Sāhityadarpaṇa (with commentary) · Chapter 2
guṇāḥ śauryādivat, alaṅkārāḥ kaṭakakuṇḍalādivat, rītayo 'vayavasaṃsthānaviśeṣavat, dehadvāreṇova śabdārthadvāreṇa tasyaiva kāvyasyātmabhūtaṃ rasamutkarṣayantaḥ kāvyasyotkarṣakā ityucyante /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) śrutīti---śrutiduṣṭādayaḥ apuṣṭatvādayor'thadoṣāḥ /
ete ca śabdārthadvāreṇa rasamapakaṣaryanta ityanvayaḥ /
vyabhicāribhāvādeḥ svaśabādavācyatvādayaḥ sākṣādityarthaḥ /
utkarṣahetava iti---kāvyātmabhūtasya rasasya utkarṣahetava ityarthaḥ /
taddhetutā ca śabdārthadvāreṇa iti vyākhyāsyate /
śabdārthāvutkuṣya rasamutkarṣayantītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
iha yadyapi guṇānāṃ rasadharmatvaṃ tathāpiguṇaśabdo 'tra guṇābhivyañjakaśabdārthayorupacaryate /
ataśca "guṇābhiñjakāḥ śabdā rasasyotkarṣakāḥ" ityuktaṃ bhavatīti prāgevoktam /
eṣāmapi viśeṣodāharaṇāni vakṣayāmaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) nanu śabdārthadvāreṇa rasotkarṣakatvamalaṅkārarītīnāṃ śabdārthadharmāṇāmeva sambhavati rasamātradharmāṇāmeva guṇānāṃ kathaṃ taddvārakatvaṃ vyākhyātamityata āha---iheti /
guṇābhivyañjakaśabdārthayoriti /
yadyapi varṇā eva guṇābhivyañjakā iti vakṣyante tathāpi varṇena padaṃtenārthastena ca guṇo vyajyate, ityabhiprāyeṇa arthasya guṇābhivyañjakatvamuktam /
tathā ca svāvyākhyātārtha evānenopapāditaḥ svayaṃ, tathā vyākhyāne tu guṇānāṃ sākṣādrasopakārakatvenaiva kārikārthaḥ saṃgacchate iti bodhyam /
prāgevoktamiti---nanu śabdārthadvārā guṇānāṃ rasotkarṣakatvaṃ prāṅnaivauktam /
tat kathamidamuktamiti cet, satyam kintūtkarṣahetavaḥ proktā guṇālaṅkārarītaya ityuktau alaṅkārarītyoḥ samabhivāyahāreṇa pāṭhavaśāt tadrītikatvalābhaḥ /
ata uktamityatra uktaprāyamityevārthaḥ /
Locanā:
(lo, i) śauryyādivaditi--śauryyādivyañjakaśarīrikadharmaviśeṣavat /
alaṅgārāścānuprāsopamādayaḥ, ye ca taddharmaviśeṣāntaḥ pātitvādirūpeṇa pratipādayiṣyamāṇāḥ prācīnoktāḥ śleṣaprasādādayaḥ tadyuktaśabdaḥ cārthaśca prācīnoktaśleṣaprasādādiguṇayuktaḥ tayoḥ rasādirūpavyaṅgyānāṃ guṇānāṃ vyañjakatvena upacaryyate, tadāha kāvyaprakāśakāra eva, "guṇavṛttyā punasteṣāṃ sthitiḥ śabdārthayormatā"iti /
nanu bhavanmate mādhuryyādayastraya eva guṇāste ca rasamātraniṣṭāḥ /
prācīnoktāḥ śleṣaprasādādayaḥ śabdārthaniṣṭatvena viṃsātiprakārāste ca bhavadbhirasvīkṛtatvena ca nirddeṣṭavyāḥ; tat kathamidānīṃ tadyuktayoḥ śabdārthayorvyañjakatvam ? ucyate na khalu teṣāmakhīkāraḥ, kintu antarbhāvitvādirūpeṇa śabdārthamātraniṣṭatvāt rasamātraniṣṭaguṇavaijātyāt na pṛthaguktiḥ /
yadāha--"kecidantarbhavantyeṣu doṣatyāgāt pare śritāḥ"iti /
na vayaṃ teṣāṃ yathāsambhavaṃ sasadharmatvenoktānāṃ vyañjakatvaṃ na svīkurmaḥ, kintu rasadharmatvam /
taduktaṃ dhvanikṛtā, "raudravīrarasāviṣṭā lakṣyante kāvyavartinaḥ /
tadvyāktihetū śabdārthavāśrityaujo vyavasthitam" //
iti sarvamatāvadātam /
********** END OF COMMENTARY **********
iti śrīmannārāyaṇacaraṇārabindhamadhuvrata- sāhatyārṇavakarṇadhāra-dhvaniprasthāpana-paramācāryakavisūktiratnākarāṣṭādaśabhāṣā-vāravilāsinībhujaṅga-sāndhivigrahika-mahāpātra-śrīviśvanātha-kavirājakṛtau sāhityadarpaṇo kāvyasvarūpanirūpaṇo nāma prathamaḥ paricchedaḥ /
dvitīyaḥ paricchedaḥ
vākyasvarūpamāha--
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, a) samprati kāvyalakṣaṇayorvākyarasayoḥ svarūpajijñāsāyāṃ prathamoddiṣṭaṃ vākyaṃ dvitīyaparicchedena saparikaraṃ nirūpayitukāmaḥ tat sāmānyatakṣaṇapratipādikāṃ kārikāmavatārayati--vākyasvarūpamiti /
svamasādhāraṇaṃ rūpaṃ svarūpam; itaravyāvartako dharmaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vākyaṃ syādyogyatākāṅkṣāsattiyuktaḥ padoccayaḥ /
yogyatā padārthānāṃ parasparasaṃbandhe bādhābhāvaḥ /
padoccayasyaitadabhāve 'pi vākyatve "vahninā siñciti" ityādyapi vākyaṃ syāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) vākyaṃ rasātmakaṃ kāvyamityuktatvāt vākyalakṣaṇaṃ vaktumāha---vākyasvarūpamiti /
bādhābhāvo bādhamātrābhāvatve bādhajñānābhāvaḥ, tu bādhite bādhājñāne śābdabodhānupapatteḥ /
vahninā siñcatītyanvayabodhanakasyaiva vākyatvaṃ, sekaṃ prati vanheḥ karaṇatānvayabādhānnānvayabodhaḥ /
nanvevamanvayabodhajanakatvameva lakṣaṇamiti vācyam ? anvayabodhajanakasāmagrīpradarśanārthaṃ tadghaṭitalakṣaṇakaraṇāt /
********** END OF COMMENTARY **********
ākāṅkṣā pratītiparyavasānavirahaḥ /
sa ca śroturjijñāsārūpaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) ākaṅkṣeti---pratītiparyyavasānavirahameva vyācaṣṭhe saceti /
jijñāsā ca pratītapadārthātiraktapadārthaḥ; sā ca prathamapratītapadārthānvayabādhārthamutthitā bodhyā, tena gauraśva ityādau daivādaśveti jijñāsāsattve 'pi nākāṅkṣā /
caitrasya bhrātā gṛhaṃ gacchatītyādau caitrasya na gṛhe ākāṅkṣā udeti bhrātari janitānvayabodhāt /
tena caitrasya gṛhamiti na bodhaḥ /
"vimalaṃ jalaṃ nadyāḥ kacche mahiṣaścarati"itya; vimalajale 'nvitāyā api nadyāḥ kacchasya sambandhikatvenopasthiteḥ nadīrūpe sambandhini tātparyyaśāt kacchānvayārthamapi kacche jijñāsa udeti iti na tatrāvyāptiḥ /
vahninā siñcatītyatra tu karaṇatāyāḥ kāryaṃ vitā anupapattyā seke tat kāryye udeti eva ākāṅkṣā iti bodhyam /
evaṃ cākāṅkṣitaparasparasambandhe bādhaviraha eva yogyatā, anyathā anākāṅkṣitasya kālikasambandhasya vahnikaraṇatāsekayorapi sattvād yogyatā syāt /
Locanā:
(lo, ā) vākyaṃ syāditi /
etad vivṛṇoti /
yogyateti /
padārthānāmiti /
padānāṃ gaurityādīnāmarthāḥ padārthaḥ /
etadabhāve yogyatāyā abhāve 'pi gaurityādīnāṃ parasparamākāṅkṣāvirahiṇāṃ padānāṃ pratītiparyyavasānaviraha ityeva viśādayatiśroturjijñāsā iti /
ākāṅkṣā ātmadharmaḥ śroturjijñāsārūpatvena icchāsmatvāt /
yogyatār'thadharmaḥ sphuṭa eva /
etadabhāvāt gauraśvaḥ puruṣo hastītyatra ca nānvayabodhaḥ /
sākāṅkṣāvākye 'pi anvayabodhānantaraṃ nirākāṅkṣatvavyavahārāt /
prakṛtānvayabodhasamānākāraśābdabodhābhāvo 'pi ākāṅkṣāntaram /
ato "ghaṭamānaya'; iti vākyam ekadā anvayabodhejanite na anvayabodhāntarajanakam (kā-pra-ṭīdṛviśvanātha) /
pratītīti-pratīteḥ paryyavasānam (samāptiḥ) tasyaḥ virahaḥ (abhāvaḥ) kevalaṃ kriyāśravaṇe bodhābhāvocca kārakasya (prathamaṃ karttuḥ tataḥ karmaprabhṛtīnāṃ) jijñāsā svata evodeti /
********** END OF COMMENTARY **********
nirākāṅkṣasya vākyatve "gauraśvaḥ puruṣo istī" ityādīnāmapa vākyatvaṃ syāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) gauraśva ityādi /
atra cākāṅkṣābhāvādeva ākāṅkṣitasambandhe bādhaviraharūpā yogyataiva nāsti; ityākāṅkṣāyā evābhāvānna vākyatvam /
ākāṅkṣābhāvaśca prathamāntapadārthasya prathamāntapadārthāntare bhedenānvayārthaṃ jijñāsānudayasyānubhāvikatvādeva; abhedānvayetu, bādha eva
********** END OF COMMENTARY **********
āsattirbuddhyavicchedaḥ /
buddhivicchede 'pi vākyatve idānīmuccāritasya devadattaśabdasya dinātnaro ccāritena gacchatīti padena saṅgatiḥ syāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) āsattilakṣaṇamāha--yat padabuvdyavyavadhānena yat padabuddhistenaiva saha tasyāsattirityarthaḥ /
avyavadhānaṃ ca tadanvayānupayuktārthakasārthakapadāntareṇa, cirakālena vā bodhyam /
tena kāṣṭhaiḥ sthālyādipadārthānāṃ tadanvayopayogitvāt /
nirarthakena vyavadhāne tu astyevā'sattiḥ--yathā"sa vai gacchati"ityatra vaikārastu nirarthako 'pi prāmāṇikaprayukta eva bodhyaḥ /
natu cakārādiḥ /
tena tadanvayānupayuktārthakena prāmāṇikāprayuktanirarthakena cāvyavadhānamarthaḥ /
girirbhuktamāgnimān devadattena ityatra tu giryyagnimatpadayornāsattaḥ /
tidanvayānupayuktabhuktapadena vyavadhānāt /
kālavyavadhāne tu kālasya ciratvaṃ, tatpadabuddhidhārālopādhikaraṇatvameva /
tatrāsattyabhāvaṃ darśayati--buddhivicchede 'pīti--naca tatra pūrvoccāritapadārthasmṛtiryadyasti tadeṣvata eva tatra vākyatvaṃ, nacaitadabhāvādeva śābdabodhānutpattyā vākyatvābhāva iti vācyam, śabdabodhajanakatvasyāsattilakṣaṇe 'praveśena tatpadasmṛtyabhāvena śābdabodhājanakatayā vākye tatrātivyāptipradarśanasya aucityādeva /
********** END OF COMMENTARY **********
atrākāṅkṣāyogyatayorātmārthadharmatve 'pi padoccayadharmatvamapacārāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) nanu bādhajñānābhāvarūpāyā yogyatāyā jijñāsārūpāyā ākāṅkṣāyāścātmārthavṛttitvāt kathaṃ padoccayasya tadyuktatvam ityata āha--ākāṅkṣāyogyatayoriti---upacāro viṣayatāsambandhena vṛttiḥ /
sā ca bādhavirahasya pratiyogino bāghajñānasya viṣaye padoccaye tad viṣayatā sākṣādeva /
********** END OF COMMENTARY **********
vākyoccayo mahāvākyam
yogyatākāṅkṣāsattiyukta ityeva /
itthaṃ vākyaṃ dvidhā matam
itthamiti vākyatvena mahāvākyatvena ca /
uktaṃ ca tantravārtike--
"svārthabodhasamāptānāmaṅgāṅgitvavyapekṣayā /
vākyānāmekavākyatvaṃ punaḥ saṃhatya jāyate" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, i) mahāvākyasyāpi kāvyatve ācāryyasampatiṃ darśayati---taduktamiti /
aṅgaṅgitvena prabandheṣu viśakalitānyapi vākyāni, anyo 'nyamaṅgāṅgibhāvaṃ vinā tu vātulapralāpavadasambandhatāṃ bhajante /
saṃhatya sametya vākyamahāvākyayorityādiṣu pratyekaṃ vyavaccheda ityanvayaḥ /
sākāṅkṣāni anekapadāni, yathā devadatto daṇḍena gām /
anekavākyāni ca saṃhatya samuditārthabodhānārtham itaravākyasāpekṣāṇi prabandheṣu prasiddhani /
tathābhūtānāṃ hi padānāṃ vākyānāṃ ca viśakalitānekārthabodhana eva bhaṭṭamate sāmarthyaṃ natvekārthabodhane /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra vākyaṃ yathā--"śūnyaṃ vāsagṛham-'ityādi (22 pṛ.) /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) vākyasya dvaividhyamāha---vākyoccaya iti /
kvacit vākyamātrasya kvacicca mahāvākyasya vākyatvena, dvayorapi lakṣaṇakathane ākāṅkṣāsattvāt mahāvākyalakṣaṇe 'pi yogyatādikaṃ viśeṣaṇamityāha---yogyatākāṅkṣeti /
tatrārdrakāṣṭhe vahnirjvalati tena siñcitītyatra mahāvākyatvāpattyā tadvāraṇāya yogyatāyāḥ, caitraḥ pacati, maitrau gacchati, ityetad vāraṇāyākāṅkṣāyāḥ, dināntaroccāritavākyadvayasya virodhivākyavyavahitayoḥ sākāṅkṣayogyavākyayorvāraṇāyā'satterupādānam /
sūnyaṃ vāsagṛhamityādi---atra sarvapadārthānāmeva uttaratra sākāṅkṣatvena kasyāpi svārthabodhasamāptyabhāvāt na mahāvākyatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
mahāvākyaṃ yathā--
rāmāyaṇa-mahābhārata-raghuvaṃśādi /
padoccayo vākyamityuktam /
tatra kiṃ padalakṣaṇamityata āha--
varṇāḥ padaṃ prayogārhānanvitekārthabodhakāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha)---varṇṇāḥ padamiti---prayogārhāśca te 'nanvitaikārthabodhakāśceti karmadhārayaḥ /
ekārthabodhakā ityatra ekaikārthabodhakā ityarthaḥ /
tena vākyasthapadeṣu milanena anekārthabodhakeṣu nāvyāptiḥ /
ekaikārthavattvaṃ hi svasamasaṃkhyārthatvam; arthasya ekaikatvasya vaktumaśakyatvāt /
na trividhā surā ityatra ekasurāśabdasya gauḍīpaiṣṭhīmādhvītrayabodhakatvāttatrāvyāptiriti vācyam, tatra gauḍī surā paiṣṭhī surāmādhvī surā ityevamāvṛttyaivānvayabodhasvīkaraṇe surāpadatrayasya svasamasaṃkhyārthabodhakatvenāvyaptyabhāvāt /
na ca taitra-maitra-devadattāḥ sundarā ityatra ekasundarapadena sundaratritayābodhanāt tatrāvyāptiriti vācyam; arthapadasyārthatāvacchedekaparatvena saundaryyasyaikatvādeva /
na ca tathāpi trividhā surā ityatrāvyāptiriti vācyam arthatāvacchedakānekatve āvṛttereva svīkārāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--ghaṭa. /
prayogārheti prātipadikasya vyavacchedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) pratipadikasyeti---tanmātrasāyetyarthaḥ /
