગસ્ય નાયકસ્ય ચિન્તા ।
ઇદં મમ ।
"મયિ સકપટમ્ઽ--ઇત્યાદૌ નાયકસ્ય સ્મૃતિઃ ।
નેત્રે ખઞ્જનગઞ્જનેઽ--ઇત્યાદૌ ગુણકથનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) નેત્રે ઇત્યાદૌ સૌન્દર્યમેવ ગુણઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"શ્વાસાન્મુઞ્ચતિઽ--ઇત્યાદૌ ઉદ્વેગઃ ।
"ત્રિભાગશેષાસુ નિશાસુ ચ ક્ષમં નિમીલ્ય નેત્રે સહસા વ્યબુધ્યન ।
ક્વઃ નીલકણ્ઠ ! વ્રજસીત્યલક્ષ્યવાગસત્યકણ્ઠાર્પિતબાહુબન્ધના" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) ત્રિભાગશેષાસુ ઇતિ ।
પાર્વતીસખ્યા વિજયાયા જટિલવેશપ્રચ્છન્નં મહેશ પ્રતિ ઉક્તિરિયમ્ ।
ભાગત્રયે જાગરિતત્વાત્ શેષાવશિષ્ટાસુ નિશાસુ નેત્રે નિમીલ્ય મીલયિત્વા ઇયં સહસા વ્યબુધ્યત ।
કીદૃશી અસત્યે હરસ્ય કણ્ઠે ઽર્પિતબાહુબન્ધના સતી હે નીલકણ્ઠ ! ક્વ વ્રજસિ ઇત્યેવમ્ અલક્ષ્યવાક્ અનાશ્રયવાક્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર પ્રલાપઃ ।
"ભ્રાતર્દ્વિરેફઽ--ઇત્યાદૌ ઉન્માદઃ ।
"પાણ્ડુ ક્ષામં વદનં હૃદયં સરસં તવાલસં ચ વપુઃ ।
આવેદયતિ નિતાન્તં ક્ષેત્રિયરોગં સખિ ! હૃદન્તઃ" ॥
લોચના:
(લો, ૠ) પાણિડ્વતિ---પરક્ષેત્રે ન છેદનીયો રોગઃ ક્ષેત્રિયરોગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર વ્યાધિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) પાણ્ડુક્ષામામિતિ---માલત્યાં તદ્વિરહાવસ્થાં પૃચ્છન્ત્યા લવઙ્ગિકાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
હે સખિ ! તવ હૃદન્તઃ ક્ષેત્રિયરોગમ્ અસ્મિન્ ક્ષેત્રે શરીરે અચિકિત્સ્યં રોગં પાણ્ડુક્ષામવદનાદિકં કર્ત્તૃ આવેદયતીત્યન્વયઃ ।
ક્ષામં ક્ષીણમ્ ।
સરસં સ્ત્રહાર્દ્રમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ભિસણીઅલસઅણીએ નિહિઅં સવ્વં સુણિચ્ચલં અઙ્ગં ।
દીહો ણીસાસહરો એસો સાહેઇ જીઐત્તિ પરં" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) ભિસિણીતિ---"બિસિનીદલશયનીયે નિહિતં સર્વમપિ નિશ્ચલમઙ્ગમ્ ।
દીર્ઘો નિઃ શ્વાસભર એષ સાધયતિ જીવતીતિ પરમ્ ।
ઽ; ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
સર્વમપ્યઙ્ગં નિશ્ચલમ્ ।
અતો દીર્ઘનિશ્વાસ એવ ઇયં જીવતિ સાધયતિ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર જડતા ।
ઇદં મમ ।
રસવિચ્છેદહેતુત્વાન્મરણં નૈવ વર્ણ્યતે

જાતપ્રાયં તુ તદ્વાચ્યં ચેતસાકાઙ્ક્ષિતં તથા ।
વર્ણ્યતે ઽપિ યદિ પ્રત્યુઞ્જીવનં સ્યાદઢૂરતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ચેતસાકાઙ્ક્ષિતમિતિ---મરણાકાઙ્ક્ષા એવ વર્ણનીયા ન મરણમિત્યર્થઃ ।
વર્ણ્યતે ઽપીતિ ।
પુનરવ્યવહિતે જીવને સતિ મરણમપિ વર્ણનીયમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રાદ્યં યથા--
"શેફાલિકાં વિદલિતામવલોક્ય તન્વી પ્રાણાન્ કથંચિદપિ ધારયિતું પ્રભૂતા ।
આકર્ણ્ય સંપ્રતિ રુતં ચરણાયુધાનાં કિં વા ભવિષ્યતિ ન વેદ્મિ તપસ્વિની સા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) શેફાલિકામિતિ---વિદલિતાં પતિતકુસુમાં કિઞ્ચિદવશિષ્ટાયાં રાત્રૌ તદ્વિદલનાત્, કદાચિત્તદાનીમપિ નાયકાગમનસંભાવનયા પ્રાણધારણમ્ ।
ચારણાયુધાનાં કુક્કુટાનાં રુતમ્ ।
પ્રાતઃ કાલ એવેતિ તત્ર મરણસંભાવનયા સખ્યા વિષાદોક્તિરિયમ્ ।
તપસ્વિની દુઃ ખિતા ।
લોચના:
(લો, ઌ) શેફાલિકામિતિ---શેફાલિકાવિદલનેન નિશીથકાલઃ સૂચિતઃ તપસ્વિની શોચ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વિતીયં યથા--
"રોલમ્બાઃ પરિપૂરયન્તુ હરિતો ઝંકારકોલાહલૈર્ મન્દં મન્દમુપૈતુ ચન્દનવનીજાતો નભસ્વાનપિ ।
માદ્યન્તઃ કલયન્તુ ચૂતશિખરે કેલીપિકાઃ પઞ્ચમં પ્રાણાઃ સત્વરમશ્મસારકઠિના ગચ્છન્તુ ગચ્છન્ત્વમી" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) રોલમ્બા ઇતિ ।
અપ્રાપ્તનાયકદર્શનાયા નાયિકાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
પરિપૂરયન્તુ ઇત્યસ્ય હરિતઃ ઇતિ કર્મ્મ ।
હરિતો દિશઃ ।
નભસ્વાન્ પવનઃ ।
કેલીપિકાઃ ।
પાલિતકોકિલાઃ ।
ભ્રમરઝઙ્કારાદયઃ તાવદુદ્દીપકાઃ સન્તુ ।
કઠિનાઃ પ્રાણા અપિ યાન્તુ ઇત્યર્થઃ ।
કલયન્તુ ગાયન્તુ ।
લોચના:
(લો, એ) રોલમ્બાઃ ભ્રમરાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મમૈતૌ ।
તૃતીયં યથા--
કાદમ્બર્યાં મહશ્વેતાપુણ્ડરીકવૃત્તાન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) તૃતીયમિતિ---તૃતીયં મરણોત્તરં જીવનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષ ચ પ્રકારઃ કરુણઃ વિપ્રલમ્ભવિષય ઇતિ વક્ષ્યામઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) મહાશ્વેતાપુણ્ડરીકવૃત્તાન્તે પુણ્ડરીકસ્ત્યક્તપ્રાણઃ પુનર્જોવનમલ ભત ।
કરુણવિપ્રલમ્ભસ્ય વિષયઃ, નતુ પૂર્વરાગપ્રવાસયોઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેચિત્તુ--
"નયનપ્રીતિઃ પ્રથમં ચિત્તાસઙ્ગસ્તતો ઽથ સંકલ્પઃ ।
નિદ્રાચ્છેદસ્તનુતા વિષયનિવૃત્તિસ્ત્રપાનાશઃ ॥
ઉન્માદો મૂર્ચ્છા મૃતિરિત્યેતાઃ સ્મરદશા દશૈવ સ્યુ" ।
ઇત્યાહુઃ ।
તત્ર ચ--
આદૌ વાચ્યઃ સ્ત્રિયા રાગઃ પુંસઃ પશ્ચાત્તદિઙ્ગિતૈઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) આદાવિતિ---તદિઙ્ગિતૈઃ તદિઙ્ગિતાનિ દૃષ્ટ્વા ઇત્યર્થઃ ।
ઇઙ્ગિતાનિ અનુરાગચેષ્ટિતાનિ ।
અક્તાન્યત્રૈવ"દૃષ્ટા દર્શયતિ વ્રીડામ્"ઇત્યાદિના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇઙ્ગિતાન્યુક્તનિ ।
યથા રત્નાવવલ્યાં સાગરિકાવત્સરાજયોઃ ।
આદૌ પુરુષાનુરોગે સંભવત્યપ્યેવમધિકં હૃદયઙ્ગમં ભવતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ઇઙ્ગિતાન્યુક્તાનીતિ--અનુરાગકથનમેવ તદુક્તિઃ ।
આદૌ સ્ત્ર્યનુરાગં દર્શયતિ---રત્નાવલ્યામિતિ--અત્ર સાગરિકાયાઃ પ્રગનુરાગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નીલી કુસુમ્ભં મઞ્જિષ્ઠા પૂર્વરાગો ઽપિ ચ ત્રિધા

લોચના:
(લો, ઔ) નીલી નીલિરાગઃ "કુસુમ્ભરાગઃઽ; મઞ્જિષ્ટારાગશ્ચેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
ન ચાતિશોભતે યન્નાપૈતિ પ્રેમ મનોગતમ્ ।
તન્નીલીરાગમાખ્યાતં યથા શ્રીરામસીતયોઃ

કુસુમ્ભરાગં તત્પ્રાહુર્યદપૈતિ ચ શોભતે ।
મઞ્જિષ્ઠારાગમાહુસ્તદ્ યન્નાપૈત્યતિશોભતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) ન ચાતિશોભતે ઇતિ---અવિસ્પષ્ટત્વાત્ ન ચાતિશોભતે ઇત્યર્થઃ ।
શ્રીરામસીતયોરિતિ---શ્રીરામસ્ય ધીરોદાત્તત્વાત્ પુરૂવસ ઇવાત્યન્તપ્રલાપાભાવેન નાતિશોભતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ માનઃ--
માનઃ કોપઃ સ તુ દ્વેધા પ્રણયેર્ષ્યાસમુદ્ભવઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) પૂર્વરાગાનન્તરં માનમાહ--અથેતિ---પ્રણયેર્ષ્યેતિ ।
પ્રણયેન ઈર્ષ્યયા વા સમુદ્ભવો યસ્ય તાદૃશ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વયોઃ પ્રણયમાનઃ સ્યાત્ પ્રમોદે સુમહત્યપિ

પ્રેમ્ણઃ કુટિલગામિત્વાત્ કોપો યઃ કારણં વિના ।
દ્વયોરિતિ નાયકસ્ય નાયિકાયાશ્ચ ઉભયોશ્ચ પ્રણયમાનો વર્ણનીયઃ ।
ઉદાહરણમ્ ।
તત્ર નાયકસ્ય યથા--
"અલિઅપસુત્તઅ ણિમિલિઅચ્છ દેસુ સુહઅ મજ્ઝ ઓઆસં ।
ગણ્ડપરિઉમ્બણાપુલૈઅઙ્ગ ! ણ પુણો ચિરાઇસ્સં" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) અલીઅપસુત્તઅ ઇતિ ।
અલીકપ્રસુપ્ત વિનિમીલતાક્ષ તે સુભગ મમાવકાશઃ ।
ગણ્ડપરિચુમ્બનાત્ પુલકિતમઙ્ગં ન પુનશ્ચિરયિષ્યામિ ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
પ્રણયમાનેન અલીકપ્રસુપ્તં નાયકં ચુમ્બિત્વા તેનાશ્લાધિતાયા નાયિકાયાસ્તં પ્રત્યુક્તિરિયમ્ ।
હે અલીકપ્રસુપ્ત ! હે વિનિમીલિતાક્ષ ! હે સુભગ ! મયા તે તવ ગણ્ડપરિચુમ્બનયા પુલકિતમર્થાત્ તવાઙ્ગમેવ મમાવકાશો મમ સ્થિત્યવકાશઃ ।
ઇદાનીમપિ ઉન્મીલનાભાવેન તદભાવનિશ્ચયાત્ ।
અતો ન ચિરયિષ્યામીત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ"પ્રાગામન્ત્રિતમસકૃદિ"તિ સૂત્રેણ તે ઇત્યસ્ય અસમ્ભવો નાશઙ્કનીયઃ ।
અવ્યવહિતપૂર્વસ્ય આમન્ત્રણપદસ્યૈવાસત્તાયાસ્તદર્થત્વાત્ ।
ઉપપૂર્વામન્ત્રણપદોત્તરં તુ ભવત્યેવ તે ઇત્યાદેશઃ ।
લોચના:
(લો, અ) માનઃ ઉદ્દેશકમપ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રણયઃ પ્રેમ ।
અલિઅ ઇતિ ।
અલીકપ્રસુત ! નિમીલતાક્ષ ! દેહિ સુભગ ! મહ્યવકાશમ્ ।
ગણ્ડપિરચુમ્બનાત્પુલકિતાઙ્ગ ! ન પુનાશ્ચિરાયિષ્યે ॥
એતચ્ચિરાયિતાયાં નાયિકાયાં સકલામપિ શય્યામાવૃત્ય મિથ્યાપ્રસુપ્તસ્ય નાયકસ્ય ગણ્ડં પરિચુમ્બ્ય તસ્યા વચનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાયિકાયા યથા કુમારસંભવે સંધ્યાવર્ણનાવસરે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) કુમારસંભવ ઇતિ ।
અત્ર પાર્વતીં ત્યક્ત્વા સન્ધ્યાવન્દનાય ગતે મહેશે પાર્વત્યા માને તસ્ય તદ્ભઙ્ગપ્રવૃત્તૌ તત્ર હિ "સન્ધ્યયા કમલયોનિકન્યયા યા તનુઃ સુતનુ ! પૂર્વમુજ્ઝિતા ।
સેયમસ્તમુદયઞ્ચ સેવતે તેન માનિનિ ! મમાત્ર ગૌરવમ્ ॥
ઽ; ઇત્યાદિ મહેશોક્તૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉભયોર્યથા--
"પણઅકુવિઆણં દેણ્હ વિં અલિઅસુત્તાણાં માણૈલ્લાણં ।
ણિચ્ચલણિરુદ્ધણીસાસદિણ્ણઅણ્ણાણં કો મલ્લો" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) પણઅકુવિદેતિ---"પ્રણયકુપિતયોર્દ્વયોરપ્યલીકપ્રસુપ્તયોર્માનવિજ્ઞયોઃ ।
નિશ્ચલનિરુદ્ધનિઃ શ્વાસદત્તકર્ણયોઃ કો મલ્લઃ ॥
"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ કો મલ્લઃ કો માનરક્ષણસમર્થઃ ।
લોચના:
(લો, આ) પણત્ર ઇતિ---
"પ્રણયકુપિતયોર્દ્વયોરપ્યલીકપ્રસુપ્તયોર્માનવતોઃ ।
નિશ્ચલનિરુદ્ધનિઃ શ્વાસદત્તકર્ણયોઃ કો મલ્લઃ" ॥
અત્ર કો મલ્લઃ કશ્ચિરં સોઢું સમર્થઃ ન જ્ઞાયતે ઇતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુનયપર્યન્તાસહત્વે ત્વસ્ય ન વિપ્રલમ્ભભેદતા, કિન્તુ સંભોગસઞ્ચાર્યાખ્યભાવત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) ન વિપ્રલમ્ભભેદતા ન વિપ્રલમ્ભપ્રભેદતા ।
ભ્રૂભઙ્ગે ઇતિ માનરક્ષણાસમર્થાયા નાયિકાયાઃ સખ્યામુક્તિરિયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"ભ્રૂભઙ્ગે રચિતે ઽપિ દૃષ્ટિરધિકં સોત્કણ્ઠમુદ્વીક્ષતે રુદ્ધાયામપિ વાચિ સમ્મિતમિદં દગ્ધાનનં જાયતે ।
કાર્કશ્યં ગમિતે ઽપિ ચેતસિ તનૂ રોમાઞ્ચમાલમ્બતે દૃષ્ટે નિર્વહણં ભવિષ્યતિ કથં માનસ્ય તસ્મિઞ્જને" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) મયા ભ્રૂભઙ્ગે રચિતે ઽપિ મમ દૃષ્ટિસ્તં પ્રિયં સોત્કણ્ઠમુદ્વીક્ષતે ।
ઇત્યાદિરીત્યા તસ્મિન્ જને પ્રિયતમે દૃષ્ટે સતિ કથં માનસ્ય નિર્વહણં નિર્વાહો ભવિષ્યતીત્યન્વયઃ ।
દગ્ધાનનં ગર્હિતં મમાનનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વા--
"એકસ્મિઞ્શયને પરાઙ્મુખતયા વીતોત્તરં તામ્યતોર્ અન્યોન્યસ્ય હૃદિ સ્થિતે ઽપ્યનુનયે સંરક્ષતોર્ગૌરવમ્ ।
દંપત્યોઃ શનકૈરપાઙ્ગબલનાન્મિશ્રીભવચ્ચક્ષુષોર્ ભગ્નો માનકલિઃ સહાસરભસવ્યાસક્તકણ્ઠગ્રહઃ" ॥
પ્રત્યુરન્યપ્રિયાસઙ્ગે દૃષ્ટે ઽથાનુમિતે શ્રુતે

ઈર્ષ્યા માનો ભવેત્સ્ત્રીણાં તત્ર ત્વનુમિતિસ્ત્રિધા ।
ઉત્સ્વષ્નાયિતભોગાઙ્કગોત્રસ્ખલનસંમ્ભવા

લોચના:
(લો, ઇ) ઈર્ષ્યેતિ---ઈર્ષ્યાખ્યભાવત્વં સંચારિલક્ષણયોગાત્ ।
ઉત્સ્વન્પાયિતમિતિ---ઉત્સ્વપ્રાયિતં સ્વપ્રે ચેષ્ટા ।
સ્વપ્રસ્યોદ્રમનકાલ એવ તત્કથનાય ઉત્થાનમ્ ।
ગોત્રસ્ખલનં સંબોધને તન્નામગ્રહણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર દૃષ્ટે યથા--
"વિનયતિ સુદૃશો દૃશોઃ પરાગં પ્રણયિનિ કૌસુમમાનનાનિલેન ।
તદહિતયુવતેરભીક્ષ્ણમક્ષ્ણોર્દ્વયમપિ રોષરજોભિરાપુરૂરે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) ઉત્સ્વપ્રાયિતં પત્યુરન્યનાયિકાસઙ્ગસ્ય સ્વપ્ને દર્શનમ્ ।
યથા મમ---"સખિ ! ત્વં કિં બ્રૂષે ન ભવતિ મદન્યત્ર નિરતઃ પતિર્મે ધૂર્ત્તો ઽસાવૃજુરસિ ન જાનાસિ તમિમમ્ ।
સમુદ્રત્યાગારાદપરયુવતીસઙ્ગનિરતો મયા દૃષ્ટઃ સ્વપ્ને તદલમિહ સંપ્રીતિકથયા ॥
"પત્યુરન્યપ્રિયાસઙ્ગે દૃષ્ટે ઉદાહરતિ---વિનયતીતિ ।
સપત્નીરૂપાયાઃ સુદૃશો દૃશઃ ।
ઈર્ષ્યામાનઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંભોગચિહ્નેનાનુમિતે યથા--
"નવનખપદમઙ્ગં ગોપયસ્યંશુકેન સ્થગયસિ પુનરોષ્ઠં પાણિના દન્તદષ્ટમ્ ।
પ્રતિદિશમપરસ્ત્રીસઙ્ગશંસી વિસર્પન્નપવરિમલગન્ધઃ કેન શક્યો વરીતુમ્" ॥
એવમન્યદપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) નવનખેતિ---અન્યનાયિકાસઙ્ગચિહ્નખપદાદિમંશુકાદિના યદ્યપિ ગોપાયિતું શક્નોષિ તથાપિ વિમર્દેત્થાઙ્ગરાગગન્ધઃ કેન પ્રકારેણ વારયિતું શક્ય ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
એવમન્યત્રેતિ ।
ઉત્સ્વપ્નાયિતે ઉદાહૃતમેવ ।
ગોત્રસ્ખલિતે યથા---"એકસ્મિન્ શયને વિપક્ષરમણીનામગ્રહે મુગ્ધયા સદ્યઃ કોપપરાઙ્મુખં શયિતયા ચાટૂનિ કુર્વન્નપિ ।
આવેગાદવધીરિતઃ પ્રિયતમઃ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ તત્ ક્ષણાદ્ માભૂત્ સુપ્ત ઇવેત્યમન્દવલિતગ્રીવં પુનર્વોક્ષિતઃ ॥
"યથા વા મમ ।
"પરસક્તાસક્તઃ સખિ ! મમ સ યત્ ચાટુ કુરુતે સમસ્તો ઽસૌ વ્યાજપ્રણય ઇતિ જાનીહિ નિયતમ્ ।
તદા તાં તુ ધ્યાયન્ સ ખલુ કિતવઃ કેલિસમયે મુહુસ્તસ્ય નામ્ના નનુ રહસિ સમ્બોધયતિ મામ્ ॥
"ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સામ ભેદો ઽથ દાનં ચ નત્યુપેક્ષે રસાન્તરમ્ ।
તદ્ભઙ્ગાય પતિઃ કુર્યાત્ ષડુપાયાનિતિ ક્રમાત્

તત્ર પ્રિયવચઃ સામ ભેદસ્તત્સખ્યુપાર્જનમ્ ।
દાનં વ્યાજેન ભૂષાદેઃ પાદયોઃ પતનં નતિઃ

સામાદૌ તુ પરિક્ષીણો સ્યાદુપેક્ષાવધીરણમ્ ।
રભસત્રાસહર્ષાદેઃ કોપભ્રંશો રસાન્તરમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક્ષ) નત્યુપેક્ષે ।
નતિશ્ચ ઉપેક્ષા ચ ઇતિ ।
તત્ સક્યુપાર્જનમિતિ ।
તસ્યાઃ માનિન્યાઃ સખ્યા ઉપાર્જનમાપ્તીકરણમિત્યર્થઃ ।
વ્યાજેન ભૂષાદેર્દાનં દાનમિત્યર્થઃ ।
એકમેવાત્ર દાનપદમુદ્દિશ્ય વિધેયોભયાત્મકમ્ ।
રભસત્રાસ્ આકસ્મિકત્રાસઃ હર્ષાદેરિત્યાદિપદાત્ ઉત્કટકાર્યયતિપાતપરિગ્રહઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) પ્રસઙ્ગાત્ માનભઙ્ગોપાયાનાહ ।
સામેતિ ।
પ્રવાસ ઉદ્વેશકમપ્રાપ્ત ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
"નો ચાટુશ્રવણં કૃતમ્ઽ--ઇત્યાદિ (129 પૃદૃ) ।
અત્ર સામાદયઃ પઞ્ચ સૂચિતાઃ ।
રસાન્તરમૂહ્યમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) નો ચાટ્વિતિ ।
કલહાન્તરિતોદાહરણમ્ ।
અત્ર નોચાટ્વિત્યત્ર સામ ।
નચ દૃશેત્યત્ર દાનમ્ ।
નિજસખીવાચ ઇત્યત્ર ભેદઃ સખીનામાપ્તિકરણરૂપઃ ।
આપ્તિભાવાદેવ કાન્તસ્ય પ્રયહેતુવાક્યકથનાત્ ।
પાદાન્ત ઇત્યત્ર નતિઃ ।
ગચ્છન્નિત્યત્ર ઉપેક્ષા એતાઃ પઞ્ચ સૂચિતા ઇત્યર્થઃ ।
એભિરુપાયૈરસ્ય માનભઙ્ગાભાવે ઽપિ ન તદુપાયહીનિઃ તસ્યામજાતોદ્વેગરૂપસહકારિવિરહેણ ફલાનુત્પાદનાત્ ।
પશ્ચાત્તુ તત્પ્રાપ્ત્યાં ભગ્ન એવ માનઃ ।
રસાન્તરન્તૂહ્યમિતિ--હર્ષાદ્ યથા---"ચિરપ્રવાસાત્ સુહૃદિ પ્રયાતે યસ્તત્ર હર્ષો મિથુનસ્ય જાતઃ ।
તન્માનિમીમાનવિઘાતહેતુઃ સ એવ યાતઃ ચટુલાવિમાની ॥
"અત્ર તન્માનિની તન્મિથુનીયમાનિની ।
અત્ર હર્ષ એવ વ્યભિચારિભાવો રસાન્તરમ્ ।
ભયાદ્ યથા---"પ્રવૃત્તે માનભઙ્ગાય પત્યૌ નાગ ઉપાગતઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા સહસા કણ્ઠે પતિં જગ્રાહ માનિની ॥
"ઇતિ ।
અત્ર ભયાનકો રસાન્તરમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ પ્રવાસઃ--
પ્રવાસો ભિન્નદેશિત્વં કાર્યાચ્છાપાચ્ચ સંભ્રમાત્ ।
તત્રાઙ્ગચેલમાલિન્યમેકવેણીધરં શિરઃ

નિઃ શ્વાસોચ્છ્વાસરુદિતભૂમિપાતાદિ જાયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) વિપ્રલમ્ભસ્ય પૂર્વરાગમાનપ્રવાસકરુણરૂપચાતુર્વિધ્યસ્ય ઉક્તત્વાત્ પૂર્વરાગં માન્ઞ્ચ સમાપ્ય પ્રવાસમાહ---અથ પ્રવાસ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ--
અઙ્ગેષ્વસૌષ્ઠવં તાપઃ પાણ્ડુતા કૃશતારુચિઃ

અધૃતિઃ સ્યાદનાલમ્બસ્તમનયોન્માદમૂર્ચ્છનાઃ ।
મૃતિશ્ચેતિ ક્રમાજ્જ્ઞેયા દશ સ્મરદશા ઇહ

અસૌષ્ઠવં મલાપત્તિસ્તાપસ્તુ વિરહજ્વરઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અઙ્ગાસૌષ્ઠવાદેર્લક્ષણમાહ---અસૌષ્ઠવમનાયત્તિરિતિ ।
અનાયત્તિરસ્વાધીનતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અરુચિર્વસ્તુવૈરાગ્યં સર્વત્રારાગિતાધૃતિઃ

અનાલમ્બનતા ચાપિ શૂન્યતા મનસઃ સ્મૃતા ।
તન્મયં તત્પ્રકાશો હિ બાહ્યાભ્યન્તરતસ્તથા ।
શેષં સ્પષ્ટમ્ ।
એકદેશતો યથા મમ તાતપાદાનામ્ --
"ચિન્તાભિઃ સ્તિમિતં મનઃ, કરતલે લીના કપોલસ્થલી, પ્રત્યૂષક્ષણદેશપાણ્ડુ વદનં શ્વાસૈકખિન્નો ઽધરઃ ।
અમ્ભઃ શીકરપદ્મિનીકિસલયૈર્નાપૈતિ તાપઃ શમં, કો ઽસ્યાઃ પ્રાર્થિતદુર્લભો ઽસ્તિ સહતે દીનાં દશામીદૃશીમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ચિન્તાભિઃ સ્તિમિતમિતિ ।
પત્યૌ પ્રવાસસ્થે કરતલે ગણ્ડં કૃત્વા ચિન્તયન્તીં પ્રતિ કસ્યચિદુક્તિરિયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભાવી ભવન્ભૂત ઇતિ ત્રિધા સ્યાત્તત્ર કાર્યજઃ