vibhaktyantasyaiva padatvasvīkārāt, nahi vibhaktiṃ vinā suddhapratipadikasya prayogārhatā /
nacānanvitaikārthapade naiva padvāraṇamiti vācyam; abhihitānvayavāde tasyānanvitābhidhāyitvādeva /
********** END OF COMMENTARY **********
ananviteti vākyamahāvākyayoḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) vākyamahāvākyayoriti---vyavaccheda ityatrānvayaḥ /
tayoḥ parasparamanvitārthabodhakatvādeva /
atra ca vākyasyāśvitānekārthabodhakatvādekārthabodhakatvenaiva tadvāraṇasambhave 'pi tad viśeṣaṇadānamanvitābhidhānavādo 'smabhirnādriyate ityabhiprayasūcanāyaiva ityavadheyam /
********** END OF COMMENTARY **********
eketi sākāṅkṣānekapadavākyānām /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) sākāṅkṣāneketi---sākāṅkṣāni anekāni padāni yatra tādṛśavākyānāṃ vyavaccheda ityarthaḥ /
atra ca vākyānāmityeva vivakṣitaṃ; vākyatvenaivānekapadatvaparasparasākāṅkṣatvayoḥ prāpteḥ /
svarūpākhyānaparatvādeva tayorupādanasya, na cānanvitārthabodhakatvaviśeṣaṇādevānvitārthabodhakavākyāvṛttiriti vācyam; parasparanvitārthakavākyadvayasya militvā padatvāpattivāraṇaparatvādeva vākyānāmityukteḥ /
ananvitārthetyādinā tu ekaikavākyasyaiva vāraṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
arthabodhakā iti kacaṭatapetyādīnām /
varṇā iti bahuvacanamavivakṣitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) ka-ca-ṭa-ta-petyādīnāmiti---nanu prayogārhetyatra prayogo noccaraṇamātraṃ, tadā pratipadikavāraṇāpatteḥ /
kintu arthabodhanārthamuccāraṇamevāvaśyaṃ vācyam /
pratipadikamātrasya tadarthamanuccāraṇāt /
tathā ca prayogārhapadādeva nirarthaka-ka-ca-ṭa-ta-pādīnāṃ vāraṇaṃ sāyaditi cet, satyam /
arthabodhakatvānupādāner'thaviśeṣaṇasyānanvitetyasyānupādānamanāyatyaiva paryyavasyati /
tataśca tadanupādāne vākyamahāvākyayorativyāptyāpattyā tadvāraṇāyānanvitetyasya dānāvaśmyabhāve tadanurodhena tadviśeṣasyārthasya bodhakatvamupādeyam /
ata eva ka-ca-ṭa-ta-pityāderapi vāraṇamityabhiprāyāt /
kacaṭatapadāyaśca padaikadeśavarṇṇā ityatra bahutvāvivakṣāmāha---varṇṇā iti /
Locanā:
(lo, ī) varṇā iti /
bahuvacanamavivakṣitaṃ tenaikasya varṇāsya dvayorapi ca parigrahaḥ evaṃ ca mayi sānugraho bhavetyatra akārasya ekavarṇasya vāsudevasambandhoktasya na padatvahāniḥ /
tatreti--yathāsambhavaṃ padavākyayoḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
artho vācyaśva lakṣyaśca vyaṅgyaśceti tridhā mataḥ
eṣāṃ svarūpamāha--
vācyor'tho 'bhidhayā bodhyo lakṣyo lakṣaṇayā mataḥ /
vyaṅgyo vyañjanayā tāḥ syustistraḥ śabdasya śaktayaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) yogyatākāṅkṣayorarthaghaṭitatvena arthasya prabhedamāha---artha ityādi /
svarūpaṃ lakṣaṇam /
śaktayo vṛttayaḥ /
Locanā:
(lo, u) tatrābhihitānvayavādināṃ mate vākyārtho 'pi padabhidheya iti vakṣyeta /
ānvatābhidhānavādināṃ mate ca vākyābhidheyaḥ, lakṣyaśca padamātrasyārthaḥ /
vyaṅgyaśca varṇapadavākyādīnām /
ye cānvitādayo lakṣye vākyārthe iti ūcuḥ tanmate tatparyyavṛttireva vākyārthabodhikā, dvitīyalakṣaṇetyaparaṃ nāma /
nanu tatra gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau taṭārthabodhikā vakṣyamāṇalakṣaṇā vṛttiḥ /
gauṇyāśca lakṣaṇāyāmantarbhāvanīyatvādeva gauṇārthasya na pṛthaṅnirdeśaḥ /
iha vyañjanāyā abhidhālakṣaṇayoḥ sāhacaryyakathanaprastāvāt śabdamātraśaktitvavacanamupalakṣaṇam /
vyañjanāprastāve lakṣaṇāprastāve tu bhaṭṭamate "sā vṛttirvyañjanā nāma śabdasyārthādikasya ca'; iti vakṣyati /
********** END OF COMMENTARY **********
tā abhidhādyāḥ /
tatra saṃketitārthasya bodhanādagrimābhidhā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) tatrābhidhālakṣaṇamāha--tatra saṃketitārthasyeti /
abhidheti abhidhīyate bodhyate iti yogārtha eva lakṣaṇam; tatra kasyārthasya bodhanāttādṛśo yogārtha ityatrāha saṃketiteti /
saṃketo vṛttirna tvabhidhā, ātmāśrayāpatteḥ /
tatastad grahārthe kāritam /
tatra karmaṇi ktapratyayena gṛhītavṛttikasyārthasyetyarthaḥ /
evaṃ cāgṛhītavṛttikārthabodhikā vyañjanā kathaṃ vāriteti vācyam /
gṛhītatadvṛttikasyotyarthātaḥ tataśca lakṣaṇāyamativyāptiḥ syādityata āha---agnimeti /
prathamagṛhītetyarthaḥ /
lakṣaṇā tu śaktigrahottaraṃ bādhāvatāre satyeva gṛhyate /
ata eva vyākhyāsyati--śattyantarānantariteti /
kecittu tisṝṇāṃ vṛttīnām agroktetyagrimapadārthaṃ vyācakṣate /
tanna /
tadbhaṅgyābhidhābhidhetyevamananvayāpatteḥ; śaktyantarānantariteti vyākhyānupapatteśca /
********** END OF COMMENTARY **********
uttamavṛddhena madhyamavṛddhamuddiśya "gāmānaya" ityukte taṃ gavānayanapravṛttamupalabhya bālo 'sya vākyasya "sāsnādimatpiṇḍānayanamarthaḥ" iti prathamaṃ pratipadyate, anantaraṃ ca "gāṃ badhāna" "aśvamānaya" ityādāvāvāpodvāpābhyāṃ gośabdasya "sāsnādimānarthaḥ" ānayanapadasya ca "āharaṇamarthaḥ" iti saṃketamavadhārayati /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) tatra vṛddhavyavahāradarśanārthaḥ saṃketagrahaḥ; tat prakāraṃ darśayati--uttameti /
matamāśritya vyācaṣṭhe--uttameti /
ṇadhyamaṃ vṛddham /
bālo vyutpisuḥ /
vākyasyākhaṇḍasyetyarthaḥ /
sāstrādimat piṇḍānayanamasya khaṇḍārthaḥ /
natu pratyekaṃ gośabdasya sāstrādimān, piṇḍaḥ /
ānayanasya āharaṇamiti pratipadyate jānāti /
asya vākyasyeti /
anena prathamaṃ vākyavākyārthayoḥ śaktigraho darśitaḥ /
āvāpaḥ pratijñā, udvāpaḥ uddhāraḥ /
āvāpodvāpau śrutapadatyāgena tatsthāne padāntaraśrutiḥ /
Locanā:
(lo, ū) krameṇābhidhādīnāṃ svarūpamāha-tatrapi etat kārikārthamanvitābhidhānaayamarthaḥ-śabdatadarthayorvācyavācakatve vyutpannānāmeva vākyārthapratītiḥ, vyutpattiśca vṛddhaprayogādeva, sa ca vākyarūpa eva, vākyaṃ cānvitabodhaniyatam /
tataścopadeśakale 'nvita eva sambandhagrahaṇamiti /
nanu tarhi vākyabhāgarūpeṣu padeṣu padārthabodhavyatirekeṇa bhinnavākyaniṣṭeṣu padeṣu kathamarthāvabodha ityata āha---anantaraṃ ceti /
ayamāśayaḥ---yadyapi vṛddhavyavahārapūrvikaiva sarvā vyutpattiḥ, vṛddhavyavahāraśca vākyenaiva, tathāpi yasya padarūpasya vākyabhāgasya bodhe yasyārthabhāgasyāvāpaḥ, yaduddhāre coddhārastasmen padārthe tasya padasya śaktirāvāpoddharadarśanenaivānugṛhītatayār'thāpattyāvagamyata iti /
evaṃ cātra pakṣe pratyayānumānārthāpattibhiḥ pramāṇaiḥ saṃketagraha iti sūcitam /
yadāhuḥ---
"śabdavṛddhābhidheyāṃśca pratyakṣeṇātra paśyati /
śrotuśca pratipannatvamanumānena ceṣṭayā //
anyathānupapattyā ca bodhacchaktiṃ dvayātmikām /
arthāpattyā ca budhyeta sambandhaṃ tripramāṇakam" //
iti /
asya hyarthaḥ--śabdo gāmānaya ityādivākyam, vṛddhau prayojakaprayojyau, abhidheyo gavānayanādiḥ /
tān śrotā pratyakṣeṇa paśyati jānāti /
anumiti śarīraṃ ca-yeyaṃ prayojya vṛddhasya pravṛttiḥ sā etadanuguṇabuddhi pūrvikā; pravṛttitvāt; madīyaivaṃvidhapravṛttivat /
sā ca pravṛttiretatprayogajanyā; etadanvayavyatirekānuvidhānāditi dvayamāśrayabhūtasya vākyasya vācakatvaniyamanaṃ, viṣayabhūtasya vācyatvaniyamanam ātmā-svarūpaṃ yasyāḥ tathābhūtāṃ
śaktiṃ vācakavācyatvarūpaṃ sambandham anyathānupapattyā arthāt prayojakavṛddhapravṛtterjānāti /
nanvevaṃ bhinnavākyayogāt prativākyaṃ vyutpattirevekṣaṇīyā, sāvācyā durupapādyeti śabdavyavahārecchede ityata āha--arthāpattyā ca iti /
atra cakāreṇa bodhe tu śaktiṃ dūyātmikāmityasyā parāmarśaḥ /
avabudhyate iti pāṭhe tvarthata eva tat parāmarśaḥ /
evaṃ cāyamarthaḥ; gṛhītasaṃketavākyabhāgarūpasya tadarthadvayātmikāṃ śaktiṃ vācyavācakasambaddhām avāpoddhāradarśanānugṛhītatayā arthāpattyā jānātīti /
arthastu vākyavākyārthayoḥ vācyavācakatvasambandhini bodhane ekārthāpattiḥ /
padatadarthayoścāpareti dvayorapyarthāpattyoḥ sāmānyata ekatayāgaṇanam /
********** END OF COMMENTARY **********
kvacicca prasīddhapadasamabhivyāharāt, yathā--
"iha prabhinnakamalodare madhūni madhukaraḥ pibati" ityatra /
kvacidāptopadeśāt, yathā--
"ayamaśvaśabdavācyaḥ" ityatra /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(lo, ṛ) kvacidekenaivopamānena pramāṇena saṃketagrahaṃ darśayati-kvacicceti /
ayamarthaḥ--tridhā khalu upamānapramāṇavyavasthitiḥ; yadāhuḥ--"sādṛśyaṃ dharmamātraṃ ca vaisādṛśyaṃ ca bhedataḥ"iti; tatra sādṛśye gosadṛśo gavayaḥ /
vaisādṛśye kākavisadṛśaḥ kokilaḥ /
dharmamātre prakṛtameva /
upādeyādyudāharaṇam--atra hi prabhinnakamalodare madhupātṛtvadharmapratipādakaiḥ pūrvāvadhāritasaṃketatayā prasiddhaiḥ padaiḥ samabhivyāhārat madhukarapadārtho bhramara iti saṅketamavadhārayati /
etacca upalakṣaṇaṃ; tena gosadṛśo gavayaḥ kākavisadṛśaḥ kokila ityanayorupamānapramāṇena saṅketagrahaḥ sūcitaḥ kvacit śabdapramāṇa ityata āha---kvaciditi /
āpto viśvastaḥ, sa ca nirddhāritavacanaḥ /
tenāyamaśvaśabdavācya ityukto 'pyaśvārthaṃ saṃketaṃ gṛhṇāti /
********** END OF COMMENTARY **********
taṃ ca saṅketitamarthaṃ bodhayantī śabdasya śaktyantarānantaritā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(lo, ṝ) agrimeti--kārikāpadārthaḥ śaktyantarānantariteti /
tena lakṣaṇāvyañjanayorasya vaiparītyaṃ sūcitam /
lakṣaṇā hi abhidhāntaritaiva; vyañjanā yatra lakṣaṇā nāsti tatrābhidhāntaritā /
taddvitīyāntaritā, yad vā, agrimetyanena yannāmā yatra caitrādiḥ tannāmāviṣayatayāpi sa ityuktaprakārādāśrita caitretyādinānnā viṣayoderiva sāntarāyasaṃketitādvaitalakṣaṇaṃ sūcitam /
********** END OF COMMENTARY **********
śaktirabhidhā nāma /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) kvacicceti---samabhivyāhāro 'nvayitvenaikavākye nirddeśaḥ /
prabhinneti-- atra madhupadaṃ pibatipadaṃ ca prasiddham /
kenāpi kṛtopyagṛhītaśaktikasya madhukarapadasyasamabhivyāhṛtamadhupānānvayitvāt bhramare śaktirgṛhyate /
taṃ ca saṅketitamiti--tattadgrāhakagṛhītavṛttikamityarthaḥ /
śaktyantarānantariteti--śaktivṛttistadgrahānantaritetyarthaḥ /
iyam āgrimapadavyākhyā /
********** END OF COMMENTARY **********
saṅketo gṛhyate jātau guṇadravyakriyāsu ca
jātirgopiṇḍādiṣu gotvādikā /
guṇo viśeṣādhānahetuḥ siddho vastudharmaḥ /
śuklādayo hi gavādiraṃ sajātīyebhyaḥ kṛṣṇagavādibhyo vyāvartayanti /
dravyaśabdā ekavyaktivācino harihara-ḍitthaḍavitthādayaḥ /
kriyāḥ sādhyarūpā vastudharmāḥ pākādayaḥ /
eṣu hi adhiśrayaṇāvaśrayaṇāntādipūrvāparībhūto vyāpārakalāpaḥ pākādiśabdavācyaḥ /
eṣveva hi vyakterupādhiṣu saṃketo gṛhyate, na vyaktauḥ ānantyavyabhicāradoṣāpātāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) nanu saṃketitor'thaḥ kiṃ dharmo dharmo vā ityatrāha--saṅketiteti /
śabdabhedena saṃketagrahaviṣayor'tho bhinna ityuktakrameṇa /
viśeṣādhānamitarato vailakṣaṇyabodhajanakam; etad rūpo yo vastudharmaḥ sa siddho nitya ityāha--siddho vastudharma iti---etanmeta guṇā api nityā eva---utpattivināśapratītistvāvirbhāvatirobhāvarūpaiva /
guṇānāṃ viśeṣādhānaṃ grāhayati--suklādayohi iti--vyāvarttayanti vilakṣaṇatayā bodhayanti harihareti /
idaṃ ca bālyādyavasthābhedena vyaktibhedānaṅgīkāre /
tadaṅgīkarttṝṇāṃ mate tu ayamapi jātiśabda eva /
ākāśavindhyamandarādiśabdā ekaikavyaktidravyavācakā bodhyāḥ /
kriyā iti--sādhyarūpāḥ janyarūpā mahāpralaye paramāṇūnāmapi niṣkriyatvena kriyāyā na nityatvam, atastasyā janyatvamevetyatastasyānāvirbhāvatirobhāvakalpanā /
apākajarūpāṇi paramāṇuvṛttīni--nityānyeva ityatastadvṛttipadārthavibhājakopādhikattvarūpaṃ nityatvaṃ sarvaguṇānāmevetyabhiprāyaḥ /
eṣveveti--eṣu kriyārūpavastudharmeṣu bodhyeṣu pākādiśabdavācyo 'dhiśrayaṇāvaśrayaṇāntādikriyākalāpa ityarthaḥ /
anyathānekakriyāghaṭitapāke kā kriyāpadadhātvarthaḥ syāditi bhāvaḥ /
eṣveveti--dravyaṃvinā eṣu vyakterupādhiṣuityarthaḥ /
ānantyeti---gavādivyaktīnām ānantyena tatra sarvatra śaktigrahāsambhavādityarthaḥ /
yadi ca ekavyaktāveva saṃketagraha ityucyate tadāha---vyabhicāreti /
yadvyaktau saṃketo gṛhītastatabhinnastatsajātīyavyaktāvapi svarūpodbodhāt kāraṇaṃ śaktigrahaṃ vināpi kāryyabodhād vyabhicārajoṣa ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) iha kecidāhuḥ; jātireva padārthaḥ, kecit jātivyaktī, kecid vyaktyākṛtijātaya ityādīni matāntarāṇi parihṛtya sarveṣāṃ vāṅmayānā vyākaraṇamūlatvāt alaṅkāraprantheṣu ca prāyeṇa tadanugatatvenaiva vyavahārācca mahābhāṣyakāramatamāśrityāha---saṅketa iti /
guṇapadārthaṃ vivṛṇoti--guṇa iti /
viśeṣādhānaheturiti jātervyavacchedaḥ /
siddha iti kriyāyāḥ /
guṇānāṃ viśeṣādhānahetutvopapattimāha--śuklādaya iti /
gavādikaṃ jātyā labdhagovyavahārayogyatākam /
dravyetyādi /
hetuṃ vināpi ayaṃ ḍitthaḥ ḍavittha ityādirūpeṇaṃ śṛṅgagrāhikayā vaktṛsaṃketena vyaktiṣu sānniveśitaḥ /
sajātīyaśūnye ḍitthādyarthopasthāpakaḥ śabdaḥ saṃketasya viṣaya iti /
pūrvāparībhūtaḥ pradhānakriyāyā avayavarūpatayā kāryyakāraṇabhūtena santānībhūtaḥ /
eṣveveti---eṣu jātyādiṣu /
iha ca dravyasyopādhiviṣayatvāsambhave 'pi tatsaṃjñāyāḥ upādhitvena tattvamupacārāt /
ḍitthādyarthe cānantyavyabhicārābhāvāt upādhiṃ vinaiva sambhavati vācyavācakasambandhasamayagraha iti nopādhirapekṣyate /
vaktṛsvecchākalpitasya saṃjñāśabdasya svapravṛttāvupādhyupagame punarātmāśrayadoṣaḥ /
tathāpi dravyasaṃjñāyā apyupādhitvaṃ pratītyanurodhenoktam /
ata eva guṇadravyakiyāsu ceti dravyakiyāsu ceti dravyasya saṃketaviṣayatvamuktaṃ, tatrānantyavyabicāradoṣāpātābhāvāt /
ānantyeti-vyaktīnāmanantatvāt pratyekaṃ ca rekhoparekhādisaṃsthānaviśeṣasya ca bhinnatvāt tatrāśakyaḥ sabhayagraha iti /
nanvevaṃ gavādipadena saṃketitatvāt jātāvantarhitāyāṃ kathaṃ vyaktipratītiḥ /
avinābhāvasyānusandhānamantareṇākṣepakatvābhāvāt /
yathā vā dhūmādigatasya vahnyāderavinābhāvānusandhānaṃ cātrānupalabdhibādhitaṃ; tatrānupayogitayā vyakteḥ śabdabodhitatvaṃ vinā śābde 'nvaye praveśāsambhava iti jātyabhidhāyake śabde tadbonārthaṃ vyañjanaiva vṛttirūpāsitumuciteti rahasyam /
evaṃ ca jātimātrasaṅketapakṣe ca nirvivādam /
kiṃ ca saṃśayāpagamārtham upāttāni padāni saṃsargasya mukhyāṅgaṃ saṃsṛjyamānaṃ vyaktirūpaṃ sākṣānna bodhayanti, bahiraṅgantu tadupādhibhūtaṃ sāmānyameva bodhayanti, ityasaṅgatam /
ye tvāhuḥ, "vyaktisadhrīcīnāyāmeva jātau saṅketa'; iti tairapi prakṛtasya lakṣaṇasyāsaṅketitatvāt saṅketitabhedānāmabhāvāt, prakṛtasaṃsargayogyavyaktipratītau śaktyantaramavaśyamabhyupeyam /
sāmānyasya sarvaviśeṣatvāṅgīkārāt saṅketena sarvaviśeṣyajñāne tu sarvasyāpi sarvajñatvāpattiḥ /
prathamoddeśakāle tu sarvavyaktīnāṃ sāmmukhyāṅgīkāratayā sāmānyaliṅgitayā pratyaṅgīkāre punarādhunikasyāpi svalakṣaṇasya prathamopadeśakālavat sammukhīkāreṇaiva pratītiḥ syāt /
tataścānvayopapādikāyāḥ sākṣāt pratīteḥ padasya śaktyantaraṃ vinā kiṃ bījabhityalaṃ bahunā /
********** END OF COMMENTARY **********
atha lakṣaṇā--
mukhyārthabādhe tadyukto yayānyor'thaḥ pratīyate /
rūḍheḥ prayojanādvāsau lakṣaṇā śaktirarpitā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) lakṣyo lakṣaṇayā grāhyaḥ ityuktatvāllakṣaṇāyā lakṣaṇamāha---mukhyārtheti /
mukhyārthaḥ śakyārthaḥ, tatrāparapadārthasyānvayabādhe jñāte satītyarthaḥ /
gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau mukhyārthasya gaṅgāyā abādhāt; kintu aparapadārthasya ghoṣānvayasyaiva bādhāt /
tadyuktomukhyārthasambaddhaḥ anyo mukhyārthādanyaḥ /
yathā vṛtyā jñātayā iti śeṣaḥ /
na kevalaṃ mukhyārthabādhajñānādhīnaṃ tajjñānaṃ, api tu rūḍheḥ prayojanād vāpīti /
---rūḍhiḥ bhūrikālaprayogaḥ /
tathā ca etattritayajñāpitayā yā vṛttyā mukhyārthādanyo mukhyārthasambaddhor'thaḥ pratīyate asau śaktirvṛttirlakṣaṇetyarthaḥ /
sā cārpitā vaktṛpuruṣeṇa lakṣyārthaviṣayatayā-janitetyarthaḥ, tathā ca vaktṛtātparyyatmikaiva sā bodhyā /
natu naiyāyikoktaśakyasambandharūpā; tasyā vavatrānyena vārpitatvābhāvāt /
yā tu vyaṅgyārthe tātparyyakhyā vṛttirdhvanikenoktā yā ca padārthadvayasaṃsarge tātparyyākhyā vṛttiḥ prācīvanaiyāyikairuktā sā naitāttritaya-jñāpitā; ityato bhinnaiva sā /
mukhyārthe 'parapadārthānvayabodhe 'pi tātparyyaviṣayasya tādṛśānvayasya mukhyatāvacchedakarūpeṇa bodhānupapattireva; tena chatriṇo gacchanti kuntāḥ praviśantītyatra mukhyārthayoḥ chatrikuntayoḥ gamanapraveśānvayasattve 'pi niruktamukhyārthabādhasattvānnāvyāptiḥ /
chatrisārthavāhitvena kintitvena ca rūpeṇānvayasya tātparyyaviṣayasya mukhyatāvacchedakacchatritvakuntatvābhyāmanupapatteḥ /
atra ca tātparyyaviṣayatvānupādāne tu chatrikuntayorgamanapraveśānvayasya mukhyatāvacchedakaccha tritvakuntābhyāmutpadyamānatvāt--tatrāvyāptyāpatteḥ /
evaṃ mukhyatāvacchedrakarūpeṇa ityanupādāne 'pi tayorevāvyāptiḥ syāt /
tātparyyaviṣayasya chatrisārthavāhino gamanānvayasya kuntinaḥ praveśānvayasya ca lakṣatāvacchedakacchatrisārthavāhitvakuntitvābhyāmupapatteḥ /
anyor'tha ityatrāpi mukhyatāvacchedakānyadharmāvācchinna ityarthaḥ /
tena ghaṭapadasya nīlaghaṭe lakṣaṇāyāṃ tasya ghaṭanyatvābhāve 'pi nāvyāptiḥ /
mukhyatāvacchedakaghaṭatvānyanīlaghaṭatvāvacchinnatvāt /
Locanā:
(lo, e) atheti-athābhidhānantaraṃ lakṣaṇoddeśakramaprāptā lakṣaṇā nirūṇyata iti śeṣaḥ /
mukhyārtheti---mukhyārtho gaṅgādiśabdasya jalamayādiḥ tasya ca ādheyapadārthāntare 'nvayānupapattau, na ca yataḥ kutaścit yadeva tadeva lakṣyate-atiprasaṅgādityata āha---tadyukta iti /
tena mukhyārthena yena kenacit sambandhena sambaddhaḥ anyor'thaḥ taṭādiḥ yayā śabdaśaktyā pratīyate bodhyate; na ca sambandhamātrādapi lakṣyārthapratītiḥ api prasaṅgādeva ityāha--rūḍheḥ prayojanād vā /
kvacid rūḍheḥ anādivṛddhavyavahāraprasiddheḥ kvacit pāvanatvādyatiśayaṃ prayojanamuddiśya /
arpitapadārthaśca vṛttāveva suvyaktaḥ /
evaṃ cātra lakṣaṇāyāṃ hetutrayaṃ mukhyārthabādaḥ; ca tat sambandhaḥ, kvacit rūḍhiḥ kvacit prayojanaṃ ceti /
********** END OF COMMENTARY **********
"kaliṅgaḥ sāhasikaḥ" ityādau kaliṅgādiśabdo deśaviśeṣādirūpe svārthe /
ñasaṃbhavan yayā śabdaśaktyā svasaṃyuktān puruṣādīn pratyāyayati, yayā ca "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" ityādau gaṅgādiśabdo jalamayādirūpārthavācakatvātprakṛte 'saṃbhavan svasya sāmīpyādisaṃbandhasaṃbandhinaṃ taṭādiṃ bodhayati, sā śabdasyārpitā svābhaviketarā īśvarānudbhāvitā vā śaktirlakṣaṇā nāma /
pūrvatra hetū rūḍhiḥ prasiddhireva /
uttaratra "gaṅgātaṭe ghoṣaḥ" iti pratipādanālabhyasya śītatvapāvanatvātiśayasya bodhanarūpaṃ prayojanam /
hetuṃ vināpi yasya kasyacitsaṃbandhino lakṣaṇo 'tiprasaṅgaḥ syāt, ityuktam--
"rūḍheḥ prayojanādvāsau" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) vyācaṣṭe---kaliṅga iti /
svābhāviketareti /
gavādiśabdasya svabhāvasiddhā vṛttiḥ śaktistadbhinnā /
svābhāvikasyāpi punaruktatvagauravādāha---īśvaramātraniyamitetaretyarthaḥ /
mātragarbhatvākaraṇe vaktṛtātparyyayāpi īśvaraniyatatvāttasya ca tadbhinnatvānupapatteḥ /
īśvarānaṅgīkarttṛmīmāṃsakamate tu śaktirūpādatiriktapadārthāntarāditaretyarthaḥ /
śaktirvṛttiḥ /
pūrvatreti--kaliṅgaḥ sāhaska ityatretyarthaḥ /
prasiddhirati bhūrikālaprayoga ityarthaḥ /
atiprasaṅga iti-iyaṃ kaviprayogārhā lakṣaṇā vyutpādyate /
rūḍhiprayojanaśūnyā, lakṣaṇā tu neyārtha iti vakṣyate, sā ca kāvye doṣa eva /
tatrāti prasaṅgaḥ syādityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ai) udāharaṇadarśanapūrvakaṃ kārikārthaṃ vṛttyā viśadayati--kaliṅga iti /
svārthe vācyarūpe 'sambhavan deśaviśeṣādirūpārthasyācetanatayā sāhasikādyarthenānvayānupapattyānupapadyamānaprayogaḥ kuta ityāha--jalamayādirūpārthasya vācakatvāt /
ayamarthaḥ--gaṅgadiśabdo yasmāt jalamayādirūpamevārthaṃ samayasmaraṇākātaraḥ san smārayati, tasmād vācyarūpasya jalādyarthasya ghoṣādyarthena sahānvayānupapattyā prakṛte vācakatvena tasya prayogo na ghaṭata iti /
svasyātmīyasya vākyādyarthasya jalamayādeḥ, tasyākṣepamākṛṣyopanayanam /
sambandhasyānvayasya, taddhi taṭaśabdārthaṃ yayā bodhayatīti sambandhaḥ /
bhaṭṭamate svābhāvikī abhidhā, tadanyā padasya śaktirvyāpāraḥ, teṣāmīśvarānādarāt saṃketasyānādivyavahārapravṛttisvīkārāt /
īśvarānudbhāviteti naiyāyikamatam /
tadanayorekatarā svābhāvikī, itarā īśvarānudbhāviteti dvidhā vyākhyātam /
pūrvatra kaliṅgaḥ sāhasika ityatra, uttaratra gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau /
gaṅgātaṭa ityādau taṭasya gaṅgāśabdena pratipādanāt gaṅgātādātmyapratīteḥ gaṅgārthaniṣṭānāṃ naṭārthaniṣṭhātiśayitānāṃ śītatvapāvanatvādīnāṃ pratītirlakṣaṇāyāḥ phalamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kecittu "karmaṇi kuśalaḥ" iti rūḍhāvudāharanti /
teṣāmayamabhiprāyaḥ--
kuśāṃllātīti vyutpattilabhyaḥ kuśagrāhirūpo mukhyor'thaḥ prakṛte 'saṃbhavan vivecakatvādisādharmyasambandhasambandhinaṃ dakṣarūpamarthaṃ bodhayati /
tadanye na manyante /
kuśagrāhirūpārthasya vyutpattilabhyatve 'pi dakṣarūpasyaiva mukhyārthatvāt /
anyaddhi śabdānāṃ vyutpattinimittamanyacca pravṛttinimittam /
vyutpattilabhyasya mukhyārthatve "gauḥ śete" ityatrāpi lakṣaṇā syāt /
"gamerḍeḥ" (uṇādi--2-67) iti gamadhatorḍepratyayena vyutpāditasya gośabdasya śayanakāle prayogāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) kāvyaprakāśakṛduktaṃ rūḍhilakṣaṇodāharaṇaṃ dūṣayitumutthāpayati--kecittu iti /
prakṛte asambhavanniti--karmaṇītyasya laukikakarmaparatvena tannimittaṃ kuśagrahaṇamasambhavadityarthaḥ /
dakṣasyaiva mukhyārthatvāditi---bhūriprayogeṇa dakṣatvasya laghutvena ca tadacchinnasyaiva śakyatvena mukhyatvādityarthaḥ /
anyaddhi iti---vyutpattiryogārthabādhaḥ /
pravṛttiḥ prayogaḥ /
tathā ca tenaiva nimittena śabdasya pravṛttestadavacchinna eva mukhyārtha ityarthaḥ /
lakṣyārthe kvacit prayogastu tātparyyaviśeṣasatve eva; yathā dakṣe śaktasya kuśalapadasya gṛhaviśeṣe śaktasya maṇḍapapadasya ca daivakarmaṇi kuśala iti rogī maṇḍapa iti ca tayodavakarmarogipadasamabhivyāharasya tātparyyagrāhakatvāt /
gauḥ śete ityatra śete iti suptagoḥ- pradarśanārthameva /
gaurastīti suptagavi prayoge 'pi lakṣaṇā syāditi bodhyam /
ayaṃ ca pratibandhaḥ na sarvasammataḥ /
uṇādipratyayānāṃ vyutpatteḥ prāyikatvena tayā prayogābhāvāt /
ata eva cintāmaṇikṛtoktaṃ "pañcapādikālabhyān uṇādipratyayān"ekenaiva "uṇādayo bahulam'; iti sūtreṇa vadataḥ pāṇineḥ ayamabhiprāyo yaduṇādipratyayānāṃ prāyikyeva vyutpattiriti, tathā ca na tayā prayogaḥ /
tathā ca gotvenaiva rūpeṇa rūḍhiśaktyā gopadaṃ svapadagacchad gosādhāraṇyena prayujyate, na uṇādi-pratyayavyutpattyā iti /
********** END OF COMMENTARY **********
tadbhedānāha--
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, o) kecittviti---prakṛte karmaṇi kuśala ityanenāpi arthatayāsambhavan anupapattirbādhitaḥ /
vivecakarūpasya mukhyārthatvādityanena mukhyārthabādhābhāvādatra kathaṃ lakṣaṇetyarthaḥ /
gośabdo yadyapi gamanārtho vyutpattinimittaṃ tathāpi gotvāpattikiyaiva pravṛttinimittam ata eva gacchatyāgacchati gavi gośabdaprayogaḥ /
yadāha, ghaṭaśabdaprasaṃge"ghaṭaṃna ca tadātmatvāpattirūpā kiyā matā'; iti /
tadbhedāniti;--tayoḥ rūḍhiprayojanābhyāṃ dvidhoktayorlakṣaṇayorbhedān viśeṣān bhidyate 'nena iti bheda iti vyutpattyā /
********** END OF COMMENTARY **********
mukhyārthasyetarākṣepo vākyārthe 'nvayasiddhaye /