કાર્યસ્ય બુદ્ધિપૂર્વકત્વાત્ત્રૈવિધ્યમ્ ।
તત્ર ભાવી યથા મમ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પ્રવાસસ્ય કાર્ય્યાત્ શાપાત્ ઇત્યાદિ ત્રૈવિધ્યસ્યોક્તત્વાત્ કાર્ય્યજમેવ ત્રિવિધમાહ--ભાવીતિ ।
કાર્ય્યાનુરોધેન પ્રવાસસ્ત્રિવિધ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય બુદ્ધીતિ ।
બુદ્ધિઃ કાર્ય્યજ્ઞાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યામઃ સુન્દરિ, યાહિ પાન્થ, દયિતે શોકં વૃથા મા કૃથાઃ, શોકસ્તે ગમને કુતો મમ તતો વાષ્પં કથં મુઞ્ચસિ ।
શીઘ્રં ન વ્રજસીતિ માં ગમયિતું કસ્માદિયં તે ત્વરા, ભૂયાનસ્ય સહ ત્વયા જિગમિષોર્જોવસ્ય મે સંભ્રમઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) યામઃ સુન્દરીતિ ।
દ્વયોરુક્તિપ્રત્યુક્તી ઇમે ।
તત્ર સુન્દરીત્યન્તં પત્યુઃ ।
યાહિ પાન્થેતિ પ્રિયાયાઃ ।
મા કૃથા ઇત્યન્તં પત્યુઃ ।
શોક ઇત્યાદિકં મમેત્યન્તં પ્રિયાયાઃ ।
તત ઇત્યાદિ મુઞ્ચસીત્યન્તં પત્યુઃ ।
શીઘ્રં ન વ્રજસીત્યન્તં પ્રિયાયાઃ ।
ત્વરેત્યન્તં પત્યુઃ ।
ભૂયાનિત્યાદિ પ્રિયાયાઃ ।
ત્વયા સહ જિગમિષોઃ અસ્ય મે જીવસ્ય ભૂયાન્ સંભ્રમસ્ત્વરેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) યામ ઇતિ ।
તવ ગમને મમ કુતઃ શોકઃ જીવનાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
શીઘ્રનં ન વ્રજસીતિ ।
ત્વામગ્રે પશ્યન્ત્યા મમ તવાગમનસ્યપ્યશઙ્કા ।
તયા ધારયન્ત્યા નાસ્ય મોચનમિત્યાશયઃ ।
મયિ કૃતકપ્રેમકવસ્તબ ન ખલુ કદાચિદ્ ગમનમ્ ।
તતશ્ચ દુરાશયાન્દોલિતત્વેન પ્રાણાનામાકુલીભાવો ઽયમસહનીય ઇતિ ।
તત્રાવશ્યંભાવિનિ
ગમને હસસોત્પન્ને એષામપિ નિર્યાણ આકુલીભાવો નિવર્ત્તતામિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભવન્ યથા--
"પ્રસ્થાનં વબયૈઃ કૃતં, પ્રિયસખૈરસ્ત્રૈજસ્ત્રં ગતં, ધૃત્યા ન ક્ષણમાસિતં, વ્યવસિતં ચિત્તેન ગન્તું પુરઃ ।
યાતું નિશ્ચિતચેતસિ પ્રિયતમે સર્વે સમં પ્રસ્થિતા ગન્તવ્યે સતિ જીવિત ! પ્રિયસુહૃત્સાર્થઃ કિમુ ત્યજ્યતે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) પ્રસ્થાનં વલયૈઃ કૃતમિતિ ।
સ્વજીવિતં સમ્બોધ્ય પ્રિયાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
હે જીવિત ! પ્રિયતમે યાતું નિશ્ચિતચેતસિ સતિ તવાપિ ગન્તવ્યે ગતત્વે સતિ વલયાદિપ્રિયસુહૃત્સાર્થઃ ।
કિમુ ત્યજ્યતે તેનૈવ સહ ગમ્યતામિત્યર્થઃ ।
વલયાદયઃ સર્વે ઽપિ સમં પ્રસ્થિતાશ્ચલિતાઃ ।
તેષાં પ્રસ્થાનમાહ---પ્રસ્થાનમિતિ ।
પ્રસ્થાનં યાત્રા બહુદિનવ્યાપકતદ્વાર્ત્તયા કાર્શ્યેન વલયભ્રંશઃ ગતં ચલિતમ્ ।
અત્ર પૃથક્ પ્રિયસુહૃત્ત્વોપાદાનમ્ અત્યન્તપ્રિયત્વપ્રતિપાદનાય ।
તચ્ચ મરણહેતુશોકાદિદુઃ ખે ઽપ્યશ્રુપાતેન તદ્દુઃ ખસ્ય કિઞ્ચિદુપશમાત્ ।
જીવનરક્ષા ભવત્યતઃ સ્વરક્ષાકરિત્વેનાત્યન્તં પ્રિયત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભૂતો યથા--
"ચિન્તાભિઃ સ્તિમિતમ્-ઽઇત્યાદિ (200 પૃદૃ) શાપદ્યથા--
"તાં જાનીયાઃ--ઽઇત્યાદિ (130 પૃદૃ) સંભ્રમો દિવ્યમાનુષનિર્ઘાતોત્પાતાદિજઃ ।
યથા--વિક્રમોર્વશ્યામુર્વશીપુરૂરવસોઃ ।
અત્ર પૂર્વરાગોક્તાનામભિલાષાદીનામત્રોક્તાનાં ચાઙ્ગાસૌષ્ઠવાદીનામપિ દશાનાનુભયેષામપ્યુભયત્ર સમ્ભવે ઽપિ ચિરન્તનપ્રસિદ્ધ્યા વિવિચ્ય પ્રતિપાદનમ્ ।
અથ કરુણવિપ્રલમ્ભઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ઉર્વશીપુરૂરવસોરિતિ ।
તયોર્વૃત્તાન્તે ઇત્યર્થઃ ।
પુરૂરવસ એવ વિપ્રલમ્ભાત્ ।
તત્ર ચ દેવેન ઉર્વશ્યા હરણમેવ દૈવ ઉત્પાતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યૂનોરેકતરસ્મિન્ગતવતિ લોકાન્તરં પુનાર્લભ્યે ।
વિમનાયતે યદૈકસ્તદા ભવેત્ કરુણવિપ્રલમ્ભાખ્યઃ

યથા--કાદમ્બર્યાં તુણ્ડરીકમહાશ્વેતાવૃત્તાન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) પુણ્ડરીકેતિ ।
તત્ર મહાશ્વેતાયા મરણે આકાશસરસ્વત્યાઃ પુનર્લભ્યત્વમુક્તમ્ ।
તથા ચ તત્ર વિપ્રલમ્ભ એવ ઇત્યુક્ત્વા પ્રથમં કરુણઃ પશ્ચાત્તુ વિપ્રલમ્ભ ઇત્યભિયુક્તાનાં મતં દર્શયિતુમાહ--કિઞ્ચેતિ ।
મરણવિશેષસમ્ભવાદિતિ ।
યથા પૂર્વરાગમાનપ્રવાસરૂપા વિશેષાસ્તથા મરણસ્યાપિ વિશેષસ્ય સમ્ભવાદેતદ્ભેદેન પ્રવાસભિન્નમપીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) કરુણવિપ્રલમ્ભાખ્યઃ કરુણાખ્યો વિપ્રલમ્ભઃ ।
કાદમ્બર્યાં પુણ્ડરીકે મૃતે મહાશ્વેતાયા વિલાપઃ ।
એતદ્ગ્રન્થકૃતઃ કુવલયાશ્વચરિતે ચ યુવતેર્મદાલસાયસ્તથાભાવે કુવલયાશ્વસ્ય શરીરાન્તરેણ લભ્યે અજેન્દુમતીવૃત્તાન્તવત્ ।
આકાશસરસ્વતીભાષાન્તરે ત્વયાસૌ પુનર્લભ્યે ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પુનરલભ્યે શરીરાન્તરેણ બાલભ્યે તુ કરુણાખ્ય એવ રસઃ ।
કિઞ્ચાત્રાકાશસારસ્વતીભાષાનન્તરમેવ શૃઙ્ગારઃ, સગમપ્રત્યાશાયા રતેરુદ્ભવાત્ ।
પ્રથમં તુ કરુણ એવ, ઇત્યભિયુક્તા મન્યન્તે ।
યચ્ચાત્ર "સઙ્ગમપ્રત્યાશાનન્તરમપિ ભવતો વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારસ્ય પ્રવાસાખ્યો ભેદ એવ" ઇતિ કેચિદાહુઃ, તદન્યે "મરણરૂપવિશેષસંભવાત્તદ્ભિન્નમેવ" ઇતિ મન્યન્તે ।
લોચના:
(લો, ઋ) યચ્ચાત્રેત્યાદિ ।
અયમાશયઃ---યથા ભવદ્ભિરેકદેશસ્થયોર્વિયોગો વિરહાખ્યઃ વિદેશસ્થયોઃ પ્રવાસાખ્ય ઇતિ ઈષદ્ભિન્નધર્મયોગે ઽપિ ભેદઃ સ્વીકૃતઃ ।
અસ્માભિસ્તસ્મિન્નેવ શરીરે વિયોગઃ--પ્રવાસાખ્યઃ, શરીરાન્તરે તુ કરુણ ઇતિ બહુતરભિન્નયોગે ઇતિ કા ક્ષતિઃ ।
યત્તુ કૈશ્ચિદ્ અભિલાષપ્રવાસેર્ષ્યાવિરહશાપહેતુકત્વેન પઞ્ચધા વિપ્રલમ્ભૈત્યુક્તમ્ તત્ર સઙ્ગમપ્રાગભાવરૂપો ઽભિલાષઃ પૂર્વરાગ એવ ।
એકદેશસ્થયોરપિ ગુર્વાદિવશાદ્ સઙ્ગમોપરોધસ્વરૂપઃ વિરહશ્ચ; યદિ કન્યાવિષયસ્તદા પૂર્વરાગ એવ ।
યદા તુ પરોઢાવિષયઃ તદા રસાભાવસત્ત્વાત્ ન શૃઙ્ગરરસભેદઃ, યદિ તૂપભુક્તનાયિકાવિષયસ્તદાસ પ્રાવાસાખ્યભેદાન્તઃ પાતઃ ।
એવમેવ ચ શાપતો ઽપ્યન્તરાયે સ્વદેશસ્થયોરપિ પ્રવાસાખ્યભેદમેવાચખ્યતે ।
અત્ર એવ મહર્ષિણા પ્રવાસદશદશાલક્ષણે"પૂર્વાનુભવ જા જ્ઞેયા દશ સ્મરદશા ઇહ"ઇતિ પૂર્વાનુભવત્વમુક્તમ્ ।
પૂર્વાનુભાવઃ પૂર્વોપભોગાનુભવઃ ।
એવં ચ પૂર્વરાગો ઽનુપભુક્ત ઇતિ વિષયઃ ।
તથા ચ એકદેશસ્થયોર્ભિન્નદેશસ્થયોર્વા પૂર્વરાગપ્રવાસૌ ભવતઃ ।
યત્તુ પ્રવાસલક્ષણે ભિન્નદેશત્વમુક્તં તદ્વ્યવહિતત્વમાત્રવિષયમ્ ।
યદિ ચૈકદેશસ્થયોર્ન પ્રવાસસ્તત્ કથય કિયતિ યોજને કિયતિ વા કોશે ઽસૌ મહર્ષિભિર્નિરૂપિતઃ ।
કથં વા દૂરદેશસ્થયોર્નલદમયન્ત્યોઃ પ્રદ્યુમ્નપ્રભાવત્યોર્હંસમુખા ગુણશ્રવણાનન્તરં પુર્વંરાગસ્તયા ચકવાકયોસ્તૃણમાત્રવ્યવધાને ઽપિ શાપ્રવાસા ખ્યશૃઙ્ગારાભાસ ઇતિ સર્વં સુસ્થમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ સંભોગઃ--
દર્શનસ્પર્શનાદીનિ નિષેવેતે વિલાસિનૌ ।
યત્રાનુરક્તાવન્યોન્યં સંભોગો ઽયમુદાહૃતઃ

લોચના:
(લો, ૠ) સંભોગ ઇતિ---સંભોગઃ સમ્ભોગાખ્યો ભેદઃ ।
વિલાસી ચાવાલાસિની ચ વિલાસિનૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદિશબ્દાદન્યોન્યાધરપાનચુમ્બનાદયઃ ।
યથા--
"શૂન્યં વાસગૃહમ્--" (22 પૃદૃ) ઇત્યાદૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) દર્શનસ્પર્શનાદીનીતિ---અન્યો ઽન્યમિત્યસ્યાયમર્થઃ ।
કદાચિત્ એકૈકેન કદાચિત્તૂભયેન નાપિ દર્શનાદિકં ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
તેન એકૈકસ્ય દર્શનાદૌ અપિ સમ્ભોગો બોદ્ધ્યઃ ।
"શૂન્યં વાસગૃહઽ; મિત્યાદૌ ઉભયોરેવ ।
"યાન્ત્યા મુહુર્વલિતકન્ધરમાનનં તદાવૃત્તવૃન્તશતપત્રનિભં વહન્ત્યા ।
દિગ્ધો ઽમૃતેન ચ વિષેણ ચ પક્ષ્મલાક્ષ્યા ગાઢં નિખાત ઇવ મે હૃદયે કટાક્ષઃ ॥
"ઇત્યત્ર ગજોપરિ સ્થિતાયા માલત્યા દર્શનમ્ ।
માધવસ્ય તુ વિપ્રલમ્ભ એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંખ્યાતુમશક્યતયા ચુમ્બનપરિરમ્ભણાદિવહુભેદાત્ ।
અયમેક એવ ધીરૈઃ કથિતઃ સંભોગશૃઙ્ગારઃ

તત્ર સ્યાદૃતુષટ્કં ચન્દ્રાદિત્યૌ તથોદયાસ્તમયઃ ।
જલકેલિવનવિહારપ્રભાતમધુપાનયામિનીપ્રભૃતિઃ

અનુલેપનભૂષાદ્યા વાચ્યં શુચિ મેધ્યમન્યચ્ચ ।
તથા ચ ભરતઃ--
"યત્કિઞ્ચિલ્લોકે શુચિ મેધ્યમુજ્જ્વલં દર્શનીયં વા તત્સર્વં શૃઙ્ગારેણોપમીયતે (ઉપયુજ્યતે ચ)" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) વાચ્યં શુચિમેધ્યમિતિ---શુચિ શુદ્ધં વસ્ત્રાદિ, મેધ્યં પવિત્રમ્ અન્યદ્ વા યત્ તદુદ્દીપનવિભાવરૂપતયા વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
શૃઙ્ગારેણોપમીયતે ઇતિ ।
શૃઙ્ગારેણ હેતુના ઉપમીયતે તદુદ્દીપનતયા ઉપમીયતે ઉપસ્થાપ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
વર્ણ્યતે ઇતિ યાવત્ ।
યુજ્યતે ઇતિ શ્રૃઙ્ગારે તદુપયોગાત્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) સંખ્યાતુમિતિ---પરિરમ્ભણાદિત્યાદિશબ્દાત્ વિભાવાનુભાવવૈચિત્ર્યમ્ ।
તત્ર સ્યાદિત્યનન્તરં યથાસંભવં વિભાવાદિરૂપેણેતિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
યત્ કિઞ્ચિત્ દર્શનીયં શય્યાગૃહાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિઞ્ચ--
કથિતશ્ચતુર્વિધો ઽસાવાનન્તર્યાત્તુ પૂર્વરાગાદેઃ