syādātmano 'pyupādānādeṣopādānalakṣaṇā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) tadbhedānāha---mukhyārthasyeti /
vākyārthe bodhye, mukhyārthasya tātparyyaviṣayānvayasiddhaye itarasya amukhyārthasyākṣepaḥ pratyāyanamityarthaḥ /
anvayavākyārthayorabhedāt vākyārthe mukhyārthasyānvayasiddhaye iti nānvayaḥ /
atrāpi yayaiti śeṣaḥ /
asyā upādānasaṃjñāvyutpattimāha---syādātmano 'pīti /
ātmano mukhyārthasyāpi /
atra tātparyyaviṣayatvaṃ yadi anvayaviśeṣaṇaṃ na kriyate tadā chatriṇe gacchanti kuntāḥ praviśanti ityādiṣu avyāptiḥ syāt; atra tātparyyāviṣayasya śuddhaśakyārthasyānvayasiddhisambhavena tadarthamitireṣāmacchatrikuntādīnāmanākṣepāt /
itarasāhityenānvaye tātparyyavaśādeva śuddhamukhyānvayasya bādho 'vadheyaḥ /
tadbādho 'pi mukhyatāvacchedakarūpeṇāsambhavarūpa eva; lakṣatāvacchedakarūpeṇa tu nāsambhava iti bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
rūḍhāvupādānalakṣaṇā yathā--
"śveto dhāvati" /
prayojane yathā--
"kuntāḥ praviśanti" /
anayorhi śvetādibhiḥ kuntādibhiścācetanatayā kevalairdhāvanapraveśanakriyayoḥ kartṛtayānvayamalabhamānairetatsiddhaye ātmasambandhino 'śvādayaḥ puruṣāda yaścākṣipyante /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) lakṣaṇasāmānyalakṣaṇoktaṃ rūḍhiprayojanānyatarahetukatvamatra ghaṭayannudāharati---rūḍhāvupādāneti /
śvetaḥ śvetaguṇavān /
kuntā iti kuntavanta ityarthaḥ anayormukhyārthānvayabādhaṃ darśayati /
anayoriti /
śvetādibhirityādipadāt nīlādiguṇānāṃ kuntādibhirityādi padāt astrāntarāṇāṃ ca parigrahaḥ /
acetanatayeti /
idametadudāharaṇābhiprāyeṇaivoktam /
vastutastu chatriṇo gacchanti ityatra chatriṇaścetanatve 'pi tātparyyaviṣayacchatryanvayattyālābha eva sarvasādhāraṇo mukhyārthabādho bodhyaḥ /
aśvādaya ityādipadacchvetagavādeḥ, puruṣādayaḥ ityādipadāt kuntadhārivat itarasya parigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
pūrvatra prayojanābhāvādrūḍhiḥ, uttaratra tu kuntādīnāmatigahanatvaṃ prayojanam /
atra ca mukhyārthasyātmano 'pyupādānam /
lakṣaṇalakṣaṇāyāṃ tu parasyaivopalakṣaṇamityanayorbhedaḥ /
iyamevājahatsvārthetyucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) prayojanābhāvāditi--rūḍhisattvādena prayojanānanusandhānāt tadabhāvaḥ /
prayojanaṃ prayojanībhūtajñānaviṣayaḥ /
evaṃ rītyaiva pāvanatvādirapi pyojanapadārtho bodhyaḥ /
lakṣaṇalakṣaṇāyāmiti---vakṣyamāṇāyāmiti śeṣaḥ /
parasyaiveti evakārānmukhyārthavyavacchedaḥ /
upalakṣaṇamupasthāpanam /
Locanā:
(lo, au) mukhyārtheti---mukhyābhidheyor'thaḥ tasya itaraḥ prakṛtanirvāhaupāyikaḥ, tasyākṣepaḥ ākṛṣya upanayanam /
anvayasambandhasya siddhaye nirvāhāya /
ātmano 'pyupādānāt, ayamarthaḥ, iha khalvabhidhayā bodhitasyāpi śvetakuntādyarthasya punaḥ puruṣāderviśeṣaṇatayā lakṣaṇīyatvena upādānamiti /
atigahanatvaṃ-kuntayuktāḥ puruṣāḥ praviśantīti abhidhānālabhyam /
ucyate-parairiti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
arpaṇaṃ svasya vākyārthe parasyānvayasiddhaye /
upalakṣaṇahetutvādeṣā lakṣaṇalakṣaṇā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) lakṣaṇalakṣaṇāmāha--arpaṇamiti /
atra arpaṇamityatra paratraiveti śeṣaḥ, svasya paramātraviṣayatā ityarthaḥ /
natu mukhyārthaviṣayatāpītyarthaḥ /
upādānalakṣaṇāyāṃ tu mukhyārthasyāpi viṣayatā iti bhedaḥ /
svasyetyatra yasyā iti śeṣaḥ /
tathā ca vākyārthe bodhye parasya amukhyārthasya anvayasiddhaye anvayabodhāya yasyā lakṣaṇāyāḥ svasya arpaṇaṃ paramātraviṣayatā; eṣā lakṣaṇalakṣaṇetyarthaḥ /
vākyārthanvayayorabhedādvākyārthe parasyānvayasiddhaye iti tu nānvayaḥ /
tādṛśasaṃjñāvyutpattimāha---upalakṣaṇeti /
mukhyārthaṃ vihāyāmukhyārthamātrabodhanam upalakṣaṇaṃ svasya taddhetutvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rūḍhiprayojanayorlakṣaṇalakṣaṇā yathā--
"kaliṅgaḥ sāhasikaḥ" "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" iti ca /
anayorhi puruṣataṭayorvākyārthe 'nvayasiddhaye kaliṅgagaṅgāśabdāvātmānamarpayataḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) atra rūḍhiprayojanahetukatve yathāsaṃkhyamudāharaṇadvayamāha---kaliṅga ityādi /
atra kaliṅgaḥ sāhasika iti na pāṭhaḥ /
kintu kaliṅgaḥ sāhasaṃ karoti ityeva pāṭhaḥ /
sādhyavasānālakṣaṇāyā udāharaṇaprasaṅge vyaktirbhāviṣyatītyarthaḥ /
ubhayatraiva mukhyārthaṃ kaliṅgarūpaṃ deśaṃ pravāharūpāṃ saṅgā ca vihāya taddeśasthapuruṣatattīrayoḥ parayoranvayaprabodhāya puruṣatari-rūpa-mātra-viṣayatā lakṣaṇāyāḥ /
taddarśayati---anayorheti /
vākyārtha bodhye puruṣataṭayoranvayasiddhaye ityanvayaḥ /
samarpayata ityatra paramātra iti śeṣaḥ /
paramātraṃ ---viṣayīkuruta ityarthaḥ /
kaliṅgagaṅgāśabdau ityatra kaliṅgagaṅgāśabādapadaṃ tanniṣṭhalakṣaṇādvayaparaṃ yathā vyākhyātārthanusāreṇa bodhyam /
evamuttaratrapi vyākhyeyam /
Locanā:
(lo, a) arpaṇaṃ svasya gaṅgādeḥ /
parasyāṅgasya taṭādirūpalakṣaṇahetutvāt sambandhamātrasya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā--
"apakṛtaṃ bahu tatra kimucyate sujanatā prathitā bhavatā param /
vidadhadīdṛśameva sadā sakhe ! sukhitamāssva tataḥ śaradāṃ śatam" //
atrāpakārādīnāṃ vākyārthe 'nvayasiddhaye upakṛtādayaḥ śabdā ātmānamarpayanti /
apakāriṇaṃ pratyupakārādipratipādanānmukhyārthabādho vaiparītyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, phalamapyapakārātiśayaḥ /
iyameva jahatsvārthetyucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) prayojanahetukatve udāharaṇāntaramāha-yathā vā-upakṛtamiti /
apakāritvena anyato jñātaṃ pratīyamuktiḥ /
tvayā bahu upakṛtaṃ tatra kimucyata ityarthaḥ /
yatreti pāṭhe tu tatreti pūraṇīyam /
apakārādīnāmiti--atrādipadād durjanatāduḥ khitayoḥ parigrahaḥ /
phalam apakāradyatiśaya iti phalībhūtajñānaviṣaya ityarthaḥ /
evamuttarottaramapi bodhyam /
idaṃ ca na ruciramuktam /
lakṣyārthātiśayasya prayojanatve rūḍhilakṣaṇāyāmapi tatsambhavāt viśeṣābhāvāpatteḥ /
kintu apakāradurjanatvalakṣaṇayoḥ phalaṃ sambodhyasya kauṭilyaṃ duḥ khitalakṣaṇāyāstu kauṭilyaphalatvam /
Locanā:
(lo, ā) apakārārdānāmityādiśabdena durjanatvaduḥ khitatve upakṛtādayaṃ ityādiśabdena sujanatvasukhitatve /
apakārādyatiśayaḥ-svaśabdābhidhānālabhyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
āropādhyavasānābhyāṃ pratyekaṃ tā api dvidhā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) upādānalakṣaṇalakṣaṇādvayaṃ rūḍhiprayojanadvayahetukatvena caturvidhamuktam /
adhunātaccatuṣṭayasya dvaiguṇyenāṣṭavidhamāha---āropeti /
lakṣyārthe prathamataḥ śakyārthābhedāropa āropaḥ /
tasyāropasya utkaṭatvamadhyavasānam /
********** END OF COMMENTARY **********
tāḥ pūrvoktāścaturbhedalakṣaṇāḥ /
viṣayasyānigīrṇasyānyatādātmyapratītikṛta
sāropā syānnigīrṇasya matā sādhyavasānikā /
viṣayiṇā anigīrṇasya viṣayasya tenaiva saha tādātmyapratītikṛtsāropā /
iyameva rūpakālaṅkārasya bījam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) te kīdṛśatve bhavata ityatrāha---viṣayasyeti /
viṣaya āropādhikaraṇaṃ lakṣyārthaḥ /
tasya anigārṇṇasya anācchāditasya arthāt svavācakanāmapadena uktasya anyatādātmyaṃ śakyārthābhedaḥ /
tatpratītikṛllakṣaṇa sāropā syādityarthaḥ /
nigīrṇṇasya viśiṣya svāvācaka-nāmapadena anuktasya tu sādhyavasānikā matetyarthaḥ /
anyatādātmyapratītiśca lakṣaṇajñānataḥ pūrvaṃ bodhyā /
tatpratītikṛcca yadyapi samānavibhaktikapadadvayameva, na tu lakṣaṇā; tathāpyanyatādātmyapratītipūrvakapratitikṛdityevānyatādātmyapratītikṛd ityasyārthaḥ /
na ca sādhyavasānāyāṃ svāvācakanāmapadenānirddeśe samānavibhaktyantapadābhāvāt, kathaṃ tādātmyapratītikṛditi vācyam, ākhyātena lakṣyārthasyoktau tat pratīteḥ; taccāgre darśayiṣyate /
Locanā:
(lo, i) evaṃ caturvidhāpi lakṣaṇā pratyekaṃ sāropā sādhyavasānā ityaṣṭavidhetyāha--āropeti /
anigīrārṇasvarūpasāmānyatādātmyapratītirāropaḥ /
viṣayanigaraṇe 'bhedapratipattirviṣayiṇo 'dhyavasānam /
evaṃ svaśabdārthanāmnā gatārthe 'pi sphuṭīkaraṇāya lakṣaṇena nirddiśati--viṣayasyeti /
********** END OF COMMENTARY **********
rūḍhāvupādānalakṣaṇā sāropā yathā--
"aśvaḥ śveto dhāvati" /
atra hi śvetaguṇavānaśvo 'nigīrṇasvarūpaḥ svasamavetaguṇatādātmyena pratīyate /
prayojane yathā--
"ete kuntāḥ praviśanti" /
atra sarvanāmnā kuntadhāripuruṣanirdeśāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) aśvaḥśveta iti---atra śvetaguṇavānaśvaḥ lakṣyār'tho 'nigārṇṇo 'śvaśabdenaivoktatvāt /
śvetaguṇaśvayoḥ samānavibhaktyā tādātmyapratītiḥ /
prayojane yathā--iti upadānalakṣaṇeti śeṣaḥ /
ete kuntā iti; kuntānāmaviralatvamatra prayojanam /
kuntavān lakṣyārthaḥ /
etat padenoktatvāt anigīrṇṇaḥ /
atra sarvanāmneti---kāvyaprakāśe tu sarvanāmnā lakṣyārthanirddeśe viśiṣya svāvācakakuntādipadenānupādānāt sādhyavasānaiva setyuktam /
viśiṣya svāvācakapadanirddeśa eva sāropatvāt /
Locanā:
(lo, ī) aśva āropaviṣayaḥ /
svasamaveta ityanena samavāyarūpasya lakṣaṇāhetoḥ svasambandhasya nigaraṇaṃ śvetaguṇa āropyamāṇaḥ /
prayojana ityanantaraṃ pūrvoktā upādānalakṣaṇā sāropeti anuṣajyate /
evamuttarodāharaṇeṣvapi /
sarvanāmnā etat
********** END OF COMMENTARY **********
rūḍhau lakṣaṇalakṣaṇā sāropā yathā--
"kaliṅgaḥ puruṣo yudhyate" /
atra kaliṅga puruṣayorādhārādheyabhāvaḥ sambandhaḥ /
prayojane yathā--
"āyurghṛtam" /
atrāyuṣkāraṇamapi ghṛtaṃ kāryakāraṇabhāvasambandhasambandhyāyustādātmyena pratīyate /
anyavailakṣaṇyenāvyabhicāreṇāyuṣkaratvaṃ prayojanam /
yathā vā--
rājakīye puruṣe gacchati "rājāsau gacchati" iti /
atra svasvāmibhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ /
yathā vā--
agramātre 'vayavabhāge "hasto 'yam" /
atrāvayavāvayavi bhāvalakṣaṇasambandhaḥ /
"brāhmaṇo 'pi takṣāsau" /
atra tātkarmyalakṣaṇaḥ /
indrārthāsu sthūṇāsu "amī indrāḥ" /
atra tādarthyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ /
evamanyatrāpi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) kaliṅgaḥ puruṣa iti---atra puruṣapadena lakṣyārthopādānāt anigīrṇṇatvam /
kaliṅgatvena lakṣaṇā /
prayojane yatheti---lakṣaṇalakṣaṇeti śeṣaḥ /
anyavailakṣaṇyenāvyabhicāreṇeti, avyabhicāraḥ anyavelakṣaṇyaṃ ca heturuktaḥ /
kāvyaprakāśe tu āyurghṛtamiti sāropāyamanyavailakṣaṇyam /
āyuridamiti sādhyavasānāyamavyabhicāra iti dvayoḥ pṛthak prayojanadvayamuktam /
kāryyakāraṇabhāvarūpasambandhena sāropāṃ lakṣaṇāmuktvā sambandhāntarairapi tāṃ darśayati---rājarkāyetīti /
atra asāvitipadena lakṣyārthe puruṣe nirddiṣṭe rājño 'bhedāropāt sāropā /
evamubhayatrāpi sarvanāmnā lakṣyārthanirddaśe tathātvāṃ bodhyam /
sthūṇāḥ stambhā indradhvajarūpāḥ tādarthyalakṣaṇaḥ tatpūjārthatālakṣaṇaḥ, atra indravat pūjyatvaṃ prayojanam /
********** END OF COMMENTARY **********
nigīrṇasya punaviṣayasyānyatādātmyapratītikṛtsādhyavasānā /
asyāścaturṣu bhedeṣu pūrvodāharaṇānyeva /
tadevamaṣṭaprakārā lakṣaṇā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) itthaṃ sāropāmuktvā "nigīrṇṇasya matā sādhyavasānikā'; iti kārikāñcalaṃ vyācaṣṭe-nigīrṇṇasya punariti /
asyāścaturṣviti rūḍhiprayojanadvaye upādānalakṣaṇādvayaṃ taddvaye lakṣaṇalakṣaṇādvayaṃ ceti sādhyavasānāyaścatvārobhedāḥ /
pūrvodāharaṇānyeveti rūḍhāvupādānalakṣaṇāyāḥ---"śveto dhāvati'; iti prayojane upādānalakṣaṇāyāḥ "kuntāḥ praviśanti'; iti yaddvayamudāhṛtaṃ rūḍhau lakṣaṇalakṣaṇāyāḥ "kaliṅgaḥ sāhasaṃ karoti'; iti prayojane lakṣaṇalakṣaṇāyāṃ tu rājakīye puruṣe gacchati "rājāsau gacchati'; iti yadudāhṛtaṃ tatra idaṃ padatyāgena udāharaṇamityata etāni catvāri sādhyavasānāyā udāharaṇānītyarthaḥ /
rājā gacchatītyatra rājavat paricārakaveṣṭitatvaṃ prayojanam /
eteṣu caturṣu hi kartryā khyātenaiva kartṛlakṣyārthasya upasthāpanāt nāmapadena tu anupasthānānnigīrṇṇatā /
tasmiṃśca prathamaṃ śakyārthatādamyāropāt sādhyavasānatvamiti bodhyam /
prathamāntoktakārake prathamāntapadārthasyābhedānvayatyutpatteḥ /
gaṅgāyāṃ ghoṣa iti tu lakṣaṇalakṣaṇodāharaṇaṃ yaddarśetaṃ tattu na sādhyavasānodāharaṇam /
tatra lakṣyārthe tīre pravāhatādātmyānāropāt /
evaṃ ca rūḍhau lakṣaṇalakṣaṇedāharaṇaṃ kaliṅga ityādikaṃ yaduktaṃ tatra sāhasika iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ /
nāmapadena sāhasika ityanena lakṣyārthasya puruṣasyopādānāt sāropatvena sādhyavasānatvābhāvāt /
kintu kaliṅgaḥ sāhasaṃ karoti ityeva tatra pāṭhaḥ /
itthamupādānalakṣaṇālakṣaṇalakṣaṇayoḥ rūḍhiprayojanahetukatvena caturvidhayoḥ sāropāsādhyavasānikārūpatvena dvaiguṇyāt aṣṭavidhatvam /
Locanā:
(lo, u) evamārope rūḍhiprayojanayorudāharaṇe catuṣṭayaṃ darśayitvā viṣayavyāptyarthaṃ sambandhabhedena udāharaṇānyāha--yathā vetyādi---rājāsau ityatra pūrvavat adaḥ śabdena viṣayaprakaṭanam /
agreti /
atra hastāvayave 'gre 'pi hastaśabdaprayogaḥ, ekadeśadāhe 'pi grāmo dagdha iti vat /
atra idaṃśabdo rājā asau ityatra ca adaḥ śabdavat /
sādhyavasānālakṣaṇaṃ vivṛṇoti--nigīrārṇasyeti--pūrvodāharaṇāni śvetodhāvati, kuntāḥ praviśanti, kaliṅgaḥ
sāhasikaḥ, gaṅgayāṃ ghoṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sādṛśyetarasaṃbandhāḥ śuddhāstāḥ sakalā api
sādṛśyāttu matā gauṇyastena ṣoḍaśa bheditāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) ṣoḍaśabhedānāha---sādṛśyetareti /
sādṛśyetarasambandhāḥ kāryyakāraṇabhāvādirūpāḥ pūrvadarśitāḥ sakalā aṣṭavidhā api suddhāḥ śuddhaparibhāṣitāḥ /
sādṛśyasambandhāttu tā aṣṭavidhā gauṇyaḥ sādṛśyaghaṭakarūpaśakyaguṇayogarūpayogārthena gauṇyo gauṇīparibhāṣitā ityarthaḥ /
ṣoḍaśabheditā aṣṭadvaiguṇyāt /
Locanā:
(lo ū) evamaṣṭavidhāpi lakṣaṇā pratyekaṃ śuddhā gauṇī ceti ṣoḍaśaprakāreti darśayati---sādṛśyetareti /
vṛttau spaṣṭo lakṣaṇārthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tāḥ pūrvoktā aṣṭabhedā lakṣaṇāḥ /
sādṛśyetarasaṃbandhāḥ kāryakāraṇabhāvādayaḥ /
atra śuddhānāṃ pūrvodāharaṇānyeva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) pūrvoktodāharaṇānyeva iti---śveto dhāvatītyādīni, indrārthā sthūṇā ityantāni sakalāni eva /
teṣu ekatrāpi sādṛśyasambandhābhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
rūḍhāvupādānalakṣaṇā sārepā gauṇī yathā--
etāni tailāni hemante sukhāni" /
atra tailaśabdastilabhavasneharūpaṃ mukhyārthamupādāyaiva sārṣapādiṣu sneheṣu vartate /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ṛ) etānīti---atra tailaśabdasya tilabhavastrehamātravācakatvāt prakṛte tasya kevalasya sukhamayatvādivivakṣaṇat mukhyārthabādaḥ; prayojanābhāvāt rūḍiḥ upādānalakṣaṇātvaṃ mukhyārthamupādāyaiva iti vṛttyā smāritam /
streheṣu varttata ityanena ubhayoḥ streharūpatvāt sādṛśyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ /
etānīti sarvānamnā sāropātvam, evamuttarodāharaṇeṣvapi boddhavyam /
********** END OF COMMENTARY **********
prayojane yathā--
rājakumāreṣu tatsadṛśeṣu ca gacchatsu"ete rājakumārā gacchanti" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) tilabhavasneharūpaṃ mukhyārthamiti /
tilasyedamiti yogārthavaśāttasya mukhyārthatvaṃ, tasya cikkaṇatākāritvena sādṛśyāśrayaṃ śakyalakṣyobhayamevātra taila śabdārtha ityato mukhyopādānam /
ete rājakumārā iti /
atra rājakumāratulyaśobhāvattvaṃ prayojanam--tulyavayaskatvaṃsādṛśyam /
ubhayatraiva etāni ete iti sarvanāmapadena lakṣyārthopādānāt tatra śakyārthatādātmyāropācca sāropā lakṣaṇā /
********** END OF COMMENTARY **********
rūḍhāvupādānalakṣaṇā sādhyavasānā gauṇī yathā--
"tailāni hemante sukhāni" /
prayojane yathā--
"rājakumārā gacchanti"
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kṣa) sādṛśyāt sādhyavasānāmāha---tailānīti /
atra sarvanāmapadena lakṣyārthānupasthāpanānna sāropā, kintu śakyārthāvyāvarttakena śakyalakṣyasādhāraṇyena sukhapadena lakṣyārthopasthāpanāttasyācchādanarūpā nigīrṇṇatā /
tataḥ śakyārthatādātmyāropāt sādhyavasānā /
rājakumāra iti /
atrākhyātenaiva karttṝṇāṃ lakṣyārthānā mupasthāpanātteṣāṃ nigīrṇṇatā /
tatra śakyarājakumāratādātmyāropaśceti sādhyavasānā /
tulyaśobhāvattvaṃ prayojanam, tulyavayaskatvaṃ sāṃdṛśyam /
********** END OF COMMENTARY **********
rūḍhau lakṣaṇalakṣaṇā sārepā gauṇī yathā--
"rājā gauḍendraṃ kaṇṭakaṃ śodhayati" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) rājā gauḍendramiti /
atra duḥ khadāyitvena kaṇṭakasadṛśaḥ gauḍendro lakṣyārthaḥ svaśabdenaivopāttaḥ /
atra kaṇṭakatādātmyāropāt sāropā /
********** END OF COMMENTARY **********
prayojane yathā--
"gaurvāhīkaḥ" rūḍhau lakṣaṇalakṣaṇā sādhyavasānā gauṇī yathā--
"rājā kaṇṭakaṃ śodhayati" /
prayojane yathā--gaurjalpati" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) gaurvāhīka iti /
vāhīko halāvāhakaḥ /
sa ca svaśabdenaivopāttaḥ /
ajñatvadharmeṇa sādṛśyam /
jāḍyamāndyādikam avaidagdhyaṃ vā prayojanam /
rājā kaṇṭakamityarthaparamparālikhitaḥ prāmādika eva pāṭhaḥ /
takṣyārthasya kenāpi padena anupasthāpanāt, prathamaṃ tatra śakyatādātmyāropānupapatteḥ /
kintu rājñā kaṇṭakaṃ śodhyate, ityeva pāṭhaḥ /
tatra karmākhyātenopasthāpite śodhye karmaṇi vaurīṇi prathamāntakaṇṭapadaśakyārthasya tādātmyāropāt /
gaurjalpatītyatrāpi gaurjalpakatvāsambhavādākhyātenopasthāpite jalpake nigīrṇṇe gotādātmyāropāt sādhyavasānā /
govad vaidagdhyaṃ prayojanam, jaḍatvādinā sādṛśyam /
Locanā:
(lo, ṝ) prayojana ityanantaram upādānalakṣaṇā sāropā gauṇītyanuṣajyate, evamuttaratrāpyudāharaṇe pūrvoktā vṛttiḥ /
ete iti /
atra rājakumārasadṛśeṣu rājakumāraprayogāt mukhyārthabādaḥ /
śauryyasaundaryyaparicchadādibhiḥ sādṛśyaṃ sambandhaḥ /
prayojanameṣāmatiśayaḥ /
lājeti--gauḍendre kaṇṭakaśabdasya prayoge prayojanābhāvādrūḍhiḥ /
kṣudraduḥ khadāyitvaṃ sādṛśyaṃ sambandhaḥ /
kaṇṭakaśabdasya prakṛte svārthaparityāgāt lakṣaṇalakṣaṇā, gauḍendrasya viṣayasyānigaraṇāt sāropātvam /
gaurvāhīka ityādietasmin udāharaṇe yathā prayojane lakṣaṇalakṣaṇā sāropā gauṇī /
tathā vṛttāvevāgre sphuṭībhaviṣyati /
evaṃ gaurjalpatītyatrāpi prayojane lakṣaṇalakṣaṇā sādhyavasānā gauṇī /
********** END OF COMMENTARY **********
atra kecidāhuḥ--gausahacāriṇo guṇā jāḍyamāndyādayo lakṣyante /
te ca gośabdasya vāhīkārthābhidhāne nimittībhavanti /
tadayuktam--
gośabdasyāgṛhītasaṅketaṃ vāhīkārthamabhidhātumaśakyatvād gośabdārthamātrabodhanācca /
abhidhāyā viratatvād viratāyāśca punarutthānābhāvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) atra keciditi---svārtho gotvaṃ tatsahacāriṇa ityarthaḥ /
vāhīkārthābhidhāne iti---abhidhayā pratipādane ityarthaḥ /
nimittībhavantīti---śakyatāvcchedakībhavantītyarthaḥ /
tathā ca jaḍatvena rūpeṇa vāhīkaḥ śaktyaiva, jaḍo vāhīka iti pratītiriti tatsiddhāntaḥ /
tadayuktamiti /
ayaṃ ca doṣaḥ tat siddhāntānavakalenādeva dharme lakṣaṇayā eva dharmiṇi śaktigrāhakatvasya taiḥ siddhāntitatvāt /
gośabdārtheti---sakṛduccāritasya śabdasya sakṛdarthabodhanena śabdavirityā abhidhāyā api virateriti bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) samprati pūrvapakṣanirāsapūrvakaṃ gauṇyā vṛtterlakṣaṇāyāmantarbhāvaṃ darśayan ekatrāpi udāharaṇe vipratipattinirāsena sarvamapi sāmañjasyaṃ bhaviṣyatītyāha--atreti /
gaurvāhīka ityatra svārtho gauḥ; lakṣyante lakṣaṇayā bodhyante te tatra lakṣitā guṇāḥ; cakāreṇa na khalu teṣāṃ lakṣitatvamātreṇa viśrantiriti, vāhīkārthasyābhidhāne 'bhidhayā bodane nimittībhavanti /
punarutthānābhāvāt śabdabuddhikarmmaṇāṃ viramya vyāpārābhāva iti nyāyāt, abhidhāntarakalpane kalpanāgauravamityāśayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anye ca punargauśabdena vāhīkārtho nābhidhīyate, kintu svārthasahacāriguṇasājātyena vāhīkārthagatā guṇā eva lakṣyante /
tadapyanye na manyante /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) guṇā eva lakṣyanta iti---vāhīkapratītistvākṣepāditi bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, e) matāntaramāha--anya iti /
nābhidhīyate uktādeva nyāyāt /
svārtho gauḥ /
sājātyena sambandhena vāhīkagatā guṇā jāḍyamāndyādaya eva ; atraivakāreṇa guṇino vyavacchedaḥ /
lakṣyante lakṣaṇayā bodhyante tat samanantaroktaṃ matāntaramapi /
********** END OF COMMENTARY **********
tathāhi--
atra gośabdādvāhīkārthaḥ pratīyate, na vā ? ādye gośabdādeva vā ? lakṣitādvā guṇād ? avinābhāvādvā ? tatra, na prathamaḥ, vāhīkārthe 'syāsaṅketitvāt /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ai) atra pakṣe ādye pratītipakṣe /
lakṣitāt guṇāt svaniṣṭajāḍyamāndyādeḥ /
avinābhāvo 'vyabhicārasambandhaḥ taddrārā tadvalenākṣepādibhāvaḥ /
prathamaḥ gauśabdamātrāt vāhīkasya pratītipakṣeḥ /
pratītiścābhidhayā bodhitā /
********** END OF COMMENTARY **********
na dvitīyaḥ,--
avinābhāvalabhyasyārthasya śābde 'nvaye praveśāsaṃbhavāt /
śābdī hyākāṅkṣā śabdenaiva pūryate /
na dvitīyaḥ,--
yadi hi gośabdādvāhīkārtho na pratīyate, tadāsya vāhīkaśabdasya ca sāmānādhikaraṇyamasamañjasaṃ syāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) ādye 'pīti--gośabdād vāhīkapratītipakṣe ityarthaḥ /
na prathamaityanena taddūṣaṇam /
asaṃketitatvāditi---etaduddhāraśca tanmate darśita eva, ityavadheyam /
na dvitīyo--lakṣitaguṇāvinābhāvenākṣepāt pratītipakṣaḥ /
śābde 'nvaye praveśāsambhavāditi--idaṃ ca svasiddhāntābhiprāyeṇaivoktam /
vastutastu jātiśaktivāde jātyavinābhāvalabhyāyā vyakteḥ śābdabodhapraveśavadatrāpi tathātve bādhakābhāvāt /
na tṛtīya iti--gośabdāt vāhīkapratītyabhāvapakṣe /
sāmānādhikaraṇyamiti---svārthayorabhedabodhakatvaniyataṃ samānavibhaktikatvamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, o) avinābhāvalabhyasya na tu śabdabodhitasyetyarthaḥ /
ācāryyasammatimāha--śābdītyādi--hi yasmāt śabdenaiva na tvāvinābhāvādilabhyārthena /
tṛtīyo na pratītepakṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tasmādatra gośabdo mukhyayāvṛttyā vāhīkaśabdena sahānvayamalabhamāno 'jñatvādisādharmyasaṃbandhādvāhīkārthaṃ lakṣayati /
vāhīkasyājñatvādyatiśayabodhanaṃ prayojanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) tathā hi gośabdasya vāhīkagatajāḍyamāndyādi guṇor'thaḥ /
vāhīkaśabdasya halavāhikor'thaḥ /
vāhīkārthaṃ lakṣayatīti--gosadṛśatvena rūpeṇeti śeṣaḥ /
Locanā:
(lo, au) tat kā gatirityākāṅkṣāyāṃ svamatamāha-tasmāditi /
yasmādevamanyā gatirnāsti ityarthaḥ /
gośabdo gośabdārthaḥ /
śabdatadarthayorabhedopacārāt /
evamanyatrāpyevaṃvidhasthale boddhavyam /
mukhyā vṛttirabhidhāprayojanam /
vāhīko 'jña iti svaśabdapratipādanālabhyam, etasyā gauṇyākhyāyā vṛttermukhyārthabādhāditritayahetukatvāt lakṣaṇāyāmantarbhāvaḥ sphuṭa eva ityāśayaḥ /
iha ca gaṅgataṭayostādātmyapratītyā taṭe śītatvādyatiśayaḥ /
gaurvāhīka ityatra govāhīkaśabdayostādātmyapratītyā vāhīke jāḍyādyatiśayaḥ pratīyate iti vyartho 'yamupacāro lakṣaṇāyāsaḥ kāvyaprakāśakārasyeti caṇḍīdāsapaṇḍitānāmavicāritābhidhānam /
tathāhi sādṛśyasambandhinoriva taditarasambandhinorna sambandhaudāsīnyena vṛttiḥ; ata evānyairuktasambandhāntaraṃ lakṣyalakṣyakayoḥ sākṣāt sambandhena, sādṛśyaṃ tu gaurvāhīkāditaddharmasājātyarūpaṃ, na tatheti, ata eva kvacit taṭādau gaṅgadisambandhāt kiñcit śetyādikamastvevaṃ, kintu gaṅgāśabdena pratipādane gaṅgātvapratītau tatśaityādikamādhikaṃ pratīyate /