યદુક્તમ્--
"ન બિના વિપ્રલમ્ભેન સંભોગઃ પુષ્ટિમશ્નુતે ।
કષાયિતે હિ વસ્ત્રાદૌ ભૂયાન્ રાગો વિવર્ધતે" ॥
ઇતિ ।
તત્ર પૂર્વરાગાનન્તરં સંભોગો યથા કુમારસમ્ભવે પાર્વતીપરમેશ્વરયોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) સમ્ભોગશૃઙ્ગારસ્ય એવવિધત્વમુક્ત્વા પૂર્વરાગાદ્યાનન્તર્યેણ તસ્ય ચાતુર્વિધ્યં વક્તુમાહ--કિઞ્ચેતિ ।
કષાયિતે પ્રથમં કિઞ્ચિદ્રક્તીકૃતે ।
પાર્વતીપરમેશ્વરયોરિતિ---અત્રાપિ તયોર્વૃત્તાન્તે ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વરાગસંભોગો મદનદાહાનન્તરં વિવાહે સતિ પાર્વતીપરમેશ્વરયોઃ ।
એવં માલતીમાધવયોરપિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રવાસાનન્તરં સમ્ભોગો યથા મમ તાતપાદાનામ્--
"ક્ષેમં તે નનુ પક્ષ્મલાક્ષિ !- કિસઅં ખેમં મહઙ્ગં દિઢં, એતાદૃક્કૃશતા કુતઃ તુહ પુણો પુટ્ઠં સરીરં જદો ।
કેનાહં પૃથુલઃ પ્રયે !- પણૈણીદેહસ્સ સમ્મેલણાત્, ત્વત્તઃ સુભ્રુ ! ન કપિ મે, જૈ ઇદં ખેમં કુદો પુચ્છસિ" ॥
લોચના:
(લો, એ) કિસઅમિતિ---કૃશકં ક્ષેમં મમાઙ્ગં દૃઢમ્ ।
તુહેતિ--તવ પુનઃ પુષ્ટં શરીરં યતઃ ।
પણૈણીતિ---પ્રણયિનીદહસ્ય સંભિશ્રણાત્ ।
જૈ ઇતિ--- યદિ ઇદં ક્ષેમં કુતઃ પૃચ્છસિ ।
અયમર્થઃ---યદાહમેવ પ્રણયિની કિમિતિ માં પરિહૃત્ય દૂરં ગતો ઽસિ યદ્ધેતુકસ્તવાયં પ્રશ્રઃ ।
સમ્ભોગઃ સંયુક્તનાયકવિષયઃ ।
સંયોગવિયોગૌ ચ પરસ્પરાયત્તતારૂપૌ તેન દૂતિપ્રષણાદેઃ સંભોગવિષયત્વમ્ ।
ઈર્ષ્યામાનાદેશ્ચ વિપ્રલમ્ભવિષયત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યત્રાપ્યૂહ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ક્ષેમં તે નનુ ઇત્યાદિ---ઇમે દમ્પત્યોરુક્તિપ્રત્યુક્તી ।
તત્ર પ્રવાસાદગતસ્ય પત્યુઃ સંસ્કૃતોક્તિઃ; તત્ પત્ન્યાઃ પ્રાકૃતોક્તિઃ ।
પ્રથમસંસ્કૃતેન પૃચ્છા નાયકસ્ય; પ્રાકૃતેનોત્તરં પ્રિયાયાઃ ।
એવમુત્તરોત્તરમ્ ।
કીદૃશમ્ ક્ષેમં મમાઙ્ગં દૃઢમિત્યર્થઃ ।
પુટ્ઠમિતિ---તવ પુનઃ શરીરં પુષ્ટં યત ઇત્યર્થઃ ।
પણૈણીતિ---પ્રણયિન્યા મમ દેહસ્ય સંભિશ્રણાત્ સંકોચાત્ કૃશીકરણાદિત્યર્થઃ ।
એતાવત્ કાલં તવ વૈદેશ્યાત્, નિશ્ચિતેન તવાનુરાગેણ યતો ઽહં કૃશા; અતો માં કૃશાં કૃત્વા મન્માસેન તવ શરીરં પુષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ત્વત્ત ઇતિ ।
હે સુભ્રુ ! ત્વત્તઃ કાપિ ન મે કાપિ પુષ્ટિઃ ઇત્યર્થઃ ।
જૈ ઇદમિતિ યદીદં તદા ક્ષેમં કુતઃ પૃચ્છસિ ।
સ્વાનુરાગવિષયસ્યૈવ ક્ષેમપૃચ્છા ।
મત્કાર્શ્યે ઽપિ તવ પષ્ટ્યા ચ મયિ તવાનુરાગાભાવેનૈવ પુષ્ટિઃ ।
અનુરાગસત્ત્વે તુ મદ્વિરહાત્ કાર્શ્યં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
એવમન્યત્રેતિ---કરુણવિપ્રલમ્ભાનન્તરં સમ્ભોગ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર ચ મરણાનન્તરં જીવને મહાશ્વેતાપુણ્ડરીકયોઃ સમ્ભોગે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ હાસ્યઃ--
વિકૃતાકારવાગ્વેષચેષ્ટાદેઃ કુહકાદ્ભવેત્ ।
હાસ્યો હાસસથાયિભાવઃ શ્વેતઃ પ્રથમદૈવતઃ

વિકૃતાકારવાક્ચેષ્ટં યમાલોક્ય હસેજ્જનઃ ।
તમત્રાલમ્બનં પ્રાહુસ્તચ્ચેષ્ટોદ્દીપનં મતમ્

અનુભાવો ઽક્ષસઙ્કોચવદનસ્મેરતાદયઃ ।
નિદ્રાલસ્યાવહિત્થાદ્યા અત્ર સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ

જ્યેષ્ઠાનાં સ્મિતહસિતે મધ્યાનાં વિહસિતાવહસિતે ચ ।
નીચાનામપહસિતં તથાતિહસિતં તદેષ ષડ્ભેદઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) જ્યેષ્ઠાનામિતિ---ઉત્તમાનાં નાયકાનામિત્યર્થઃ ।
સ્મિતહસિત ઇતિ---કસ્યાચિદુત્તમનાયકસ્ય સ્મિતં કસ્યચિત્તુ હસિતમ્ ઇત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરોત્તરમપિ એકૈકસ્ય એકૈકમિતિ ષડ્ભેદા ।
લોચના:
(લો, ઐ) હાસ્ય ઇતિ---વિકૃતાદ્ વિકિયાયુક્તાદ વાગ્વેશચેષ્ટાદેઃ કુહકાખ્યવઞ્ચનાપ્રયોગાચ્ચ હાસ્યરસો ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રમથાઃ શિવગણવિશેષાઃ ।
યદ્વસ્તુ ।
જ્યેષ્ટાનામુત્તમપ્રકૃતીનામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઈષદ્વિકાસિનયનં સ્મિતં સ્યાત્ સ્પન્દિતાધરમ્ ।
કિઞ્ચિલ્લક્ષ્યદ્વિજં તત્ર હસિતં કથિતં બુધૈઃ

મધુરસ્વરં વિહસિતં સાંસશિરઃ કમ્પમવહસિતમ્ ।
અપહસિતં સાસ્ત્રાક્ષં વિક્ષિપ્તાઙ્ગં ચ ભવત્યતિહસિતમ્

યથા--
"ગુરોગિરઃ પઞ્ચદિનાન્ અધીત્ય વેદાન્તશાસ્ત્રાણિ દિનત્રયં ચ ।
અમી સમાઘ્રાય ચ તર્કવાદાન્સમાગતાઃ કુક્કુટમિશ્રપાદાઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) સ્મિતાદિલક્ષણમાહ ।
ઈષદિતિ ।
ગુરોર્ગિર ઇતિ---કુક્કુટમિશ્રપાદોપહાસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય લટકમેલકપ્રભૃતિષુ પરિપોષો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અત્ર કુક્કુટમિશ્રપાદા આલમ્બનમ્ ।
તેષાં ચ પઞ્ચદિનાધ્યયનાદય ઉદ્દીપનાનિ ।
કાયોચ્છ્વસનદૃષ્ટિસઙ્કોચાદયો હર્ષાવહિત્થાદયશ્ચ અનુભાવવ્યભિચારિણઃ અનુક્તા અપિ સામર્થ્યાલ્લભ્યાઃ ।
એવમન્યત્રાપિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ચ--
યસ્ય હાસઃ સ ચેત ક્વાપિ સાક્ષાન્નૈવ નિબધ્યતે ।
તથાષ્યેષ વિભાવાદિસામર્થ્યાદુપલભ્યતે

અભેદેન વિભાવાદિસાધારણ્યાત્પ્રતીયતે ।
સામાજિકૈસ્તતો હાસ્યરસો ઽયમનુભૂયતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અત્ર ચોત્તમાદિષુ ય ઉપહાસકસ્તસ્ય સ્મિતાદિકમુન્નેયમ્ ।
સાક્ષાન્નેવ નિબધ્યત ઇતિ ।
નશબ્દેન વાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અભેદેનેતિ---સ ઉપહાસકઃ સામાજિકૈઃ વિભાવાદિસાધારણ્યાત્ યતઃ અભેદેન પ્રતીયતે તતો હાસ્યરસો ઽયમનુમીયત ઇત્યર્થઃ ।
વિભાવાદિસાધારણ્યઞ્ચ ઉપહાસકસ્ય યો વિભાવાદિરૂપો હસનીયવૈકૃત્યાદિઃ, તત્ર સામાજિકસ્યાપિ સ્વોપહસનીયત્વાદ્યારોપ્યઃ ।
સ ચ સ્વાત્મનિ ઉપહાસકાભેદારેપાત્ ।
તતશ્ચ સ્વનિષ્ઠહાસે ઉપહાસકહાસાભેદારોપઃ વિભાવાદીનાં સાધારણીકરણવ્યાપારાત્ ।
તતશ્ચ સ્વાદનાખ્યેન વ્યાપારેણ હાસ્યરસ આસ્વાદ્યત ઇતિ પૂર્વાપરગ્રન્થનિષ્કર્ષઃ ।
એવમેવ રસાન્તરે ઽપિ રીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યેષ્વપિ રસેષુ બોદ્ધવ્યમ્ ।
અથ કરુણઃ--
ઇષ્ટનાશાદનિષ્ટાપ્તેઃ કરુણાખ્યો રસો ભવેત્ ।
ધીરૈઃ કપોતવર્ણો ઽયં કથિતો યમદૈવતઃ

શોકો ઽત્ર સ્થાયિભાવઃ સ્યાચ્છોચ્યમાલમ્બનં મતમ્ ।
તસ્ય દાહાદિકાવસ્થા ભવેદુદ્દીપનં પુનઃ

અનુભાવા દૈવનિન્દાભૂપાતક્રન્દિતાદયઃ ।
વૈવર્ણ્યોચ્છ્વાસનિઃ શ્વાસસ્તમ્ભપ્રલપનાનિ ચ

નિર્વેદમોહાપસ્માખ્યાધિગ્લાનિસ્મૃતિશ્રમાઃ ।
વિષાદજડતોન્માદચિન્તાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

શોચ્યં વિનષ્ટબન્ધુપ્રભૃતિ ।
યથા મમ રાઘવવિલાસે--
"વિપિને ક્વ જટાનિબન્ધનં તવ ચેદં ક્વ મનોહરં વપુઃ ।
અનયોર્ઘટના વિધેઃ સ્ફુટં નનુ ખડ્ગેન શિરીષકર્ત્તનમ્" ॥
અત્ર હિ રામવનવાસજનિતશોકાર્ત્તસ્ય દશરથસ્ય દૈવનિન્દા ।
એવં બન્ધુવિયોગવિભવનાશાદાવપ્યુદાહાર્યમ્ ।
પરિપોષસ્તુ મહાભારતે સ્ત્રીપર્વણિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) વિપિને ક્વેતિ સ્પષ્ટમ્ ।
એવં બન્ધુવિયોગેતિ ।
તત્ર બન્ધુવિયોગે યથા---"હા માતસ્ત્વરિતાસિ કુત્ર કિમિદં હા દેવતાઃ ક્વાશિષઃ ધિક્ પ્રાણાન્ પતિતો ઽશનિર્હુતવહસ્તે ઽઙ્ગેષુ દગ્ધે દૃશૌ ।
ઇત્થં ઘર્ઘરમધ્યરુદ્ધકરુણાપૌરાઙ્ગનાનાં ગિરઃ ચિત્રસ્થાનપિ રોદયન્તિ શતધા કુર્વન્તિ ભિત્તીરપિ ॥
"ઇદં મદાલસાયાં મૃતાયાં પુરસ્ત્રીણાં રોદનસ્ય કેનાપિ કથનમ્ ।
વિત્તનાશે યથા-"કિં કરોમિ ક્ક ગચ્છામિ શરણં ક્ક વ્રજામ્યહમ્ ।
ચિરેણોપર્જ્જિતં વિત્તં દસ્યુનાપહૃતં મમ" ॥
ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય કરુણવિપ્રલમ્ભાદ્ ભેદમાહ--
શોકસ્થાયિતયા ભિન્નો વિપ્રલમ્ભાદયં રસઃ ।
વિપ્રલમ્ભે રતિઃ સ્થાયી પુનઃ સંભોગહેતુકઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) પુનઃ સમ્ભોગહેતુક ઇતિ ।
પૂર્વરાગમાનપ્રવાસહેતુકત્વે કરુણસાઙ્કર્ય્યશઙ્કૈવ નાસ્તિ ।
મરણે સત્યેવ તત્સાઙ્કર્યસમ્ભાવના ।
તત્ર પુનઃ સમ્ભોગસમ્ભાવનાસત્ત્વે વિપ્રલમ્ભઃ ।
પુનઃ સમ્ભોગહેતુકઃ પુનઃ સમ્ભોગસમ્ભાવનાહેતુક ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ રૌદ્રઃ--
રૌદ્રઃ ક્રોધસ્થાયિભાવો રક્તો રુદ્રાધિદૈવતઃ ।
આલમ્બનમરિસ્તત્ર તચ્ચેષ્ચોદ્દીપનં મતમ્

મુષ્ટિપ્રહારપાતનવિકૃતચ્છેદાવદારણૈશ્ચૈવ ।
સંગ્રામસંભ્રમાદ્યૈરસ્યોદ્દીપ્તિર્ભવેત્ પ્રૌઢા

ભ્રવિભઙ્ગૌષ્ઠનિર્દેશબાહુસ્ફોટનતર્જનાઃ ।
આત્માવદાનકથનમાયુધોત્ક્ષેપણાનિ ચ

અનુભાવાસ્તથાક્ષેપક્રૂરસંદર્શનાદયઃ ।
ઉગ્રતાવેગરોમાઞ્ચસ્વેદવેપથવો મદઃ

મોહામર્ષાદયસ્તત્ર ભાવાઃ સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ ।
યથા--
"કૃતમનુમતં દૃષ્ટં વા યૈરિદં ગુરુપાતકં મનુજપશુભિર્નિર્મર્યાદૈર્ભવદ્ભિરુદાયુધૈઃ ।
નરકરિપુણા સાર્ધં તેષાં સભીમકિરીટિના- મયમહમસૃઙ્મેદોમાંસૈઃ કરોમિ દિશાં બલિમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) કૃતમનુમતમિતિ ।
અર્જુનં સમ્બોધ્ય ક્રુદ્ધસ્ય અશ્વત્થામ્ન ઉક્તિરિયમ્ ।
ઇદં સ્વયં મૃતસ્ય મમ પિતુઃ શિરચ્છેદરૂપં ગુરુપાતકં યૈરુદાયુધૈર્મનુજપશુભિર્નિર્મયાદૈર્ભવદ્ધિઃ કૃતમનુમતં દૃષ્ટં વા નરકાસુરસ્ય રિપુણા શ્રીકૃષ્ણેન સાર્દ્ધં સભીમકિરીટિનાં તેષાં મેદોમાંસૈઃ દિશાં દિક્સ્થિતભૂતાનાં બલિમયમહમ્ એતત્ક્ષણવર્ત્તો અહં કરોમીત્યર્થઃ ।
કિરીટી અર્જુનઃ ।
મેદસ્તૈલમ્ ।
નરકરિપુપદોપાદાનાત્ નરકહેતુપાતકહન્તારં ગુરુપાતકકારિણઞ્ચ હનિષ્યામીતિ સૂચનાત્ મત્ક્રોધે જગદેવ નઙ્ક્ષ્યતિ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) કૃતમનુમતમિતિ ।
તેષાં ભવતામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્ય યુદ્ધવીરાદ્ભેદમાહ--
રક્તાસ્યેનેત્રતા ચાત્ર ભેદિની યુદ્ધવીરતઃ