vāhīke punargoniṣṭānāṃ guṇānāṃ kadācinna sambhavaḥ, kintu tatsajātīyānām /
kiñca gaurvāhīka ityukte 'pi pratipattuḥ sarvathā nābhedapratipattiḥ, kintu sāmānādhikaraṇyaprayogāt tasyāḥ sthaganamātram /
taduktaṃ śārīrikamīmāṃsāvyākhyāne vācaspatimiśraiḥ---"api ca paraśabdaḥ paratra lakṣyamāṇaguṇayogena varttata'; iti yatra prayoktṛpratipattroḥ sampratipattiḥ sa gauṇaḥ, saca bhedapratyayapuraḥ sara iti /
********** END OF COMMENTARY **********
iyaṃ ca guṇayogādrauṇītyucyate /
pūrvā tūpacārāmiśraṇācchuddhā /
upacāro hi nāmātyantaṃ viśakalitayoḥ śabdayoḥ sādṛśyātiśayamahimnā bhedapratītisthaganamātram /
yathā--agrimāṇavakayoḥ" /
śuklapaṭayostu nātyantaṃ bhedapratītiḥ, tasmādevamādiṣu śuddhaiva lakṣaṇā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) guṇayogāditi---śakyagoniṣṭhajāṅyādiguṇasajātīyajāḍyādiguṇayogādityarthaḥ /
pūrvā tviti--suklapaṭaḥ, āyurghṛtamityādiketyarthaḥ /
nanu tatrāpi samānavibhaktikatvavaśādāyurghṛtayoḥ prathamabhedopacāro 'steyeva ityata āha---upacāro hīti /
samānavibhaktikatvābhidhānena upacāreṇāmiśraṇaṃ na śauddhatvaprayojakaṃ, kintu tatraiva sādṛśyasattve eveti bhāvaḥ /
śuklapaṭayostviti--āyurghṛtayoścetyapi bodhyam /
Locanā:
(lo, a) etadabhipretya uktaprakāreṇa lakṣaṇāviśeṣaṇayorgauṇaśuddhayorbhedaṃ darśayatiiyaṃ ceti /
iyaṃ sādṛśyasaṃbandhahetukā guṇayogāt natu sākṣātsambandhāt /
upacāro nāma atyantaṃ viśakalitayorityanena sambandhasya
sākṣāttvaṃ darśitam /
sthaganamātraṃ natu sarvathābhāvaḥ /
nātyantaṃ bhedapratītaḥ uktanayena sambandhasya sākṣāttvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
vyaṅgyasya gūḍhāgūḍhatvāddvidhā syuḥ phalalakṣaṇāḥ
prayojane yā aṣṭabhedā lakṣaṇā daśitāstāḥ prayojanarūpavyaṅgyasya gūḍhāgūḍhatayā pratyekaṃ dvidhā bhūtvā ṣoḍhaśa bhedāḥ /
tatra gūḍhaḥ, kāvyārthabhāvanāparipakvabuddhivibhavamātravedyaḥ /
yathā--
"upakṛtaṃ bahu tatra-" iti /
agūḍhaḥ, atisphuṭatayā sarvajanasaṃvedyaḥ /
yathā--
upadiśatiṃ kāminīnāṃ yauvanamada eva lalitāni" //
atra"upadiśati" ityanena "āviṣkaroti" iti lakṣyate /
āviṣkāratiśayaścābhidheyavatsphuṭa pratīyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) phalalakṣaṇāḥ prayojanavatyo lakṣaṇāḥ /
prayojane yā aṣṭabhedā darśitā iti ṣoḍaśasu rūḍhāvaṣṭau prayojane tvaṣṭāviti darśatatvāt /
paripakvabuddhaiḥ dṛḍhasaṃskārajā buddhiḥ /
upakṛtamiti---atra granthakṛnmate 'pakāradyatiśayaḥ, anyamate tvapakāriṇaḥ kauṭilyādikaṃ prayojanaṃ, vyaṅgyavidagdhaikagamam /
solluṇṭhanārthasyāvidagdhāvedyatvāt /
āviṣkarotīti--upadeśakatvasya gurudharmatvena yauvanamade tadbādhāt iti bhāvaḥ /
āviṣkārātiśayaśceti--idaṃ tu nānubhāvikamuktam /
kāvyaprakāśe tu śikṣādānameva lakṣyārthastatrānāyāsa eva prayojanamabhidheyavat sarvajanavedyam /
taddhi prayonajamupadeśasya vākyārthasya dharmo lakṣyārthe śikṣādāne pratīyate---upadeśāt śikṣāyāṃ cānāyāsaḥ sarvajanavedya eva iti tadabhiprāyaḥ /
Locanā:
(lo, ā) samprati vyaṅgyavaicitryaiṇaiva lakṣaṇābhedān darśayati, vyaṅgayasyetiphalaṃ prayojanaṃ, tadyuktā lakṣaṇā /
lalitāni ceṣṭitāni /
ābhyāmeva vyaṅgyasya gūḍhāgūḍhatvābhyāṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyākhyau kāvyaprakāraviśeṣau vakṣyete /
********** END OF COMMENTARY **********
dharmidharmagatatvena phalasyaitā api dvidhā /
etā anantaroktāḥ ṣoḍaśabhedā lakṣaṇāḥ phalasya dharmigatatvena dharmagatatvena ca pratyekaṃ dvidhā bhūtvā dvātriṃśadbhedāḥ /
diṅmātraṃ yathā--
"strigdhaśyāmalakāntiliptaviyato velladvalākā ghanā vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ /
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) ṣoḍaśabhedā iti---gūḍhāgūḍhaprayojanarūpā ityarthaḥ /
dharmidhamargatatveneti; dharmo lakṣyārthaḥ /
dharmastu lakṣyārthaniṣṭhapadārthaḥ strigdhaśyāmaleti---prāvṛṭkāle upasthite sītāvirahiṇo rāmasyeyamuktiḥ /
vellantī cañcalā valākā yatra tādṛśāḥ /
payodasuhṛdāṃmayūrāṇām ete virahoddīpakāḥ kāmaṃ svācchandyena santu tathāpi māṃ mārayituṃ na śaktā ityarthaḥ /
yato rāmo 'smi, duḥ khasahiṣṇurasmi, tathātve hetumāhakaṭhoreti /
ata uktaṃ ghanādikaṃ sarvamahaṃ sahe ityarthaḥ /
vaidehī tu anīdṛśī /
kathaṃ bhaviṣyati, kiprakārā bhaviṣyatītyarthaḥ /
hāhā khede /
tasmāddevi vaidehi ! dhīrā bhava---duḥ khasahiṣṇurbhavetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atrātyantaduḥkhasahiṣṇurūpe rāme dharmiṇi lakṣye tasyaivātiśayaḥ phalam /
"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" ityatra taṭe śītatvapāvanatvarūpadharmasyātiśayaḥ phalam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) rāme lakṣye iti---ghanādyuddīpakasaharāmatvasya prayojakatvādduḥ khasahiṣṇutvarūpeṇa rāmo lakṣyata ityarthaḥ /
tasyaivātiśaya iti tasyaiva duḥ khasahiṣṇo rāmasyātiśayaḥ vipralambharūpaḥ, nacātra duḥ khasahiṣṇutvasyāpyatiśayaḥ pratīyata eva /
tat kathamidaṃ dharmagatasyodāharaṇaṃ na darśitamiti vācyam /
vivakṣitārthāvivekena tasyāpi dharmigatvādeva; tathāhi duḥ khasahiṣṇutvaṃ tāvadduḥ khadveṣābhāvastasya cābhāvarūpasyātiśayāntarābhāvadveṣasāmānyābhāvarūpatvamevatiśayaḥ /
sa ca nātiriktapadārthaḥ /
kintu abhāvasvarūpa eva /
tasya ca rāmarūpadharmigatatvādeva /
śītatvapāvanatvātiśayasyeti---atiśayasyātiśayāntarābhāvādatiśayitaśītatvapāvanatvayorityarthaḥ /
atra cātiśayitāṃśo nātiprayojanaḥ sampātāyāta eva bodhyaḥ nanvatra dharmigate śītatvapāvanatve eva prayojane kiṃ na syāditicenna /
gaṅgasambandhavaśāttaṭasya śīkatvapāvanatve vāstave eva /
tataśca lakṣaṇayā taṭapratītau tatsambandhinoḥ tayoḥ smaraṇasyaivaṃ sambhavena vyaṅgyatvaniyamarahitayostayoratiśaya eva prayojanamityabhiprāyāt /
Locanā:
(lo, i) snigdheti--vellanaṃ calanaṃ; payodasuhṛdāṃ mayūrāṇām; ānandena kekāḥ dhvanayaḥ kalā madhurāsphuṭāḥ /
atreti--ayamarthaḥ; rāmo 'haṃ sarvaṃ saha ityatra rāmasya sarvaṃsahatvasyāprasiddheḥ; mukhyārthabādhāt rāmasyātyantaduḥ khasahiṣṇutvarūpoviśeṣo lakṣyate /
tena phalāt atyantaduḥ khasahiṣṇū rāmo 'smi iti śabdābhidhānālabhyaṃ tathābhūtarāmaviśeṣasya evātiśayastanniṣṭameva prayojanamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
tadevaṃ lakṣaṇābhedāścatvāriṃśanmatā budhaiḥ
rūḍhāvaṣṭau phale dvātriṃśaditi catvāriśallakṣaṇābhedāḥ /
kiñca--
padavākyagatatvena pratyekaṃ tā api dvidhā /
tā anantaroktāśca tvāriṃśadbhedāḥ /
tatra padagatatve yathā--
"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" /
vākyagatatve yathā--
"upakṛtaṃ bahu tatra'iti /
evamaśītiprakārā lakṣaṇā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) phale dvātriṃśaditi--pūrvoktāṣṭavidhaprayojanasya gūḍhāgūḍhatvābhyāṃ draiguṇyena ṣoḍaśavidhasya dharmidharmagatatvena dvaiguṇyād dvātriṃśadityarthaḥ /
padavākyagatatvena vyaṅgyatvena /
gaṅgāyāmiti--nanvidamapi ghoṣanvayavaśāt vākyameva yadi ca vākyasthaikapadasyaiva lākṣaṇikatvāttadvyaṅgyasya padagatatvaṃ tadā upakṛtaṃ bahvityatrāpi na vākyagatatvam /
upakṛtaṃ bahu tatra kimucyate iti vākyasthasyopakṛtapadasya ekasyaiva lakṣaṇikatvāditi cenna /
vākyagatapadadvayasya lābhaṇikatve tayoḥ padayorvākyatvena vākyagatatvāt /
bhavati hi upakṛtamityatra upakṛtamityatra upakṛtasujanatāpadayorvākyasthayorlākṣaṇikatvam /
naca kimucyate ityantasya bhinnavākyatvāt kathaṃ tayorekavākyatvamiti vākyam, "kimucyate ataḥ sujanatā prathitā"ityevamekavākyatvāt /
Locanā:
(lo, ī) tasmāt evamuktaprakāreṇa"upakṛtaṃ bahu tatra"ityatra bahupadaniṣṭatvābhiprāyeṇa vākyagatatvam /
evameva hi dhvaniguṇībhūtavyaṅgyadoṣaguṇālaṅkārāṇāṃ vākyaniṣṭatvam prācīnālaṅkāragranthaṣvapi prayaśo dṛśyate /
tathāhi kāvyaprakāśakṛto hi nihatārthatve udāharaṇam /
"sāyakasahāyavāhormakaradhvajaniyamitakṣamādhipateḥ /
abjarucibhāsvaraste bhātitarāmavanipaśloka." //
iti /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vyañjanā--
viratāsvabhidhādyāsu yayār'tho bodhyate paraḥ
sā vṛttirvyañjanā nāma śabdasyārthādikasya ca /
"śabdabuddhikarmaṇāṃ viramya vyāpārābhāvaḥ" iti nayenābhidhālakṣaṇātātparyākhyāsu tisṛṣu vṛttiṣu svaṃ svamarthaṃ bodhayitvopakṣīṇāsu yathā aparo 'nyo 'nyor'tho bodhyate sā śabdasyārthasya prakṛtipratyayādeśca śaktirvyañjanadhvananagamanapratyāyanādivyapadeśaviṣayā vyañjanā nāma /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) vyaṅgyo vyañjanayetyuktatvāt vyañjanālakṣaṇaṃ vaktumāha---atheti /
nayeneti /
etannyāyāt śabdasyeva tanniṣṭhavṛtterapi viratiḥ siddhyati ityarthaḥ /
upakṣīṇāsviti /
arthāntarabodhane kṣīṇasamarthyāsu /
Locanā:
(lo, u)--uddeśakamaprāptāṃ vyañjanāṃ nirūpayati--atheti /
parobhidheyādivyatirikto vyaṅgyatvena nirūpayiṣyamāṇo vastvalaṅkārarasalakṣaṇaḥ /
tisṛṣviti---abhihitānvayavādimatamāśritya anvitābhidhānamate tu dvayoḥ /
tatrāpi lakṣaṇāyā abhāve tu prathamamate tu dvayoḥ dvitīyamate tvekasyāḥ /
dhvananādayo vyañjanasya paryāyāntaraṇi /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
abhidhālakṣaṇāmūlā śabdasya vyañjanā dvidhā
abhidhāmūlāmāha--
anekārthasya śabdasya saṃyogādyairniyantrite /
ekatrārthe 'nyadhīheturvyañjanā sābhidhāśrayā
ādiśabdādviprayogādayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) anekārthasyeti---saṃyogādīn vakṣyati, tairanekārthasya śabdasya ekārthe niyantrite arthāntarabodhaṃ pratirudhya bodhite sati anyasya pratiruddhārthasya dhiyo heturyā vṛttiḥ sā vyañjanābhidhāśrayā ityarthaḥ /
ādyaśabdāditi saṃyogādyairityādyaśabdādityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ū) anekārthasya viṣṇusiṃhādyanekābhidheyaśabdasya haryyādeḥ ekārthe niyantrite ityanvayaḥ /
arthe vācyarūpe niyantrite arthāntaraniruddhaprasaratayā vyavasthāpite /
anyasya saṃyogādisācivyābhāvāt abhidhāyā aviṣayasya buddhihetuḥ vyañjanā /
********** END OF COMMENTARY **********
uktaṃ hi--
"saṃyogo viprayogaśca sāhacaryaṃ virodhitā /
arthaḥ prakāraṇaṃ liṅgaṃśabdasyānyasya saṃnidhiḥ //
sāmarthyamaucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ /
śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) saṃyogaḥ, samabhivyāhṛtāparapadārthasya /
viprayogaḥ---tyāgaḥ, so 'pi tasyaiva /
sāhacaryyaṃ-samabhivyāhṛtapadārthena saha sarvadā sthitiḥ virodhitā vairitā sāpi tādṛśāparapadārthena saha /
arthaḥ prayojanaṃ tacca samabhivyāhṛtam /
prakaraṇamupakramaḥ /
liṅgaṃ cihnaṃ tadapi samabhivyāhṛtam /
sāmarthyaṃ samabhivāyāhṛtapadārthajanane /
aucitī tātparyyam /
teśakālāvapi samabhivyāhṛtau /
vyaktiḥ śabdasya puṃstvādiliṅgāni /
svaraḥ udāttādiḥ /
anavacchede 'nekatve /
viśeṣasyaikasyaivārthasya smaraṇahetavaḥ saṃyogādaya ityarthaḥ /
naiyāyikamate sarveṣāmeva padārthanāṃ smaraṇamanvayabodhastvekameva padārthamādāya /
etanmate tu yasya padārthasyānvayabodhastasyaiva viśeṣasya smaraṇamiti /
Locanā:
(lo, ṛ) uktaṃ hi bhartṛhariṇā iti śeṣaḥ /
saṃyoga iti /
vilodho vadhyaghātakādiḥ /
arthaḥ phalam, prakaraṇaṃ prastāvaḥ /
liṅgam, viṣayavyāvṛtto dharmaḥ /
sannidhiḥ sāmānādhikaraṇyam /
sāmarthyaṃ tat kāraṇaniyamaḥ /
deśastad viśeṣaḥ /
kālastadviśeṣaḥ /
vyaktiḥ puṃstvādiḥ svarā udāttādayaḥ /
anavacchede ekavākyaniyame /
viśeṣa ekavākyarūpaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"saśaṅkhcakro hariḥ" iti śaṅkhcakrayogena hariśabdo viṣṇumevābhidhatte /
"aśaṅkhacakro hariḥ" iti tadviyogena tameva /
"bhīmārjunau" iti arjunaḥ pārthaḥ /
"karṇārjunau" iti karṇaḥ sūtaputraḥ /
"sthāṇuṃ vande" iti sthāṇuḥ śivaḥ /
"sarvaṃ jānāti devaḥ" iti devo bhavān /
"kupito makaradhvajaḥ" iti makaradhvajaḥ kāmaḥ /
"devaḥ purāriḥ" iti purāriḥ śivaḥ /
"madhunā mattaḥ pikaḥ" iti madhurvasantaḥ /
"yātu vo dayitāmukham" iti mukhaṃ sāṃmukhyam /
"vibhāti gagane candraḥ, iti candraḥ śaśī /
"niśi citrabhānuḥ" iti citrabhānurvāhniḥ /
"bhāti rathāṅgam" rathāṅgam" iti napuṃsakavyaktyā rathāṅgaṃ cakram /
svarastu veda eva viśeṣapratītikṛnna kāvya iti tasya viṣayo nodāhṛtaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) tadaviyogeneti---śaṅkhacakratyāgenetyarthaḥ /
naño 'tra tyāgārthakatvāt /
bhīmārjunāviti sāhacaryye /
atra arjunapadaṃ pārthakārttavīryyayoḥ /
bhīmapadaṃ maheśapārthayoranekārtham /
karṇārjunāviti virodhitāyām /
atra dvayamapi padamanekārtham /
prayojane sthāṇumiti /
atra rājña upakramo vākyāntarāllabhyaḥ /
cihne-kupita iti kopasya kāmacihnatvāt /
samudro 'pi makaradhvajaḥ /
naca kāmadevasyāpi kopa iti vācyam, virahiṇyāṃ kupati ityarthāt /
anyaśabdasannidhau sa deva iti--atra devaśabdo 'nekārthaḥ /
tulyavibhāktikapurārātiśabdasya sānnidhyam /
sāmarthye madhuneti---atra madhurdaityaviśeṣe 'pi, kokilamādane vasantasyaiva sāmarthyam /
aucityāṃ "pātu va'; iti--atra mukhapadaṃ prabhṛtyādāvanekārtham /
māninyāḥ sāmmukhye vaktustātparyyam /
deśe bhāvīti--atra candrapadaṃ karpūre 'pi /
deśogamanam /
kāle niśīti--citrabhānuḥ sūryyo 'pi /
vyaktau--rathāṅgamiti, cakravākastu rathāṅgaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) eṣāṃ niyantraṇasvarūpaṃ kramādudāharaṇairdarśayati---saśaṅkhetyādi /
viṣṇumevetyevakāreṇa śakasiṃhāśvādervyavacchedaḥ /
tayoḥ śaṅvacakrayorviyoge 'bhāve 'pi tameva harimevābhidhatte ityanuṣajyate, pratiṣedhasya prasaktipūrvakatvāt /
pārtho natu vṛkṣaviśeṣaḥ /
sūtapaputro natu śravaṇam /
atra vadhyaghātako virodhaḥ, sahānavasthāne tu chāyātapāviti /
sthāṇuśabdasya śaṅkuvācakatve labdhacchedākhyaṃ na ghaṭate /
bhavān prakṛto rājā /
kāmo na tu makarākāro dhvajaḥ, tasya koparūpadharmābhāvāt /
śivo na muraripuḥ /
vasanto na tu madyam /
sānnidhyaṃ na tu vadanaṃ, tasya kāmakātaratāyogyatvābhāvāt śaśī na tu karpūram /
vahnirna tu raviḥ /
cakaṃ na tu cakravākaḥ /
veda eva viśeṣapratītikṛt iti anekārthavācakaśabdasya ekārthavācakatve niyantraṇarūpaḥ, tatpratyayaṃ ca svaro vede eva karoti /
yathā indraśatrurityādau ṣaṣṭītatpuruṣe samāsāntodāttasūcite indrasya śamīyatā vā daityo 'rirevābhidhīyate /
bahuvrīhau tu pūrvapadāntodāttanirṇote indra eva śamayitā śātayitā ceti /
idaṃ hi kāvyaprakāśakārasya udāharaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
idaṃ ca ke 'pyasahamānā āhuḥ--
svaro 'pi kākkādirūpaḥ kāvye viśeṣapratītikṛdeva /
udāttādirūpo 'pi muneḥ pāṭhoktadiśā śṛṅgārādirasaviśeṣapratītikṛdeva" iti etadviṣaye udāharaṇamucitameva iti, tanna; tathāhi--
svarāḥ kākkādayaḥ udāttādayo vā vyaṅgyarūpameva viśeṣaṃ pratyāyanti, na khalu prakṛtoktamanekārthaśabdasyaikārthaniyantraṇarūpaṃ viśeṣam /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ḷ) ke 'pīti--śrīcaṇḍīdāsarāghavānandaprabhṛtayaḥ /
asahamānā iti /
śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetava ityatra viśeṣapadasyār'thānavabodhane iti śeṣaḥ /
āhuḥ--svaro 'pi ityādi ucitamevetyantam /
tatra kāvyādīnāṃ viśeṣapratītikṛdeva niyantraṇarūpaḥ /
udāharaṇaṃ taireva darśitam /
yathā "mathnāmītyanena kākuvacanena mathnāmyeva iti viśeṣapratītikṛditi /
muneḥ pāṭhaguṇoktamārgaśca taireva darśito yathā---"yathāha munirbharataḥ----"hasyaśṛṅgarayoḥ svarītodāttaṃ, vīraraudrādbhuteṣu udāttakampitaṃ, karuṇabībhaṃtsabhayānakeṣu anudāttakampitam utpādayediti /
tanna, tat teṣāṃ vacanamayuktam, kathamityāha--tathāhīti /
vyaṅgyarūpameva bhavaddarśitaṃ, mathnamyevetirūpaṃ śṛṅgārasarūpaṃ ca /
prakṛtoktaṃ "saṃyogo viprayogaśca'; ityādinā bharttṛhariṇā uktaṃ darśitam /
anekārthe ityādau arthaśabdo vācyaparaḥ, viśeṣa ityanantaraṃ saṃyogādiprayogāditi śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñca yadi yatra kvacidanekārthaśabdānāṃ prakaraṇādiniyamābhāvādaniyantritayorapyarthayoranurūpasvaravaśenaikatra niyamanaṃ vācyaṃ, tadā tathāvidhasthale śleṣānaṅgīkāraprasaṅgaḥ;
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) muneḥ pāṭhoktadiśeti--muninā vedasya svaraviśeṣeṇaiva paṭhanāt /
dvayorarthayoranurūpeti--dvayorrthayormadhye ekasyānurūpasvaravaśenetyarthaḥ /
ekoccāraṇe dvayoranurūpasvarāsambhavāt /
tathātve ekatra niyamanāsambhavācca /
tadā tathāvidhasthale śleṣānaṅgīkāraprasaṅga ityarthaḥ /
ekārthaniyamane 'nyārthasya vyaṅgyatvena tasyopamānatvāt upamādhvanitvasyaiva prasakternatu śleṣasya /
yathā vakṣyamāṇe durgālaṅghitavigrahe ityādau prakaraṇādumāmahādevīvallabhabhānudevarājaniyamane pārvatīvallabhasya vyaṅgyatvena rājñaḥ tadupamādhvanireva /
********** END OF COMMENTARY **********
na ca tathā, ata evāhuḥ śleṣanirūpaṇaprastāve--
"kāvyamārge svaro na gaṇyate" itica nayaḥ, ityalamupajīvyānaṃ mānyānāṃ vyākhyāneṣu kaṭākṣanikṣepeṇa /
ādiśabdāt "etāvanmātrastanī" ityādau hastādiceṣṭādibhiḥ stanādīnāṃ kamalakorakādyākāratvam /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo e) evaṃ pracīnoktaṃ dūṣayitvā svayameva pūrvapakṣamutpādya nirācaṣṭe-kiñceti /
yatra kvacit---
"yena dhvastamanobhavena valijitkāyaḥ purā strīkṛto
yaścodvṛttabhujaṅgahāravalayogaṃgāṃ ca yo 'dhārayat /
yasyāhuḥ śaśimat śiro hara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ
pāyāt sa svayamandhakakṣayakarastvāṃ sarvadomādhavaḥ" //
ityādau dvayorapyarthayorhariharastutiparayoranurūpaḥ svara udāttādirekatra harau hare vā /
naca tathā śleṣāṅgīkāraḥ /
atrācāryyasammati darśayati--ata evetyādi /
naye nītyāṃ lokaprasiddhāyām /
teṣāmupajīvyatvaṃ-tadgranthaniṣṭayā svavyutpattyā viśeṣasampādanāt /
ādiśabdaḥ, kālo vyaktiḥ svaradaya ityatra /
ceṣṭādītyādiśabdena---"itaḥ sa daityaḥ prāptaśrīrneta evārhati kṣayam'; ityādau ātmanirddeśādayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamekasminnarthe 'bhidhayā niyantrite yā śabdārthasyānyārthabuddhihetuḥ śaktiḥ sābhidhāmūlā vyañjanā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) na ca tatheti--tathātve pṛthukārttasvarapātramityādiśleṣālaṅkārocchedaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
ata evāhuriti kāvyaprakāśakārādaya āhurityarthaḥ /
upajñīvyānāmiti kāvyamārge 'pi svaragaṇayitṛṇāṃ prācīnānāmuparītyarthaḥ /
ādiśabdāditi---svarādaya ityādiśabdādityarthaḥ /
hasteti---hastaceṣṭādibhiḥ stanādīnāṃ kamalakorakādyākāratvaṃ smāryyata ityarthaḥ /
"eddahamettathiṇiā eddahamettehi ācchivattehi /
eddamettāvatthā eddahamettehiṃ diṃa ehi" //
ityādi prākṛtaślokasya hi--- "etāvanmātrastanikā etāvanmātrairakṣipattaiḥ /
etāvanmātrāvasthā etāvanmātrairdivasaiḥ'; //
iti saṃskṛtam /
stanādīnāmiti---kamalakorakādityādipadadvayāt cakṣurādīnāṃ padmapalāśādyākāraparigrahaḥ /
atra etatpadaṃ nānākārabodhakatvenānekārtham /
ceṣṭāviśeṣastvākāraviśeṣasmārakaḥ /
śaktiḥ vṛttiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mama tātapādāna mahāpātracaturdaśabhāṣāvilāsinībhujaṅgamahākavīśvaraśrīcandraśekharasaṃdhivigrahikāṇām--
"durgālaṅghitavigraho manasijaṃ saṃmīlayaṃstejasā prodyadrājakalo gṛhītagarimā viṣvagvṛto bhogibhiḥ /
nakṣatreśakṛ tekṣaṇo girigurau gāḍhāṃ ruciṃ dhārayan gāmākramya vibhūtibhūṣitatanū rājatyumāvallabhaḥ" //
atra prakaraṇonābhidhayā umāvallabhaśabdasyomānāmnīmahādevīvallabhabhānudevanṛpatirūper'the niyantrite vyañjanayaiva gaurīvallabharūpor'tho bodhyate /
evamanyat /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) durgālaṅghiteti /
atra umā nāma mahādevī tasyā vallabho bhānudevanṛpatiḥ /
prākaraṇiko rājati /
kīdṛśaḥ śatrudurgeṇāvāritayuddhaḥ /
tejasā dehakāntyā manasijaṃ sammīlayan sāndairyyagavārta saṅkocayan /
prodyantī rājakalā nṛpaticāturyyaṃ yasya tādṛśaḥ /
garimā, vapuḥ puṣṭiḥ, gṛhītatattvaḥ /
bhogibhirnāma bhogavadbhiḥ amātyairviṣvak sarvato vṛtaḥ /
kṣatraiśeṣu kṣatriyeśvareṣu rājasu avajñayā na kṛtekṣaṇo akṛtadṛkpātaḥ /
gurau mahatyāṃ giri vāci, gāḍhāṃ ruciṃ prītiṃ dhārayan gāmākramya pṛthivīmadhikṛtya, vibhūtyā aiśvaryyeṇa bhūṣitatanuḥ /
atra durgādipadānyanekārthāni prakaraṇavaśāddarśitārthe niyantrite vācakāni (śabdāḥ) arthāntaraṃ tu vyañjanayā bodhayanti /
tathā hi--umāyāḥ pārvatyā vallabho maheśo rājati /
kīdṛśaḥ--durgayā, pārvatyā, laṅghitavigrahaḥ āśleṣeṇa ākrāntaśarīraḥ /
tejasā netrajyotiṣā, manasijaṃ sammīlayan nighnan /
rājakalā candrakalā, śirasi pradyottatkaḥ gṛhītagarimā gṛhītajagadgurubhāraḥ /
bhogibhiḥ sarpaiḥ sarvato vṛtaḥ /
kṣatreśena candreṇa ghaṭitalocanaḥ sūryyacandrāgnimayalocanatvāt /
girīṇāṃ gurau himālaye gāḍhāṃ ruciṃ dhārayan śvaśuratvāt svīyataponilayatvācca /
gāṃ vṛṣam ākramyāruhya rājatītyanvayaḥ /
vibhūtibhirbhasmabhirbhūṣitatanuśca /
itthamatrāprākaraṇike maheśe vyañjite prakṛte saṅgamanāya maheśa iva rājetyupamāvyañjanādupamādhvanirayam /
Locanā:
(lo, ai) durgālaṅghiteti---durgāṇi vanagirijalamayasthānāni durgā pārvatī ca, alaṅghito laṅghitaśca, vigraho yuddhaṃ dehaśca, sammīlanaṃ tiraskāro dahanaṃ ca, tejaḥ kānti. nayanāgniśca /
rājā pārthivaścandraśca /
kalā kalanāṃ aṃśaśca, garimā mahimā aiśvaryyaviśeṣaśca /
bhoginaḥ strakcandanādibhogavantaḥ sarpāśca /
kṣatreśvareṣu akṛtadṛṣṭiḥ kṣatreśena candreṇa kṛtanayanaśca /
gurau mahatyām /
giri vāci /
girīṇāṃ gurau, śreṣṭe ca gāṃ pṛthivīṃ vṛṣabhaṃ ca /
vibhūtiḥ sampat bhasma ca /
umāvallabho bhānudeva īśvaraśca /
prakaraṇena varṇanīyatvāt /
iha ca umāvallabhaśabdena yo 'yamaprakṛto maheśvarārthaḥ pratīyate tasyāsambaddhatvamāsīditi maheśvarabhānudevayorupamānopameyabhāvaḥ kalpyate /
tena umāvallabhaivetyupamādhvaniḥ vyañjanayaiva bodhyate /
ityatrai vakārasyāyamāśayaḥ-iha khalūmāvallabhaśabde yeyaṃ dvitīyārthapratītiḥ tatrābhidhāyā prakṛtārthamātrabodhane viramāt lakṣaṇāyāśca mukhyārthabodhahetukatvāt /
tātparyyasya śaktyabhihitalakṣitasaṃsargamātrabodhananaiyatyāt vyañjanākhyā turīyā vṛttirupāsyaiveti /
nanvatrāpyarthabhedena śabdabheda iti darśanāt śabdabhedadvayamasti /
tacca sājātyadaikyabhramahetuḥ /
ataśca prathamamumāvallabhādiśabdena rājārthabodhanād viratāyāṃ prathamābhidhāyāṃ dvitīyaḥ śabdaḥ tanniṣṭābhidhāśaktyā dvitīyārthaṃ bodhayatu kiṃ vṛttyantarakalpanayā iti cenna /
atra hi śabdadvayakalpane kathaṃ prakṛtārthasya prathamaṃ pratītiranubhūyate, dvayorabhidheyatvena pūrvapaścādbhāvanaiyatyāsambhavāt /
evaṃ"bhramimaratim"ityādāvapi viṣaśabdasya garalārthatve bhujaṅgādipadasācivyāt na panarabhidhāyā ujjīvanaṃ, kintu vyañjanaiva vyāpāraḥ /
kintvatra dvitīyārthabodhe heturbhujaṅgādirūpaḥ śābdaḥ /
durgālaṅghitetyādāvārthaḥ /
"yena dhvastam" ityādau tu niyāmakābhāvāt anekārthaviṣayaḥ sandehaḥ"vyathāṃ dvayeṣāmapi medinībhṛtām"ityādau cobhayābhidhānamapīti caṇḍīdāsapaṇḍitāḥ /
etannirākariṣyāmahe śleṣālaṅkāravyākhyānāvasare /
durgālaṅghitetyādau ca dvitīyārthasyānubhavasiddhasyābhāvaṃ vadato mahimācāryyasya gajanimīlikaiva durvyākhyātṛdurupadeśaparamparayaiva dvitīyārthapratyākhyāne vyāsavālmīkiprabhṛtimahākavīnāṃ tādṛśakāvyanibandhasya niṣphalatāprasaṅgaḥ /
arthadvayasyāpi pratīyamānatvaviśeṣād vyākhyāviśeṣanigamanāyāṃ prāmāṇyābhāvaśca /