અથ વીરઃ--
ઉત્તમપ્રકૃતિર્વોર ઉત્સાહસ્થાયિભાવકઃ ।
મહેન્દ્રદૈવતો હેમવર્ણો ઽયં સમુદાહૃતઃ

આલમ્બનવિભાવાસ્તુ વિજેતવ્યાદયો મતાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ધર્મવીરદાનવીરયુદ્ધવીરદયાવીરરૂપતયા વીરરસસ્ય ચાતુર્વિધ્યં વક્ષ્યતે ।
તેષામાલમ્બનાદિભેદો વિજેતવ્યાદય ઇત્યાદિ સર્વગ્રહાર્થમાદિપદમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિજેતવ્યાદિચેષ્ટાદ્યાસ્તસ્યોદ્દીપનરૂપિણઃ ।
અનુભાવાસ્તુ તત્ર સ્યુઃ સહાયાન્વેષણાદયઃ

સઞ્ચારિણાસ્તુ ધૃતિમતિગર્વસ્મૃતિતર્કરોમાઞ્ચાઃ ।
સ ચ દાનદર્મયુદ્ધૈર્દયયા ચ સમન્વિતશ્ચતુર્ધા સ્યાત્

સ ચ વીરો દાનવીરો ધર્મવીરો યુદ્ધવીરો દયાવીરશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ ।
તત્ર દાનવીરો યથા પરશુરામઃ--
"ત્યાગઃ સપ્તસમુદ્રમુદ્રિતમહીનિર્વ્યાજદાનાવધિઃ" ઇતિ ।
અત્ર પરશુરામસ્ય ત્યાગે ઉત્સાહઃ સ્થાયિભાવઃ, સંપ્રદાનભૂતબ્રાહ્મણૈરાલમ્બનવિભાવૈઃ સત્ત્વાધ્યવસાયાદિભિશ્ચોદ્દીપનવિભાવૈવિભાવિતઃ, સર્વસ્વત્યાગાદિભિરનુભાવૈરનુભાવિતો, હર્ષધૃત્યાદિભૈઃ સંચારિભિઃ પુષ્ટિં નીતો દાનવીરતાં ભજતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ત્યાગઃ સપ્તસમુદ્રેતિ---સપ્તસમુદ્રાવૃત્તયા મહ્યા નિર્વ્યાજદાનપર્ય્યન્તઃ ત્યાગ ઇત્યર્થઃ ।
સત્ત્વાધ્યવસાયઃ સાત્વિકક્રિયાભાવિતઃ ।
પૂર્વોક્તપ્રકારેણ જ્ઞાપિતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ધર્મવીરો યથા યુધિષ્ઠિરઃ--
"રાજ્યં ચ વસુ દેહશ્ચ ભાર્યા ભ્રાતૃસુતાશ્ચ યે ।
યચ્ચ લોકે મમાયત્તં તદ્ ધર્માય સદોદ્યતમ્" ॥
યુદ્ધવીરો યથા શ્રીરામચન્દ્રઃ--
ભો લઙ્કેશ્વર ! દીયતાં જનકજા રામઃ સ્વયં યાચતે કો ઽયં તે મતિવિભ્રમઃ સ્મર નયં નાદ્યાપિ કિંચિદ્રતમ્ ।
નૈવં ચેત્ ખરદૂષણત્રિશિરસાં કણ્ઠાસૃજા પઙ્કિલઃ પત્ત્રી નૈષ સહિષ્યતે મમ ધનુર્જ્યાબન્ધબન્ધૂકૃતઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ભો લઙ્કેશ્વર ઇતિ ।
રામો રામનામ્ના ખ્યાતો વાલિહન્તા સ્વયં યાચતે ।
નયં નીતિં સ્મર ।
નાદ્યાપીતિ ।
મયા સહ સન્ધેરુપાયઃ કો ઽપિ ન ગત ઇત્યર્થઃ ।
નૈવં ચેત્ સીતા ન દીયતે ચેત્ તદા મમ ધનુઃ જ્યાબન્ધસ્ય બન્ધૂકૃત એષ પત્રી વાણો ન સહિષ્યતે ।
કીદૃશઃ ખરાદીનામસૃજા રક્તેન પઙ્કિલઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દયાવીરો યથા જીમૂતવાહનઃ--
"શિરામુખૈઃ સ્યન્દત એવ રક્તમદ્યાપિ દેહે મમ માંસમસ્તિ ।
તૃપ્તિં ન પશ્યામિ તવાપિ તાવત્ કિં ભક્ષણાત્ત્વં વિરતો ગરુત્મન્ ! ।
એષ્વપિ વિભાવાદયઃ પૂર્વોદાહરણવદૂહ્યાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) શિરામુખૈરિતિ ।
ગરુડેન ભક્ષ્યમાણં નાગં પરિત્રાતું તદ્ભક્ષણાય આત્મદેહમર્પિતવતસ્તદ્ભક્ષિતબહુમાંસસ્ય જીમૂતવાહનસ્યાતૃપ્તં પ્રત્યુક્તિરિયમ્ ।
હે ગરુત્મન્ ! અદ્યાપિ મમ દેહે માંસમસ્તિ ।
અત્ર હેતુમાહ---મમ કીદૃશસ્ય શિરામુખેં રક્તં સ્યન્દત એવ ।
અતો યદ્યપિ બહૂનિ માંસાનિ ભક્ષિતાનિ તથાપિ તૃપ્તિમાત્મનિ ન પશ્યામિ ।
અતસ્ત્વં કિં ભક્ષણાદ્ વિરતોસીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ભયાનકઃ--
ભયાનકો ભયસ્થાયિભાવો ભૂતાધિદૈવતઃ" ।
સ્ત્રીનીચપ્રકૃતિઃ કૃષ્ણો મતસ્તત્ત્વવિશારદૈઃ

યસ્માદુત્પદ્યતે ભીતિસ્તદત્રાલમ્બનં મતમ્ ।
ચેષ્ટા ઘોરતરાસ્તસ્ય ભવેદુદ્દીપનં પુનઃ

અનુભાવો ઽત્ર વૈવર્ણ્યગદ્રદસ્વરભાષણમ્ ।
પ્રલયસ્વેદરોમાઞ્ચકમ્પદિક્પ્રેક્ષણાદયઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ભયાનકાનુભાવેષુ પુલકઃ કિઞ્ચિદ્ અઙ્ગેષુ રોમાઞ્ચઃ ।
રોમાઞ્ચસ્તુ સર્વાઙ્ગેષુ ઇતિ ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
જુગુષ્સાવેગસંમોહસંત્રાસગ્લાનિદીનતાઃ ।
શઙ્કાપસ્મારસમ્ભ્રાન્તિમૃત્ય્વાદ્યા વ્યભિચારિણાઃ

યથા--
"નષ્ટં વર્ષવરૈઃ--" ઇત્યાદિ (105 પૃદૃ) અથ બીભત્સઃ--
જુગુષ્સાસ્થાયિભાવસ્તુ બીભત્સઃ કથ્યતે રસઃ ।
નીલવર્ણો મહાકાલદૈવતો ઽયમુદાહૃતઃ

દુર્ગન્ધમાંસરુંધિરમેદાં સ્યાલમ્બનં મતમ્ ।
તત્રૈવ કૃમિપાતાદ્યમુદ્દીપનમુદાહૃતમ્

નિષ્ઠીવનાસ્યવલનનેત્રસઙ્કોચનાદયઃ ।
અનુભાવાસ્તત્ર મતાસ્તથા સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ

મોહો ઽપસ્માર આવેગો વ્યાધિશ્ચ મરણાદયઃ ।
યથા--
"ઉત્કૃત્યોત્કૃત્ય કૃત્તિં પ્રથમમથ પૃથૂચ્છોથભૂયાંસિ માંસાન્ય્ અંસસ્ફિક્પૃષ્ઠપિણ્ડાદ્યવયવસુલભાન્યુગ્રપૂતીનિ જગ્ધ્વા ।
આર્ત્તઃ પર્યસ્તનેત્રઃ પ્રકટિતદશનઃ પ્રેતરઙ્કઃ કરઙ્કાદઙ્કસ્થાદસ્થિંસ્થં સ્થપુટગતમપિ ક્રવ્યમધ્યગ્રમત્તિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) તદ્વ્યભિચારિભાવેષુ--જુગુપ્સાભયહેતુપ્રેતાદિદર્શનાત્ ।
સંત્રાસશ્ચ ભયાદ્ભિન્નઃ ।
ઉત્કૃત્યેતિ---કરાલારાધનાય ગતસ્ય માધવસ્ય શવં ભુઞ્જાનં પ્રેતં દૃષ્ટ્વા ઉક્તિરિયમ્ ।
અયં પ્રેતરઙ્ગઃ ।
પ્રેતેષુ દરિદ્રઃ ।
અઙ્કસ્થાત્ શવાત્ અસ્થિસંસ્થં સ્થપુટગતમપિ ક્રવ્યંમાંસં પ્રકટિતદશનઃ સન્નવ્યગ્રં યથા સ્યાત્તથાત્તિ ।
કિં કૃત્વા પ્રથમં કૃત્તિં ચર્મ્મ ઉત્કૃત્યોકૃત્ય ।
અથાનન્તરં અંસે ભુજમૂલે સ્ફિચિ નિતમ્બે પૃષ્ટે ચ ।
આદિના ઉરૌ ચ ।
પિણ્ડે ઽવયવે સુલભાનિ માંસાનિ જગ્ધ્વા ભક્ષયિત્વા ।
ઈદૃશક્રમેણ ભક્ષણાદ્ અવ્યગ્રતા ।
માંસાનિ કીદૃશાનિ પૃથુના ઉચ્છોથેન તત્ફુલ્લતયા ભૂયાંસિ બહૂનિ તથા અતિદુર્ગન્ધીનિ ।
લોચના:
(લો, અ) ઉત્કૃત્યેતિ-ઉચ્છોથ ઉચ્છૂનતા ।
પિણ્ડો જઙ્ઘોર્દ્ધ્વભાગઃ ।
રઙ્કશ્ચિરદુર્લભાહારઃ ।
કરઙ્કો ઽસ્થિશેષં શિરઃ ।
સ્થપુટં વિકટગભીરભાગઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાદ્ભુતઃ--
અદ્ભુતો વિસ્મયસ્થાયિભાવો ગન્ધર્વદૈવતઃ

પીતવર્ણો વસ્તુ લોકાતિગામાલમ્બનં મતમ્ ।
ગુણાનાં તસ્ય મહિમા ભવેદુદ્દીપનં પુનઃ

સ્તમ્ભઃ સ્વેદો ઽથ રોમાઞ્ચગદ્રદસ્વરસંભ્રમઃ ।
તથા નેત્રવિકાસાદ્યા અનુભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

વિતર્કાવેગસંભ્રાન્તિહર્ષાદ્યા વ્યભિચારિણઃ ।
યથા--
"દોર્દણ્ડાઞ્ચિતચન્દ્રશેખરધનુર્દણ્ડાવભઙ્ગોદ્યત--
ષ્ટંકારધ્વનિરાર્યબાલચરિતપ્રસ્તાવનાડિણ્ડિમઃ ।
દ્રાક્પર્યસ્તકપાલસંપુટમિલદ્બ્રહ્માણ્ડભાણ્ડોદર- ભ્રામ્યત્પિણ્ડિતચણ્ડિમા કથમહો નાદ્યાપિ વિશ્રામ્યતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) અદ્ભુતવ્યભિચારિભાવેષુ સંભ્રાન્તિઃ; ભ્રમણં ચપલતા ।
તેનાનુભાવત્વેન ઉક્તસંભ્રમાદ્ભેદઃ ।
દોર્દણ્ડેતિ--રામેણ ધનુષિ ભગ્ને તચ્છબ્દં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય ઉક્તિરિયમ્ ।
દોર્દણ્ડેનાઞ્ચિતસ્ય ઉત્ક્ષિપ્તસ્ય ચન્દ્રશેખરધનુર્દણ્ડસ્યાવભઙ્ગેન ઉદ્ગતો ઝઙ્કારધ્વનિઃ અહો ઽદ્યાપિ ન વિશ્રામ્યતિ ।
કીદૃશઃ ।
આર્ય્યસ્ય રામસ્ય બાલચરિતાનાં પ્રસ્તાવનાયાઃ પ્રખ્યાપનાયાઃ ડિણ્ડિમો વાદ્યવિશેષઃ ।
પુનઃ કીદૃશઃ--દ્રાક્સહસા પર્ય્યસ્તાભ્યામુત્ક્ષિપ્તાભ્યાં કપાલસંપુટાભ્યાં પુનર્મિલિતો બ્રહ્માણ્ડભાણ્ડસ્ય ચણ્ડશબ્દાત્ ઉત્ફુલ્ય પુનર્મિલિતં બ્રહ્માણ્ડકપાલદ્વયં તદુદરે ભ્રામ્યન્ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર રામો લોકાતિગં વસ્તુ ।
ધનુર્ભઙ્ગે ગુણઃ ।
લોચના:
(લો, આ) દોર્દણ્ડેતિ ।
આર્ય્યોરામઃ દ્રાક્ઝટિતિ ।
પર્ય્યાપ્તૌ સંપૂર્ણો કપાલસંપુટૌ યસ્ય ।
એવં વિશેષણવિશિષ્ટતયા મિલતિ જાયમાને બ્રહ્મણ્ડભાણ્ડોદરે ભ્રામ્યન્ પિણ્ડિતઃ પિણ્ડીભૂતઃ ચણ્ડિમા ચણ્ડત્વં યસ્યેતિ ઝઙ્કારધ્વનોર્વિશેષણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ શાન્તઃ--
શાન્તઃ શમસ્થયિભાવ ઉત્તમપ્રકૃતિર્મતઃ