kiñca dvitīyārthabodhane dharmikalpanāto varaṃ dharmakalpaneti bhinnaśabdakalpanāt bhinnā eva vyañjanākhyā vṛttiraṅgīkarttumucitā ; tasyāstu yatra tatra prasare 'tiprasaṅgabhītyā sambandhatvena saivābhidhāśrīyata iti sarvamavadātam /
********** END OF COMMENTARY **********
lakṣaṇāmūlāmāha--
lakṣaṇopāsyate yasya kṛte tattu prayojanam /
yayā pratyāyyate sā syādvyañjanā lakṣaṇāśrayā
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, o) lakṣaṇāmūlāmuddeśakamaprāptāmiti śeṣaḥ /
upāsyate ādriyate, yasya kṛte yannimittam yathā śabdaśaktyā /
********** END OF COMMENTARY **********
"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" ityādau jalamayādyarthabodhanādabhidhāyāṃ taṭādyarthabodhanācca lakṣaṇāyāṃ viratāyāṃ yayā śītatvapāvanatvādyatiśayādirbodhyate sā lakṣaṇāmūlā vyañjanā /
evaṃ śabdīṃ vyañjanāmu katvārthomāha--
vaktṛboddhavyavākyānāmanyasaṃnidhivācyayoḥ /
prastāvadeśakālānāṃ kākośceṣṭādikasya ca
vyañjaneti sambadhyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) yasya kṛte iti /
yatpratīternimittamityarthaḥ /
vaiśiṣṭyāt vailakṣaṇyāt /
Locanā:
(lo, au) prakaraṇasaṅgatimāha evamiti--bodhyate yaḥ sa boddhavyaḥ /
śabdaprayogasya parārthatvāt, yatsamavetā pratītirupapadyate sa ityarthaḥ /
ucyate śabdena pratipādyate yaḥ sa vācyaḥ /
tena vācya-lakṣya-vyaṅgyātmanastrividhasyārthasya parigrahaḥ /
prastāvaḥ prakaraṇaṃ, kākuḥ dhvanervikāraḥ, vaiśiṣṭyāt vailakṣaṇyāditi vaktrādiṣu pratyekamanvayaḥ /
anyaṃ prācīnābhidheyādivailakṣaṇyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra vaktṛvākyaprastāvadeśakālavaiśiṣṭye yathā mama--
"kālo madhuḥ kupita eṣa ca puṣpadhanvā dhīrā vahanti ratikhedaharāḥ samīrāḥ /
kelīvanīyamapi vañjulakuñjamañjur- dūre patiḥ kathaya kiṃ karaṇīyamadya" //
atraitaṃ deśaṃ prati śīghraṃ pracchannakāmukastvayā preṣyatāmiti sakhīṃ prati kayācidvyajyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(lo, a) kāla iti /
eṣa ityanena tatkālānubhūyamānoṃnmādakatvaṃ kāmasya sūcitam /
patiriti--patirbharttā na tu priyaḥ /
atra vaktryā madanavihvalatādinā vaiśiṣṭyam, vākyasya tathābhūtānubhūyamānavicchittiyuktatvena /
prastāvasya patidūrasthityādinā; deśasya ca kīḍāvanarūpasya vakulakuñjādinā; kālasya vasantavattvena; evameṣāṃ
vaiśiṣṭyena vakroktyā vyaṅgyārthaprakāśanaṃ sphuṭameva /
(vi, na) kālo madhuriti--sakhīṃ prati proṣitabharttṛkāyā uktiriyam /
spaṣṭor'thaḥ /
atreti--etaṃ deśaṃ kelīvanīrūpam /
īdṛśavyaṅgyabodhe kelīvanīrūpasya tatpradarśanena karaṇīyājajñāsārthakavākyasya tat vaktryā uddīpakapradarśanalabdhaśṛṅgāraprakaraṇasya madhurūpakālasya ca vailakṣaṇyaṃ hetuḥ /
Locanā:
********** END OF COMMENTARY **********
boddhavyavaiśiṣṭye yathā--
"niḥ śeṣacyutacandanaṃ stanataṭaṃ nirmṛṣṭarāgo 'dharo netre dūramanañjane pulakitā tanvī taveyaṃ tanuḥ /
mithyāvādini ! dūti ! bāndhavajanasyājñātapīḍāgame vāpīṃ snātumito gatāsi na punastasyādhamasyāntikam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) niḥ śeṣeti--upanāyakamānetuṃ preṣitāṃ yuvatiṃ tenaiva upabhuktāmāgatyāsau matprārthanayāpi nāyāta iti pratārayantīṃ dūtīṃ prati nāyikāyāḥ solluṇṭhanoktiriyam /
he matprārthanayāpi nāyāta iti mithyāvādini ! dūti ! bāndhavajanasya mama ajñātakāmapīḍāgame itaḥ strātuṃ vāpīṃ gatāsi na punastasyādhamasyāntikaṃ gatāsi /
vāpīṃ strātumiti nānvayaḥ, strādhātorakarmakatvāt /
āpātataḥ strānakāryyāṇi darśayati---niḥ śeṣeti /
yataste stanataṭaṃ stanapārśvabhāgo niḥ śeṣacyutacandanam /
adharaśca nirmṛṣṭarāgaḥ /
netre ca dūramatiśayaṃ yathā syāttathānañjane jāte iti śeṣaḥ /
tat kriyāviśeṣaṇaṃ ca dūramiti /
tathā iyaṃ tanvī kṛśā tava tanuḥ pulakitā; strānaśaityāt jātapulakā ityarthaḥ /
tatheti viśeṣaṇasamuccaye /
Locanā:
( lo, ā) niḥ śeṣeti--taṭaṃ samīpaṃ, sa ca samaprayo deśaḥ /
tatra candanaṃ niḥ śeṣacyutaṃ; cūcukādiṣu ca śeṣam; adharo nirmṛṣṭarāgaḥ; dūrabhanañjane nikaṭe tu sāñjane; añjanasya kvacit kvacidavaśeṣaḥ sūcitaḥ /
iyaṃ tanuḥ cirakāle 'pi strāne idānīṃ pulakitā; tanvī kṣāmā ca /
adhamasya prāgapi lakṣitanikṛṣṭaparigrahasya /
********** END OF COMMENTARY **********
atra tadantikameva rantuṃ gatāsīti viparītalakṣaṇayā lakṣyam /
tasya ca rantumiti vyaṅgyaṃ pratipādyaṃ dūtīvaiśiṣṭyādbodhyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) gatāsi iti lakṣyamiti /
candanacyavanādīnāṃ ratikāryyatvenaiva pratītyā tadīntake 'gamanabodhāt, tadviparītaṃ gamanaṃ lakṣaṇayārthaḥ /
teṣāṃ ratikāryyatvenaita pratītirhi-candanādhararagayoścyutimārjanābhyāṃ, strāne tvanayoḥ kṣālanamevoktaṃ syāt /
tathā dūraṃ cumbanaspṛṣṭaṃ netraprāntabhāgaṃ prāpya anañjane strāne tu samastanetrasyaivānañjanatvamuktaṃ syāt /
tathā candanacyutimahinmā grīṣmakālaprāptau pulakena ca tadānīṃ snānena pulakābhāvāt /
tatā tadantikāgamane tasya doṣābhāvāt adhamatvoktyanaucityam, dūtirantṛtvenaivādhamatvopapatteśca /
atra gamanaṃ lakṣaṇayeti yaduktaṃ tat kāvyaprakāśakārasyāsammatam /
rantuṃ tadantikagamanasyaiva tanmate vyaṅgyatvāt /
tathā hi na gatāsītyasya kāvyatvena tatra lakṣaṇāyā evābhāvāt /
taduktaṃ "vākye na śaktirnavā lakṣaṇeti'; padalakṣaṇā tu na sambhavatyeva gamanasya gamadhātuvācyatvādeva /
nañarthasya tu vāpīgamanānvayenaiva tadupapatteḥ /
yadi ca vākye 'pi lakṣaṇā svīkriyate tathāpi na lakṣaṇā /
rantuṃ tadantikasyaiva tanmate prathamaṃ vyaṅgyatvādeva /
tathā hi candanacyavanādīnāṃ prathamaṃ snānakāryyatvenaiva pratītyā bādhānavatārāt /
pratisandhānaviśeṣaṇa uttarakālameva bādhāvatārāt /
atra ca vyañjanāyāḥ pravṛtternatu lakṣaṇāyā eva /
prathamaṃ bādhāvatāra eva lakṣaṇāyāḥ pravṛtteḥ /
taduktam /
"kvacit bādhyatayā khyatiḥ kvacit khyātasya bādhanam /
pūrvatra lakṣaṇaiva syāduttaratrābhidhaiva tu" //
iti /
pūrvatra prathamaṃ bādhyatayā khyātau pratītau abhidhaiva tvityanena tatra lakṣaṇāyā abhāvāt /
taduttaraṃ rantuṃ tadantikagamanaṃ vyañjanaivetyuktam /
atra candanacyutādisattvaṃ boddhavyāyā dūtyā vailakṣaṇyam /
Locanā:
(lo, i) eṣāṃ ca padārthānāṃ vāpīsnānaviruddhānāmanusandhānādeva vāpīsnānābhāvamātrasya prarohābhāvena tadantikaṃ na gatāsītyatra viparītalakṣaṇayā gatāsīti lakṣyate ntumityataḥ pūrvaṃ tena saheti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anyasaṃnidhivaiśiṣṭye yathā--
"ua ṇiccala ṇippandā, bhisiṇīpattammi rehai balāā /
ṇimmalamaragaabhāaṇapariṭṭhiā (dā) saṅkhasutti vva" //
atra balākāyā nispandatvena viśvastatvam, tenāsya deśasya vijanatvam, ataḥ saṃketasthānametaditi kayāpi saṃnihitaṃ pracchannakāmukaṃ pratyucyate /
atraiva sthānanirjanatvarūpaṃ vyaṅgyārthavaiśiṣṭyaṃ prayojanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) saṅketasthānamupanāyake darśayantyā dūtyā uktiriyam--ua iti /
jānīhītyarthaḥ paśyeti yāvat /
niścaleti sambodhanam /
athavā niścalaniṣpandetyekaṃ vā padam /
tadā niścalādapi niṣpandetyarthaḥ /
śaṅkhaśuktiḥ śaccyakapālam /
ucyamānasya nāyakasya sānnidhyāt--saṅketasthalapradarśanaṃ sāmājikairvyañjanayāvagamyate ityarthaḥ /
tathā ca dyotyata ityatra dyotanaṃ sāmājikairvyañjanayā budhyata iti śeṣaḥ /
nāyakena tu balākāpradarśanarūpāt vaktryā vailakṣaṇyāt saṅketasthalaṃ vyañjanayā budhyate /
Locanā:
(lo, ī) usa ṇicceti---
paśya niścalaniṣpandā bisinīpatre rājate balākā /
nirmalamarakatabhājanapratiṣṭitā śaṅkhasuktiriva //
niścaleti---nirudyameti viṭasambodhanam /
śaṅkhaśuktiḥ saṃkhapātrī /
********** END OF COMMENTARY **********
bhinnakaṇṭhadhvanirdhoraiḥ kākurityabhidhīyate /
ityuktaprakārāyāḥ kākorbhedā ākarebhyo jñātavyāḥ /
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, u) bhinneti--bhedāḥ tattatsahakāribhedāḥ svarūpabhedāntāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
etadvaiśiṣṭye yathā--
"guruparatantratayā bata dūrataraṃ deśamudyato gantum /
alikulakokilalalite naiṣyati sakhi ! surabhisamaye 'sau" //
atra naiṣyati, api tarhi eṣyatyeveti kākkā vyajyate--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) ākarebhya iti---bhinnakaṇṭhadhvanirityādikākuvivecakagrantha ākaraḥ /
svābhāvikakaṇṭhadhvanito bhinnaḥ kaṇṭhadhvanirityarthaḥ /
guruparatantratayeti--dūrataradeśagataṃ patiṃ śocayantyā nāyikāyā uktiḥ prathamārddham /
tāmāśvāsayantyāḥ sakhyā uktiḥ parārddham /
naiṣyatīti---api tveṣyatyevetyarthaḥ kākkā vyajyate iti--kākkāḥ paraṃ nañarthopasthāpanānna eṣyati eṣyatyevetyevaṃrūpaḥ /
atra śiraścālanasahotpannatvaṃ kākorvailakṣaṇyam /
********** END OF COMMENTARY **********
ceṣṭāvaiśiṣṭye yathā--
"saṃketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā /
hasannetrārpitākūtaṃ līlāpaṅmaṃ nimīlitam" //
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ū) saṅketeti--hasatā vikaśatā netreṇa arpitamākūtamabhiprayoyena iti viṭaviśeṣaṇam /
eṣāṃ coktodāharaṇānāṃ dhvaniguṇībhūta-vyaṅgyatve tānnirūpaṇe agresphuṭībhaviṣyati, kintu vyañjanāyā ārthatvamātreṇodāharaṇam /
ceṣṭādītyādiśabdena vararṇanīyanāyakādigatasāttvikādiparigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra saṃdhyā saṃketakāla iti paṅmanimīlanādiceṣṭayā kayāciddyotyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) saṃketakāleti---viṭaṃ dhūrttam upanāyakaṃ saṃketakālamanasaṃ tajjijñāsārthaṃ tanmanaskaṃ jñātvetyarthaḥ /
hasatā netreṇārpitaṃ sthāpitam ākūtaṃ bhāvo yatra tādṛśaṃ yathā syāttathā līlāpadmaṃ nimīlitamityarthaḥ /
dyotyata iti viṭaṃ pratītyarthaḥ /
sāmājikaistu taddyotanamapi budhyate iti bodhyam //
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ vaktrādīnāṃ vyastasamastānāṃ vaiśiṣṭye boddhavyam /
traividhyādiyamarthānāṃ pratyekaṃ trividhā matā
"arthānāṃ vācyalakṣyavyaṅgyatvena trirūpatayā sarvā apyanantaroktā vyañjanāstrividhāḥ /
tatra vācyārthasya vyañjanā yathā-"kālo madhuḥ-" ityādi /
lakṣyārthasya yathā--"niḥ śeṣacyutacandanam'--ityādi /
vyaṅgyārthasya yathā--"ua ṇiccala-" ityādi /
prakṛtipratyayādivyañjakatvaṃ tu prapañcayiṣyate /
śabdabodhyo vyanaktyarthaḥ śabdo 'pyarthāntarāśrayaḥ /
ekasya vyañjakatve tadanyasya sahakāritā
************* COMMENTARY *************
Locanā:
(lo, ṛ) śabdabodhya ityarthāntaramapekṣate, natvekārthamātrapratipādako vyañjakaḥ yathā--durgālaṅghitetyādau /
artho 'pi śabdamapekṣate yathā kālo madhurityādau /
ekasyetyāderayamarthaḥ /
śabdārthayorekasya vyañjakatve taditaraḥ sahakārī satu avarjanīyasānnidhimātreṇāvasthitaḥ /
kintu yatra yacchaktirutkaṭā tatra tanmūlo vyañjakatvavyapadeśaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yataḥ śabdo vyañjakatve 'pyarthāntaramapekṣate, artho 'pi śabdam, tadekasya vyañjakatve 'nyasya sahakāritāvaśyamaṅgīkartavyā /
abhidhāditrayopādhivaiśiṣṭyātrtrividho mataḥ /
śabdo 'pi vācakastadvallakṣako vyañjakastathā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) vaktṛboddhavyādidaśavaiśiṣṭyāt yār'tho vyañjanoktā, sā vyañjakārthatrauvidhyāt trividhetyāha--arthānāṃ vyañjakārthānām /
iyaṃ daśavidhā vyañjanā /
niḥ śeṣetyādau lakṣyārthasya vyañjakatvaṃ svamatābhiprāyeṇaivoktam /
uktaśabdārthavyañjakārthatraividhyasyaivoktatvāt idānīṃ vyañjakaśabdasyāpi traividhyamāha--abhidhāditrayeti /
********** END OF COMMENTARY **********
abhidhopādhiko vācakaḥ /
lakṣaṇopādhiko lakṣakaḥ /
vyañjanopādhiko vyayañjakaḥ /
kiñca--
tātparyākhyāṃ vṛttimāhuḥ padārthānvayabodhane /
tātparyārthaṃ tadarthaṃ ca vākyaṃ tadvodhakaṃ pare
Original text: Sāhityadarpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0