લોચના:
(લો, ઇ) ઉક્તરૂપઃ શમઃ સ્થાયિભાવો યસ્ય ।
યત્તુ નિર્વેદસ્ય સ્થાયિભાવતાવલમ્બનેન શાન્તરસસ્વીકારઃ ગૃતસ્તદયુક્તમ્ , તસ્ય સ્વાદ્યમાનરૂપત્વાત્ સંચારિભાવસ્યૈવ નાટ્યત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કુન્દેન્દુસુન્દરચ્છાયઃ શ્રીનારાયણદૈવતઃ ।
અનિત્યત્વાદિનાશેષવસ્તુનિઃ સારતા તુ યા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) અનિત્યત્વાદિના ઇત્યત્ર આદિપદાત્ ઇષ્ટવિયોગાદિના વૈરાગ્યપરિગ્રહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પરમાત્મસ્વરૂપં વા તસ્યાલમ્બનમિષ્યતે ।
પુણ્યાશ્રમહરિક્ષેત્રતીર્થરમ્યવનાદયઃ

મહાપુરુષસઙ્ગાદ્યાસ્તસ્યોદ્દીપનરૂપિણઃ ।
રોમાઞ્ચાદ્યાશ્ચાનુભાવાસ્તથા સ્યુર્વ્યભિચારિણઃ

નિર્વેદહર્ષસ્મરણમતિભૂતદયાદયઃ ।
યથા--
"રથ્યાન્તશ્ચરતસ્તથા ધૃતજરત્ કન્થાલવસ્યાધ્વગૈઃ સત્રાસં ચ સકૌતુકં ચ સદયં દૃષ્ટસ્ય તૈર્નાગરૈઃ ।
નિર્વ્યાજીકૃતચિત્સુધારસમુદા નિદ્રાયમાણસ્ય મે નિઃશઙ્કઃ કરટઃ કદા કરપુટીભિક્ષાં વિલુણ્ઠિષ્યતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) રથ્યાન્ત ઇતિ ।
સંસારવિરક્તસ્યોક્તિરિયમ્ ।
નિર્બોજીકૃતયા ચિત્સુધારસમુદા જ્ઞાનામૃતહર્ષેણ નિદ્રાયમાણસ્ય મે કદા કરપુટીભિક્ષાં કરટઃ કાકો વિલુણ્ઠિષ્યતિ ।
કામનાભાવાત્ નિર્બોજતા ।
મમ કીદૃશસ્ય, ભિક્ષાવિલુણ્ઠનાદિભયાભાવાત્ નિઃ શઙ્કં ચરતઃ રથ્યાન્તઃ નગરરાજમાર્ગમધ્યે ચરતઃ ।
ધૃતજરત્કન્થાલવસ્ય ।
અતઃ તૈઃ રથ્યાસ્થૈઃ અધ્વગૈર્નાગરૈઃ કન્થાદિવિપરીતદર્શનાત્ સત્રાસઞ્ચ સકૌતુકઞ્ચ દરિદ્રાવસ્થાદર્શનાત્ સદયઞ્ચ દૃષ્ટસ્ય ।
અત્ર સમસ્તસુખહેતૂપક્ષેપણાત્ લબ્ધાશેષવસ્તુનિઃ સારતા આલમ્બનમ્ ।
નાગરૈરુક્તરૂપેણ દર્શનાનિ ઉદ્દીપનાનિ ।
ભિક્ષાવિલુણ્ઠનાશંસાલભ્યૌ રોમાઞ્ચહર્ષાવનુભાવવ્યભિચારિણૌ ।
લોચના:
(લો, ઈ) રથ્યેતિં---લવો લેશઃ ।
છિદ્રમયત્વાત્ વિકૃતાકારત્વાત્સત્રાસમ્ ।
તથાદ્ભુતસ્યાદૃષ્ટપૂર્વકત્વાત્સકૌતુકમ્ ।
અકિઞ્ચનત્વાત્ સદયમ્ ।
નિર્બોજીકૃતો યો ઽસૌ ચિત્જ્ઞાનમેવ સુધારસઃ તેન પ્રકાશેન યા મુત્ પ્રીતિઃ સુખૈકમયતા તયા નિદ્રાયમાણસ્ય પશ્યતો ઽપિ પ્રમેયજાતમપશ્યતઃ ચિત્સુધારસસ્ય ।
નિર્બોજીકૃતસ્યાયમર્થઃ-- નિર્ગતં બીજં સંસારકારણમ્ અવિદ્યાખ્યં યસ્માત્ પ્રકાશાદિત્યર્થઃ ।
નિર્ગતં બીજમ્ આત્મપ્રકાશજ્ઞાનકારણં મનો યત્ર સ નિર્બોજઃ ।
બ્રહ્માકારં વૃત્તિમુત્પાદ્ય મનસઃ સત્ત્વાંશસ્યાપિ વિનાશાભ્યુપગમાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પુષ્ટિસ્તુ મહાભારતાદૌ દ્રષ્ટવ્યા ।
અસ્ય દયાવીરાદેઃ સકાશાદ્ ભેદમાહ--
નિરહઙ્કારરૂપત્વાદ્ દયાવીરાદિરેષ નો

દયાવીરાદૌ હિ નાગાનન્દદૌ જીમૂતવાહનાદેરન્તરા મલયવત્યાદ્યનુરાગાદેરન્તે ચ વિદ્યાધરચક્રવતિત્વાદ્યાપ્તેર્દર્શનાદહઙ્કારોપશમો ન દૃશ્યતે ।
શાન્તસ્તુ સર્વાકારેણાહઙ્કારપ્રશમૈકરૂપત્વાન્ન તત્રાંન્તર્ભાવમર્હતિ ।
તતશ્ચ નાગાનન્દાદેઃ શાન્તરસપ્રધાનત્વમપાસ્તમ્ ।
નનુ--
"ન યત્ર દુઃખં ન સુખં ન ચિન્તા ન દ્વેષરાગૌ ન ચ કચિદિચ્છા ।
રસઃ સ શાન્તઃ કથિતો મનીન્દ્રૈઃ સર્વેષુ ભાવેષુ સમપ્રમાણઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) દયાવીરસ્ય ભેદમાહ---નિરહઙ્કારેતિ ।
નાગાનન્દેતિ---જીમૂતવાહનનાયકે નાગાનન્દે નાટકે કાવ્યપ્રકાશે શાન્તસ્ય જીમૂતવાહનસ્ય યુક્તિમાક્ષિપતિઅતશ્ચ ઇતિ ।
સર્વેષુ ભાવેષ્વિતિ---સર્વેષુ કાન્તાદિસકલપદાર્થેષુ સત્સ્વપીત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ ઇતિ---મોક્ષાવસ્થીયશાન્તઃ સ એવયતો રસતામેતીતિ કાવ્યનાટ્યસમર્પિતઃ સન્નિતિ શેષઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) નિરહમિતિ---દયાવીરાદીત્યાદિશબ્દાત્ ધર્મવીરાદિઃ ।
નાગાનન્દાખ્યં નામ નાટકમ્ ।
સર્વેષુ લોષ્ટ્રાશ્મકાઞ્ચનાદિષુ ભાવેષુ પદાર્થેષુ ગમં તુલ્યં પ્રમાણં જ્ઞાનં યત્ર ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યેવંરૂપસ્ય શાન્તસ્ય મોક્ષાવસ્થાયામેવાત્મસ્વરૂપાપત્તિલક્ષણાયાં પ્રાદુર્ભાવાત્તત્ર સઞ્ચાર્યાદીનામભાવાત્ કથં રસત્વમિત્યુચ્યતે--
લોચના:
(લો, ઊ) આત્મેતિ---આત્મસ્વરૂપસ્ય આપત્તિઃ પ્રાપ્તિઃ લક્ષણં સ્વરૂપં યસ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યુક્તવિયુક્તદશાયામવસ્થિતો યઃ શમઃ સ એવ યતઃ ।
રસતામેતિ તદસ્મિન્ સઞ્ચાર્યાદેઃ સ્થિતિશ્ચ ન વિરુદ્ધા

યશ્ચાસ્મિન્સુખાભાવો ઽપ્યુક્તસ્તસ્ય વૈષયિકસુખપરત્વાન્ન વિરોધઃ ।
ઉક્તં હિ-
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) ન વિરુદ્ધેતિ---નિર્વેદરૂપસંચારિસ્થિતિઃ અત્રાસ્ત્યેવ ઇત્યર્થઃ ।
વૈષયિકસુખપરત્વાદિતિ ।
તેન શાન્તસ્ય વૈષયિકસુખભિન્નં તૃષ્ણાક્ષયાધીનં સુખમસ્ત્યેવ ઇત્યુક્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) યુક્તેતિ---તત્ર વિષયેભ્યઃ પરાવૃત્ય સાક્ષાત્ કર્તવ્યે બ્રહ્મણિ મનો નિધાય વર્ત્તમાનત્વચિન્તાસન્તાનવાન્ યુક્તઃ, યસ્ય ચ યોગજધર્મસહકૃતેન મનસા, જિજ્ઞાસિતવસ્તુસાક્ષાત્કારો જાયતે, યશ્ચ ભૂત્વેન્દ્રિયજયી અણિમાદ્યઃ કાયસિદ્ધીર્દૂરશ્રણાદ્યા હ્યતીન્દ્રિયાણિ સ્વે સ્વે વિષયે સહત્ત્વસન્નિકર્ષાદિસહકારનિરપેક્ષાણિ વર્ત્તન્તે, એવં યુક્તવિયુક્તાવસ્થાયામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્" ॥
"સર્વાકારમહઙ્કારાહિતત્વં બ્રજન્તિ ચેત્ ।
અત્રાન્તર્ભાવમર્હન્તિ દયાવીરાદયસ્તથા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) તત્ર ચ સમ્વાદમાહ ।
ઉત્કં હીતિ---એતે કામસુખદિવ્યસુખે ।
લોચના:
(લો, ૠ) અત્રેતિ---અત્ર મહાવિષયે દયાવીરાદયઃ સ્વલ્પવિષયાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદિશબ્દાદ્ધર્મવીરદાનવીરદેવતાવિષયરતિપ્રભૃતયઃ ।
તત્ર દેવતાવિષયા રતિર્યથા--
કદા વારાણસ્યામિહ સુરધુનીરોધસિ વસન્ વસાનઃ કૌપીનં શિરસિ નિદધાનો ઽઞ્જલિપુટમ્ ।
અયે ગૌરીનાથ ! ત્રિપુરહર ! શંભો ! ત્રિનયન ! પ્રસીદેતિ ક્રોશન્ નિમિષમિવ નેષ્યામિ દિવસાન્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) દેવતાવિષયરતિર્યથેતિ---શાન્તાન્તર્ભાવમાપન્ના દેવતાવિષયરતિર્યથેત્યર્થઃ ।
કદા વારાણસ્યામિતિ--ઇહ વારાણસ્યાં સુરધુન્યા ગઙ્ગાયા રોધસિ તીરે પુલિન્ વા વસન્ અહં કૌપીનદ્વયઞ્ચ વસાનઃ શિરસ્યઞ્જલિપુટં દધાનશ્ચ અયે ગૌરીનાથેત્યાદિનાઽક્રોશન્ ચ કદા દિવસાન્ નિમેષમિવ નેષ્યામીત્યર્થઃ ।
અત્ર કૌપીનાદિવિશેષણૈઃ સુખાદિરાહિત્યપ્રાપ્ત્યા સર્વાહઙ્કારરાહિત્યલાભાદ્ દેવવિષયરતેરપિ શાન્તરસત્વપ્રાપ્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ મુનીન્દ્રસંમતો વત્સલઃ--
સ્ફુટં ચમત્કારિતયા વત્સલં ચ રસં વિદુઃ ।
સ્થાયી વત્સલતાસ્નેહઃ પુત્રાદ્યાલમ્બનં મતમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) વત્સલતાસ્નેહ ઇતિ---ન ચૈવં દયાવીરત્વપ્રસક્તિરિતિ વાચ્યમ્ , આત્માપકારેણાપિ પરોપચિકીર્ષાપ્રયોજકધર્મવિશેષસ્ય દયાત્વાત્ સુખસમ્બન્ધિનિ અનુરાગવિશેષસ્ય ચ સ્નેહત્વાત્ ઇતિ અનયોર્ભેદાત્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) સ્ફુટમિતિ---ચકત્કારસ્યાત્રોક્તપ્રકારેણ રસે સારત્વાન્નર્દેશઃ ।
તસ્ય ચ વિભાવાદિશવાલિતસ્વપ્રકાશાનન્દ્રમયત્વં દૈવસિદ્ધમિત્યુક્તમ્ ।
ચમત્કારિ તયેતિ ।
વત્સલતારૂપઃ સ્ત્રેહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદ્દીપનાનિ તચ્ચેષ્ટા નિદ્યાશૌર્યદયાદયઃ ।
આલિઙ્ગનાઙ્ગસંસ્પર્શશિરશ્ચુમ્બનમીક્ષણમ્

પુલકાનન્દવાષ્પાદ્યા અનુભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સઞ્ચારિણો ઽનિષ્ટશઙ્કાહર્ષગર્વાદયો મતાઃ

પદ્મગર્ભચ્છવિર્વર્ણો દૈવતં લોકમાતરઃ ।
યથા--
"યદાહ ધાત્ર્યા પ્રથમોદિતં વચો યયૌ તદીયામવલમ્બ્ય ચાઙ્ગલીમ્ ।
અભૂચ્ચ નમ્રઃ પ્રણિપાતશિક્ષયા પિતુર્મુદં તેન તતાન સોર્ઽભકઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક્ષ) યદાહ ધાત્ર્યેતિ---ઉદિતસ્ય ઉચ્ચારિતસ્ય પ્રથમં પ્રથમોદિતમિતિ"રાજદન્તાદિસમાસાત્" ।
દાત્ર્યા ઉદિતશ્ચ નારાયણેત્યાદિશબ્દશ્ચ પ્રથમં"ના"ઇત્યાદિ યદ્વચઃ રઘુરાહ તદીયાં ધાત્રીયામ્ અઙ્ગુલિમવલમ્બ્ય યચ્ચ યયૌ પ્રણિપાતશિક્ષયા યચ્ચ નમ્નો ઽભૂત્, તેન કર્મણા પિતુર્દિલીપસ્ય મુદં તતાન ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતેષાં ચ રસાનાં પરસ્પરવિરોધમાહ--
આદ્યઃ કરુણબીભત્સરૌદ્રવીરભયાનકૈઃ

ભયાનકેન કરુણોનાપિ હાસ્યો વિરોધભાક્ ।
કરુણો હાસ્યશૃઙ્ગારસાભ્યામપિ તાદૃશઃ

રૌદ્રસ્તુ હાસ્યશૃઙ્ગરભયાનકરસૈરપિ ।
ભયાનકેન શાન્તેન તથા વીરરસઃ સ્મૃતઃ

શૃઙ્ગારવીરરાદ્રાખ્યહાસ્યશાન્તૈર્ભયાનકઃ ।
શાન્તસ્તુ વીરશૃઙ્ગારરૌદ્રહાસ્યભયાનકૈઃ

શૃઙ્ગારેણ તુ બીભત્સ ઇત્યાખ્યાતા વિરોધિતા ।
આદ્યઃ શૃઙ્ગારઃ ।
એષાં ચ સમાવેશપ્રકારા વક્ષ્યન્તે ।
કુતો ઽપિ કારણાત્ક્વાપિ સ્થિરતામુપયન્નપિ

ઉન્માદાદિર્ન તુ સ્થાયી ન પાત્રે સ્યૈર્યમેતિ યત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) પાત્રે ન---સ્વભાવત ઇતિ શેષઃ ।
લોચના:
(લો, એ) નનૂન્માદાનાં સ્થાયિત્વમવલમ્બ્ય કથમન્યે ઽપિ રસા નોક્તાઃ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--કુતો ઽપીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વિક્રમોર્વશ્યાં ચતુર્થે ઽઙ્કે પુરૂરવસ ઉન્માદઃ ।
રસભાવૌ તદાભાસૌ ભાવસ્ય પ્રશમોદયૌ

સન્ધિઃ શબાલતા ચેતિ સર્વે ઽપિ રસનાદ્રસાઃ ।
રસનધર્મયોગિત્વાદ્ભાવાદિષ્વપિ રસત્વમુપચારાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
ભાવાદય ઉચ્યન્તે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) પ્રશમોદયો નાશોત્પત્તી ।
રસનાદ્રસા ઇતિ---રસનમ્ આસ્વાદનં તદ્રૂપસાદૃશ્યાત્ ગૌણ્યા લક્ષણયા રસપદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય રસસ્ય સાદૃશ્યં વ્યાચષ્ટે--રસનધર્મ્મેતિ--
લોચના:
(લો, ઐ) નનુ યદિ રસાત્મકં વાક્યમેવ કાવ્યં તાહ ભાવાદિપ્રધાનમકાવ્ય સ્યાદિત્યશઙ્ક્યાહ---રસાભાવાદિતિ ।
તદાભાસૌ રસાભાસો ભાવાભાસશ્ચ ।
રસનં સ્વાદનમુક્તપ્રકારમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સઞ્ચારિણઃ પ્રધાનાનિ દેવાદિવિષયા રતિઃ

ઉદ્બુદ્ધમાત્રઃ સ્થાયી ચ ભાવ ઇત્યભિધયતે ।
"ન ભાવહીનો ઽસ્તિ રસો ન ભાવો રસવજિતઃ ।
પરસ્પરકૃતા સિદ્ધિરનયો રસભાવયોઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) પ્રધાનાનીતિ ।
નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વમેવ પ્રાધાન્યમ્ ।
પ્રધાનભૂતા દેવાદિવિષયા રતિશ્ચેતિ ચાર્થો બોધ્યઃ ।
ઉદ્વુદ્ધમાત્રઃ જ્ઞાતમાત્રઃ; નતુ વિશિષ્ય નિશ્ચિત ઇત્યર્થઃ ।
સ્થાયી સ્થાયિભાવવદ્ વાચ્યો નતુ સ્થિરતામાપન્ન ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સઞ્ચારિણસ્તાવદ્રસનધર્મસમ્બન્ધિન એવ, તતશ્ચ સઞ્ચારિસત્ત્વે ઽવશ્યં રસસત્ત્વમ્ ।
તથા ચ ધ્વનિરેવ રસ ઇત્યતઃ કથં તત્ર ભાવધ્વનિત્વમિત્યત આહ---ન ભાવો રસેતિ ।
અત્ર ભાવપદં સઞ્ચારિપરં, દેવાદિરતિભાવસ્ય રસહીનત્વાદ્ ।
તત્ર યથાપ્રધાનતયા રસસ્તિષ્ઠતિ એવં રસે ઽપિ અપ્રધાનતયા ભાવસ્તિષ્ઠતીત્યાહ---ન ભાવહીન ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યુક્તદિશા પરમાલોચનયા પરમવિશ્રાન્તિસ્થાનેન રસેન સહૈવ વર્તમાના અપિ રાજાનુગતવિવાહપ્રવૃત્તભૃત્યવદાપાતતો યત્ર પ્રધાન્યેનાભિવ્યક્તા વ્યભિચારિણો દેવમુનિગુરુનૃપાદિવષયા ચ રતિરુદ્બુદ્ધમાત્રા વિભાવાદિભિરપરિપુષ્ટતયા રસરૂપતામનાપદ્યમાનાશ્ચ સ્થાયિનો ભાવા ભાવશબ્દવાચ્યાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) રાજાનુગતેતિ ।
સ્વવિવાહદિને ભૃત્ય એવ પ્રધાનમ્ ।
રાજા ચ તદનુગઃ ।
એવં પ્રધાનમપિ રસો નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યસ્ય ભાવસ્ય પ્રધાનસ્ય અનુગ ઇત્યર્થઃ ।
ઉદ્વુદ્ધમાત્રા ઇત્યાદિકં સ્થાયિનો ભાવા ઇત્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
તેષાં રસતાનાપ્તૌ હેતુઃ વિભાવાદિરિતિ, તૈરપરિપોષશ્ચ તસ્ય વિશિષ્યાનિશ્ચિતત્વાત્ ।
તચ્ચગ્રે ઉદાહરણે દર્શયિષ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર વ્યભિચારી યથા--
"એવંવાદિનિ દેવર્ષૌ--ઽઇત્યાદિ(170 પૃ.) ।
અત્રાવહિત્થા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) એવં વાદિનીતિ ।
દેવર્ષો હરેણ પાર્વતીઘટનાર્થવાક્યવાદિનિ સતિ ઇત્યર્થઃ ।
અધોમુખત્વં લજ્જયા ।
કમલપત્રગણનમનવધાનસૂચનાદ્ હર્ષાકારગોપનાય ।
અવહિત્થા આકારગુપ્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દેવવિષયા રતિર્યથા મુકુન્દમાલાયામ્--
"દિવિ વા ભુવિ વા મમાસ્તુ વાસો નરકે વા નરકાન્તક ! પ્રકામમ્ ।
અવધીરિતશારદારવિન્દૌ ચરણૌ તે મરણો ઽપિ ચિન્તયામિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) દિવિ વા ભુવિ વેતિ---હે નરકાસુરાન્તક મરણે જાતે મમ દિવિ ભુવિ વા નરકે વા વાસો ઽસ્તુ ।
તથાપિ તવ ચરણૌ સ્મરામિ ઇત્યાર્થઃ ।
મરણકાલે ઽપિ સ્મરામીતિ બહવઃ ।
તદા ચ દિવિ વા ઇત્યાદિકમ્ અસમ્બદ્ધં સ્યાત્ ।
નહિ ત્વચ્ચારણસ્મરણાત્ નરકવાસપ્રસક્તિઃ; યેન તત્સહિતોક્તિઃ ।
ચરણૌ કીદૃશૌ શોભયાવધીરિતશરત્કાલપદ્મૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મુનિવિષયા રતિર્યથા--
"વિલોકનેનૈવ તવામુના મુને ? કૃતઃ કૃતાર્થો ઽસ્મિ નિબર્હિતાંહસા ।
તથાપિ શુશ્રષુરહં ગરીયસીર્ગિરો ઽથવા શ્રેયસિ કેન તૃપ્યતે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) વિલોકનેનૈવેતિ ।
નારદં પ્રતિ શ્રીકૃષ્ણસ્યોક્તિરિયમ્ ।
હે મુને તવ અમુના વિલોકનેનૈવ કૃતાર્થઃ કતો ઽસ્મિ ।
કૃતાર્થતાં દર્શયતિ--નિબર્હિતેતિ ।
નબર્હિતં નાશિતમ્ અંહઃ પાપં યેન તાદૃશેન ।
તથાપિ તવ ગરીયસીઃ ગિરઃ શુશ્રૂષુઃ શ્રોતુ મિચ્થુરમ્મિ ।
હેતું વિનૈવ શ્રવણેચ્છામુક્ત્વા હેતુમપિ વક્તુમાહ---અથવેતિ ।
કેન જનેન શ્રેયસિ મઙ્ગલે તૃપ્યતે; અપિ તુ ન કેનાપીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રાજવિષયા રતિર્યથા મમ--
"ત્વદ્વાજિરાજિનિર્ધૂતધૂલીપટલપઙ્કિલામ્ ।
ન ધત્તે શિરસા ગઙ્ગાં ભૂરિભારભિયા હરઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ત્વદ્વાજિરાજીતિ ।
તવ વાજિરાજ્યા નિર્ધૂતં યદ્ ધૂલિપટલં તેન પઙ્કિલામ્ ।
પઙ્કિલત્વાત્ પઙ્કજલાભ્યાં ભૂરિર્ભારઃ ।
ભિયેતિ---વોઢુમસામર્થ્યેન ઉત્તરોત્રં ભાવિદુઃ ખદ્વેષરૂપેણ ભયેનેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યત્ ।
ઉદ્બુદ્ધમાત્રસ્થાયિભાવો યથા--
"હરસ્તુ કિંચિત્પરિવૃત્તધૈર્યશ્ચન્દ્રોદયારમ્ભ ઇવામ્બુરાશિઃ ।
ઉમામુખે બિમ્બફલાધરોષ્ઠે વ્યાપારયામાસ વિલોચનાનિ" ॥
અત્ર પાર્વતીવિષયા ભગવતો રતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) સ્થાયિન ઇતિ ।
સ્થાયિભાવસ્ય ભાવત્વપ્રપ્તેર્યથા ઇત્યર્થઃ ।
ક્વચિત્તુ સ્થાયી યથેત્યેવ પાઠઃ ।
હરસ્ત્વિતિ ।
કન્દર્પેણ ધનુષિ આરોપિતે આકાલિકે વસન્તે જાતે તપસ્યતો મહેશસ્ય પાર્વતીં દૃષ્ટ્વા કિંચિદ્ ધૈર્ય્યપરાવૃત્તિવર્ણનમિદમ્ ।
ચન્દ્રોદયસ્યારમ્ભે પ્રાથમિકદશાયાં તદાનીમેવ તસ્ય ધૈર્ય્યપરાવૃત્તેઃ ।
કિંચિત્ત્વાત્ ભગવતો રતિરત્રભવતાં પ્રાપ્તા ઇત્યર્થઃ ।
ધૈર્ય્યપરાવૃત્તેઃ કિઞ્ચિદ્ ઉદ્ભાવેન રસતામનાપ્તત્વેન ભાવત્વસ્યૈવ પ્રાપ્તેરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) રતિરિત્યનન્તરં પરિપોષં ન નીતેતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નનૂક્તં પ્રપાણકરસવદ્વિભાવાદીનામેકો ઽત્રાભાસો રસ ઇતિ ।
તત્ર સઞ્ચારિણઃ પાર્થક્યાભાવાત્કથં પ્રાધાન્યેનાભિવ્યક્તિરિત્યુચ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) સંચારિણઃ પ્રધાનાનિ ઇત્યનેન પ્રધાનીભૂતસ્યૈવ વ્યભિચારિભાવસ્ય ભાવત્વપ્રાપ્તિરુક્તા ।
વિભાવાદીનાં સર્વેષામેવ રસાદિબોધે એકીભાવેન વિષયતોક્તા ।
નનુ તત્ર વ્યભિચારિભાવસ્ય પાર્થક્યેન પ્રાધાન્યમવગમ્યતે ।
અત્ર એવ કથમેવંવાદિનીત્યત્રાવહિત્થાયાઃ પ્રાધાન્યમેવાશઙ્કતે--નનૂક્તમિતિ ।
રસ ઇત્યત્ર ભાવ એવ રસઃ ।
ભાવસ્યૈવાપ્રાધાન્યશઙ્કયા ભાવત્વાભાવસ્યૈવ શઙ્કિતત્વાત્, પાર્થક્યાભાવાત્ પૃથક્ પ્રાધાન્યાભાવાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મરિચખણ્ડાદેરેકીભાવે પ્રપાણકે

ઉદ્રેકઃ કસ્યચિત્ક્વાપિ તથા સઞ્ચારિણો રસે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) તથા સઞ્ચારિણ ઇતિ ।
ઉદ્રેક ઇતિ અનુષઙ્ગઃ ।
રસો ભાવ ઉદ્રેકનિયમશ્ચ નિરાકાઙ્ક્ષવાક્યવ્યઙ્ગ્યત્વેન ।
લોચના:
(લો, ઔ) રસાસ્વાદનન્તરં વિકારેણાનુભૂયમાનઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ રસાભાસભાવાભાસૌ--
અનૌચિત્યપ્રવૃત્તત્વ આભાસો રસભાવયોઃ

અનૌચિત્યં ચાત્ર રસાનાં ભારતાદિપ્રણીતલક્ષણાનાં સામગ્રીરહિતત્વે એકદેશયોગિત્વોપલક્ષણપરં બોધ્યમ્ ।
તચ્ચ બાલવ્યુત્પત્તયે એકદેશતો દર્શ્યતે--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) અનૌચિત્યપ્રવૃત્તેતિ ।
રસાનામનૌચિત્યપ્રવૃત્તત્વે ઇત્યન્વયઃ ।
ભરતાદિપ્રણીતેતિ ।
ભરતાદિમુનિપ્રણીતાનિ યાનિ લક્ષણાનિ તેષાં સામગ્રીસમગ્રત્વમ્ ।
તદ્રાહિત્યે સતિ તદેકદેશયોગિત્વોપલક્ષણમનૌચિત્યમિત્યર્થઃ ।
તલ્લક્ષણાક્તેં યત્ કિઞ્ચિદ્ સત્ત્વે એકદેશયોગિતા ઇત્યર્થઃ ।
ભરતાદ્યુક્તલક્ષણં વક્ષ્યમાણાનૌચિત્યમાલાયાં યદ્ યદાલમ્બનાદિકમુક્તં તદ્રસાદેર્બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, અ) સામગ્રીતિ ।
ન ખલુ સામગ્રી સર્વથા નાસ્તિ ।
કિન્ત્વેકદેશયોગિત્વે સતિ આભાસત્વમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપનાયકસંસ્થાયાં મુનિગુરુપત્નીગતાયાં ચ ।
બહુનાયકવિષયાયાં રતૌ તથાનુભયનિષ્ઠાયામ્

પ્રતિનાયકનિષ્ઠત્વે તદ્વદધમપાત્રતિર્યગાદિગતે ।
શૃઙ્ગારે ઽનૌચિત્યં રૌદ્રે ગુર્વાદિગતકોપે

શાન્તે ચ હીનનિષ્ઠે, ગુર્વાદ્યલમ્બને હાસ્યે ।
વ્રહ્મવધાદ્યુત્સાહે ઽધમપાત્રગતે તથા વારે

ઉત્તમપાત્રગતત્વે ભયાનકે જ્ઞેયમેવન્યત્ર ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ઉપનાયકેતિ ।
ઉપનાયકવિષયાયામિત્યર્થઃ ।
ઇદં પ્રિયારતૌ ।
મુનિગુર્વિતિ ।
ઇદં મુનિગુર્વોરેવ સ્વપત્ન્યાં રતૌ ।
અન્યસ્યાં તુ પરોઢાવર્જનાદેવ આભાસસ્યાસિદ્ધિઃ ।
બહુનાયકેતિ ।
અનૂઢવેશ્યાયા રતૌ તસ્યા ઉપનાયકાભાવાત્ ।
અનુભાવનિષ્ઠાયામિતિ ।
નાયકનાયિકયોરેકતરમાત્રનિષ્ઠત્વે ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિનાયકેતિ ।
ઇદં વીરરસે; તત્ર જતવ્યઃ પ્રતિનાયકઃ ।
તન્નિષ્ઠત્વે ગુર્વાદિગતે ગુર્વાદિવિષયે ।
એવમુત્તરોત્તરં ગતપરં ક્વચિત્ તદ્વિષયપરં ક્વચિત્ તદ્વિશિષ્ટપરં યોગ્યતયા બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર રતેરુપનાયકનિષ્ઠત્વે યથા મમ--
"સ્વામી મુગ્ધતરો વનં ઘનમિદં બાલાહમેકાકિની ક્ષોણીમાવૃણુતે તમાલમલિનચ્છાયા તમઃ સન્તતિઃ ।
તન્મે સુન્દર ! મુઞ્ચ, કૃષ્ણ ! સહસા વર્ત્મેતિ ગોપ્યા ગિરઃ શ્રુત્વા તાં પરિરભ્ય મન્મથકલાસક્તો હરિઃ પાતુ વઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) સન્ધ્યાકાલે પન્થાનમાવૃત્ય તિષ્ઠન્તં શ્રીકૃષ્ણં પ્રતિ ગોપ્યા ઉક્તિરિયમ્ ।
મુગ્ધતરો ભદ્રાનભિજ્ઞઃ, અવિચારેણૈવ ક્રોધકારીત્યર્થઃ ।
અત્રં કૃષ્ણવિષયા ગોપ્યા રતિઃ ।
તથા હિ મુગ્ધતરો મૂઢતરો મમ તવ આસઙ્ગં તર્કયિતુમસમર્થઃ ।
ઘનવનાદિકં રતિહેતુઃ ।
મુનિગુરુપત્નીગતત્વેનોદાહૃતમ્ ।
તત્ર ગુરુપત્નીગતત્વે યથા--- મધૌ પ્રભૂતે પિકનાદદૂતે મન્દાનિલોદ્ધૂતવિકાશિચૂતે ।
પ્રિયામુખાલોકનમાત્રકર્મ્મા ગુરુર્ન ધર્મ્માય ન પાઠનાય ॥
મુનિપત્નીગતત્વે યથા--- તપોવિભાવસંભવાતુલવિભૂતિકઃ સૌભરિ- ર્મુનિર્નૃપતિકન્યકાશતપરિગ્રહઃ કામતઃ ।
પ્રચુમ્બતિ મુહુર્મુહુઃ કુચનિપીડમાલિઙ્ગતિ સ્મિતોત્તરમુદીક્ષતે પરિહસત્યજસ્ત્રં પ્રિયામ્ ॥
લોચના:
(લો, આ) સ્વામીતિ ।
ઇહ હિ સ્વામીતિ મુઘ્ધતર ઇતિ ચ પદાભ્યાં ભયદત્વં પક્ષે પ્રિયત્વાભાવો રતિનાગરત્વાભાવશ્ચ, વનસ્ય ઘનત્વે ગૃહગમનદુર્ઘટત્વમ્ , બાલ્યે ભયં યોવનં ચ, યૌવનેન યૌવનેન ચ એતાદૃશિ વયસિ અનુરૂપપતિર્નાસ્તિ, એકાકિનીત્યનેન અન્ધકારાવરાણકથનેન ચ સ્વૈરયાનાસહત્વં ગોપ્યરસપ્રકાશાભાવશ્ચ, સુન્દરેતિ સમ્બોધને પરિત્યાગર્થં ચાટુઃ, સ્વાભિલષણીયત્વઞ્ચ ।
લોચની સમાપ્તા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બહુનાયકનિષ્ઠત્વે યથા--
"કાન્તાસ્ત એવ ભુવનત્રિતયે ઽપિ મન્યે યેષાં કૃતે સુતનુ ! પાણડુરયં કપોલઃ" ।
અનુભયનિષ્ઠત્વે યથા--માલતીમાધવે નન્દનસ્ય માલત્યામ્ ।
"પશ્ચાદુભયનિષ્ઠત્વે ઽપિ પ્રથમમેકનિષ્ઠત્વે રતેરાભાસત્વમ્" ઇતિ શ્રીમલ્લોચનકારાઃ ।
તત્રોદાહરણં યથા--રત્નાવલ્યાં સાગરિકાયા અન્યોન્યસંદર્શનાત્પ્રાગ્વત્સરાજે રતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) કાન્તાસ્ત એવ ઇતિ ।
કાન્તાઃ કમનીયપુરુષાઃ ।
અત્ર વહુવચનાદનૂઢનાયિકાયા વેશ્યાયા નાયકબહુત્વલાભઃ ।
વત્સરાજ ઇતિ ।
અત્ર વત્સરાજસ્યેતિ ક્વચિદ્ અપ્રામાણિકઃ પાઠઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રતિનાયકનિષ્ઠત્વે યથા--ઇયગ્રીવવ ધે હયગ્રીવસ્ય જલક્રીડાવર્ણને ।
અધમપાત્રગતત્વે યથા--
"જઘનસ્થલનદ્ધપત્રવલ્લી ગિરિમલ્લીકુસુમાવનિ કાપિ ભિલ્લી ।
અવચિત્ય ગિરૌ પુરો નિષણ્ણા સ્વકચાનુત્કચયાઞ્ચકાર ભર્ત્રા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) જઘનસ્થલેતિ---કાપિ ભિલ્લી કિરાતી જઘનસ્થલે નદ્ધા ધૃતા પત્રવલ્લિઃ પત્રલતા યથા સા તથા ।
ગિરિમલ્લીકુસુમાનિ કુટજપુષ્પાણિ અવચિત્ય ગિરૌ પુરો નિષણ્ણા સતી ભર્ત્રા સ્વપ્રયોજ્યેન સ્વકચાન્ અર્થાદવચિતકુસુમૈઃ ઉત્કચયાઞ્ચકાર ઉદ્દીપ્તાંશ્ચકારેત્યર્થઃ ।
દીપ્ત્યર્થકચધાતોઃ ઇદં રૂપમ્ ।
અત્ર ચ વલ્લિ ઇત્યત્ર હ્રસ્વાન્તવલ્લિશબ્દસ્ય રૂપમ્ ।
દીર્ઘાન્તત્વે કપ્રત્યયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્રાધમસ્ય ભર્ત્તૂરતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તિર્યગાદિગતત્વે યથા--
"મલ્લીમતલ્લીષુ વનાન્તરેષુ વલ્લ્યન્તરે વલ્લભમાહ્વયન્તી ।
ચઞ્ચદ્વિપઞ્ચીકલનાદભઙ્ગીસંગીતમઙ્ગીકુરુતે સ્મ ભૃઙ્ગી" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) મલ્લીમતલ્લીષ્વિતિ ।
મતલ્લી પુષ્પવિશેષઃ ।
વલ્યન્તરે સ્થિત્વેત્યર્થઃ ।
ચઞ્ચદ્વિપઞ્ચીકલનાદભઙ્ગીસઙ્ગીતં ચઞ્ચન્ત્યા વિપઞ્ચ્યા વીણાયાઃ કલનાદભઙ્ગ્યા સઙ્ગીતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આદિશબ્દત્તાપસાદયઃ ।
રૌદ્રાભાસો યથા--
"રક્તોત્ફુલ્લવિશાલલોલનયનઃ કમ્પોત્તરાઙ્ગો મુહુર્- મુક્ત્વા કર્ણમપેતભીર્ધૃ તધનુર્બાણો હરેઃ પશ્યતઃ ।
આધ્માતઃ કટુકોક્તિભિઃ સ્વમસકૃદ્દોવિક્રમં કીર્તય- ન્નંસાસ્ફોટપટુર્યુધિષ્ઠિરમસૌ ઇન્તું પ્રવિષ્ટોર્ઽજુનઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) તાપસાદય ઇતિ ।
અત્ર ચ તાપસસ્ય જીમૂતવાહનસ્ય નૃપસ્ય મલયવત્યાં રતૌ બોધ્યમ્ ।
રક્તોત્ફુલ્લેતિ ।
કર્ણાત્ પ્રાપ્તાપમાનસ્ય યુધિષ્ઠિરસ્ય કટુકોક્તિભિરાધ્માતઃ કુપિતોર્ઽજુનઃ યુધ્યમાનં કર્ણં ત્યક્ત્વા યુધિષ્ઠિરં હન્તું પ્રવૃત્તઃ ।
અપેતભીર્ગુરુહનનભયરહિતો હરેઃ કૃષ્ણસ્ય પશ્યતઃ ઇતિ---પશ્યન્તં હરિમનાદૃત્ય ઇત્યત્રાનાદરે ષષ્ઠી ।
સ્વં સ્વીયમ્ ।
અંસો ભુજમૂલં, તસ્ય આસ્ફોટે પટુઃ ।
હીનનિષ્ઠે શાન્તે ગુર્વાદ્યાલમ્બને હાસ્યે બ્રહ્મવધાદ્યુત્સાહે ઽધમપાત્રગતે વીરે ચ નોદાહૃતમ્ ।
ક્રમેણ યથા ચણ્ડાલયોનાવિહ જન્મ લબ્ધં દ્વિજાતિજન્માપિ ન કાઙ્ક્ષિતં મે ।
પુણ્યે વને ક્કાપિ વપુર્વિહાસ્યન્ પુનર્ભવચ્છેદમહં સમીહે ॥ 1 ॥
અપાનવાયું સતતં વિમુઞ્ચન્ અસંયમવ્યગ્રકપૂર્વકેશઃ ।
અધ્યાપયત્વેષ ગુરુઃ સદા મે લાલાક્તવક્ત્રો મલદિગ્ધવાસાઃ ॥ 2 ॥
અનિવૃત્તપિપાસા હિ ક્ષુદ્રવીરજશોણિતૈઃ ।
દ્રોણસ્ય રુધિરેણાદ્ય તૃપ્યન્તુ મમ સાયકાઃ ॥ 3 ॥
નરેદ્રપુત્રાન્ મૃગયા પ્રવૃત્તાન્ વિદ્ધં મૃગં નેતુમુપાત્તવેગાઃ ।
અમી કિરાતાઃ શરપૂર્ણચાપા ધાવન્તિ મત્વા તૃણવત્તમેવ ॥ 4 ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભયાનકાભાસો યથા--
"અશક્નુવન્ સોઢુમધીરલોચનઃ સહસ્ત્રરશ્મેરિવ યસ્ય દર્શનમ્ ।
પ્રવિશ્ય હેમાદ્રિગુહાગૃહાન્તરં નિનાય વિભ્યદ્દિવસાનિ કૌશિકઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અશક્નુવન્નિતિ---કૌશિકો વાસવો યસ્યાસુરસ્ય સહસ્ત્રશ્મેરિવ દર્શન સોઢુમશક્નુવન્ બિભ્યત્ હેમાદ્રિગુહાં પ્રવિશ્ય દિનાનિ નિનાય ।
અધીરલોચનઃ કાતરાત્ ચઞ્ચલલોચનઃ ।
શબ્દશક્તિમૂલ ઉપમાધ્વનિરિયમ્ ।
તથા હિ કૌશિકઃ પેચકઃ સહસ્ત્રરશ્મેર્દર્શનં સોઢુમશક્નુવન્ અદ્રિગુહાં પ્રવિશ્ય યથા દિનાનિ નયતિ, અધીરબુદ્ધિરલોચનો દિવાન્ધત્વાત્, તથા ચ પેચક ઇવ ઇન્દ્ર ઇત્યુપમાધ્વનિઃ ।
અત્ર ઇદમવધેયમ્ ।
રસભાવતદાભાસાદીનામસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યત્વં વક્ષ્યતે ।
તચ્ચ સ્થાયિભાવસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય બોધક્રમાપરિચયાદેવ ।

અત્ર શ્લોકે ભયસ્ય સ્થાયિભાવસ્ય બિભ્યદિયેતદ્વાચ્યત્વાત્ વ્યઙ્ગ્યત્વમેવ નાસ્તિ, કથં વ્યઙ્ગ્યક્રમાપરિચયાધીનમસંલક્ષ્યકમવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ અતોયં ન રસાભાસધ્વનિઃ, કિન્તૂપમાધ્વનિરેવ ।
તદુદાહરણં તુ જાતિદુષ્ટો ઽપિ સંશ્લાઘ્યઃ સ કાલયવનો નૃપઃ ।
યુદ્ધોદ્યુક્તં યમાલોક્ય શ્રીકૃષ્ણો ઽપિ પલાયિતઃ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્ત્રીનીચવિષયમેવ હિ ભયં રસપ્રકૃતિઃ ।
એવમન્યત્ર ।
ભાવાભાસો લજ્જાદિકે તુ વેશ્યાદિવિષયે સ્યાત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) વેશ્યાદિવિષયે ।
વેશ્યાદિનિષ્ઠે યથા--- લીલાનમ્રમુખી શિરોંઽશુકમવાકૃષ્યાનયન્તી પુરો નેત્રોપાન્તવિલોકનેન પરિતો યૂનાં ધયન્તી મનઃ ।
દૃષ્ટા વારવિલાસિની નનુ સખે ! કસ્યાપિ પુણ્યાત્મનઃ પુણ્યૌઘં પરિપાકમાશમયિતું લીલોત્તરં ગચ્છતિ ॥
અત્ર વેશ્યાલજ્જામિશ્રિતત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્પષ્ટમ્ ।
ભાવસ્ય શાન્તાવુદયે સંધિમિશ્રિતયોઃ ક્રમાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) સન્ધિરુત્તરોત્તરવિરુદ્ધભાવમિશ્રણમ્ ।
સૈવ શબલતા ।
તત્ર ઉત્તરોત્તરભાવસ્ય પૂર્વપૂર્વાપેક્ષયા બલવત્ત્વાત્ ।
સન્ધિસ્તુ દ્વયોસ્તુલ્યકક્ષત્વે ।
સુતન્વિતિ સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભાવસ્ય શાન્તિરુદયઃ સંધિઃ શબલતા મતા